Älahan sultan

0
534 ret oqıldı

Mälumki, 1860-jilniŋ başlinişi bilän täҗavuzçi manҗur-hitay hakimiyitigä qarşi häliq qozğilaŋliri tarihta kšrülüp baqmiğan juquri dolqunğa kštirilidu.
Bu vaqitta İlidiki Mänçiŋ ämäldari šz hškümranliğini saqlap qeliş üçün tehimu häddidin eşip, häliqniŋ üstidiki ihtisadiy seliğini hässiläp kšpäytidu. İlgärki härbir tütün Mänçiŋ hškümitigä jiliğa 4 ho (256 kilogramm) buğday ğällä paraq tapşuratti, 1863-jilğa kälgändä bu ğällä paraq 32 hoğa yetidu. Şuniŋ bilän pütün İli täväsidä Mänçiŋ hakimiyitigä bolğan qarşiliqlar tehimu kšpiyip ketidu.
1863-jili mart eyida Bayandayda yaşavatqan tuŋganlarmu Mänçiŋ zulumiğa çidimay, Yaŋ sänşiŋ, Maerlänlärniŋ rähbärligidä qozğilaŋ kštiridu. Bu qozğilaŋ basturulğandin keyin, tuŋganlar Ğulҗidiki uyğurlarniŋ särdari Abdurusulbägkä ittipaqlişiş toğriliq väkil ävätip, šzliriniŋ Abdurusulbägkä boysunidiğanliğini bildüridu. Abdurusulbäg bu täklipkä qoşulidu.
Abdurusulbäg mähpiy täyyarliqlardin keyin 1864-jili 13-oktyabr' küni Ğulҗa şähiridä qozğilaŋ kštirilip, şu küni Ğulҗa şähirini Mänçiŋ qoşunliriniŋ qolidin azat qilidu. Ätisi muhim härbiy qorğan Çilpäŋzini azat qilip, zor türkümdiki qural, oq-dora vä maddiy äşiyalarni alidu häm Bayanday qorğiniğa jürüş qilidu. Bu çağda İli däriyasiniŋ җänubidiki häliqmu qozğilip, Mänçiŋ qoşunliriğa huҗum qilidu. Qozğilaŋçilar Ğulҗa şähirini märkäz qilğan halda barğansiri käŋiyip, adäm sani 30 miŋğa yetidu. Abdurusulbäg ämir qozğilaŋçilarniŋ baş qomandanliğiğa tayinlinidu.
Bu vaqitta İli hškümrani Miŋ Rüy ilaҗisiz qelip, näççä ayniŋ aldida «äskiriy ozuq-tülükni raslaşqa küç çiqarmidi» degän banä bilän türmigä taşliğan İliniŋ hakimbegi Mäzämzatni qoyup berip sülhi qilmaqçi bolidu. Amma Mäzämzat ämäliy ähvalni kšrgändin keyin İli qozğilaŋçilar qoşuniğa qoşulup ketidu.
Bayanday uruşi boluvatqan päyttä, häliq šziniŋ mustäqil hakimiyitini qurup çiqişni täläp qilidu häm qazi Näsirdin älämniŋ dävät qilişi bilän keŋäş mäҗlisi eçilidu. Mäҗliskä Näsirdin äläm riyasätçilik qilidu. Qurultay Mäzämzat hekimni Mäzämzat unvani bilän han qilip tikläydu. Abdurusulbägni ämir, Näsirdin älämni qazi kalan, Şävkät ahunni qazi äskär, molla Rozini mufti qilip, hämmä mänsäpdarlarni tayinlaydu. Nätiҗidä 1864-jilniŋ ahiriliri İlida uyğurlar täripidin mustäqil islamiy hakimiyät – İli sultanliği qurulidu. Dšlätniŋ paytähti Ğulҗa şähiri bolidu. Äskärlärniŋ tizimliği däptärgä elinidu. Qoşun içidä tärtip vä intizam ornitilidu.
1865-jili 9-fevral' küni qozğilaŋçilar Bayanday qorğinini azat qilidu. Arqidinla Kürä bilän Süydüŋni ayrim-ayrim halda qorşavğa alidu. Uniŋdin keyin torğavut vaŋliriniŋ yardämgä ävätkän qoşunlirinimu, Hadarin rähbärligidä Tarbağataydin yardämgä kälgän 7000 kişilik Çiŋ qoşunlirinimu mäğlup qilidu.
Bu ğälibidin keyin uzun štmäy sultanliqniŋ içki qismida hoquq talişiş kürişi ovҗ elip, sultan Mäzämzat ämir Abdurusulbägni süyiqäst bilän šltüridu.
1865-jili Muhämmät poçi degän biri Mäzämzatni šltürüp sultanliqni tartivalidu vä šz ornini mustähkämläş üçün barliq bäglärni šltürüş häqqidä pärman çüşiridu. Uniŋ qilmişi dšlät ärkanliri arisida qattiq naraziliq qozğaydu vä u bari-yoqi 36 kün sultan bolidu.
Muhämmät poçi šltürülgändin keyin Ğulҗa şähiridä qurultay eçilip, molla Şävkät ahun sultan bolidu. U sultanliqqa oltirip uzaq štmäy ämir läşkär Obul Äla 500 atliq läşkärni elip Qaratam arqiliq şivä yeziliriğa štidu. Ämir läşkärniŋ Çapçal täväsigä štkänlik hävirini aŋliğan Toqiläk yüzbegi 300din oşuq läşkär bilän altä Sumulğa yetip kelip, Obul Älağa şivälärgä җaza jürüşi qilişniŋ toğra bolmaydiğanliği toğriliq mäslihät beridu. Däl bu vaqitta şivälärniŋ säkkiz tuğ başbuği Qarmaŋa Obul äla bilän Toqiläk yüzbegini mähkimisigä täklip qilidu. Ämir Obul Äla uniŋğa täslim boluş şärtini qoyidu. Qarmaŋa, Obul Älağa, İli sultanliğidikilär şivälärdin qiz almasliq, şivälärni islam diniğa kirişkä mäҗburlimasliq, šz qäbilisini uruşqa salmasliq qatarliq üç şärtni qoyidu. Ämir Obul Äla bu şärtlärni qobul qilidu. Nätiҗidä şivälär juqarqi şärtlär asasida täslim bolidu. Bu sorunğa Suha isimliq şivä ayali mehman kütüşkä çaqirtilidu. Obul Älağa Suha vä uniŋ kiyimliri ğäyri kšrünüp, qiziqip qaraydu. Buni säzgän başbuğ Qarmaŋa kšŋligä bir işni pükidu. Şivä qoşuni ämir Obul Äla qoşuniğa qoşulidu. Bu qoşun içidä uyğurçä, hitayçä vä azdu-tola rus tilini bilidiğan Fuşän isimliq bir şivä bolup, u ämir Obul Älağa tärҗiman bolidu.
Ämir Obul Äla intayin batur vä parasätlik qomandan bolup, u ämirlikkä tayinlanğandin keyin, İli sultanliği ärkanliri vä qoşunini tärtipkä salidu. 1866-jili yanvar' eyiniŋ beşida uniŋ qoşuni Bayandayniŋ şimalidiki Şänduŋi, 1866-jili Kürä qäl°äsini azat qilidu. Eğir mäğlup bolğan İli җiyaŋҗuŋi Miŋ Rüy hotuni, ikki oğli, bir qizi vä šzigä ot qoyup šlüvalidu. Sabiq җiyaŋҗuŋ Çaŋ Çiŋ vä bir qisim ämäldarlar äsirgä elinidu.
Bu vaqitta molla Şavkät qabiliyätsiz bolğaçqa, mustäbitlik bilän hakimiyät başquridu. Uniŋ üstigä ämir Obul Älaniŋ baturluği, dšlät içidä kündin-küngä eşivatqan abroyiğa häsät qilip, uniŋ bilän ziddiyätlişidu. Nätiҗidä 1866-jili mart eyida dšlät ärkanliri uni Qaş däriyasiniŋ boyida sultanliqtin elip taşlap, orniğa Älahan palvanni «җahan palvan, sultan bahadir ğazi, Obul Älahan» unvani bilän İli sultanliğiniŋ sultani qilip kštiridu.
1866-jili aprel'-may aylirida Çiŋ hškümitiniŋ Süydüŋdä turuşluq qoşuni täslim bolidu. Qorğas җäŋ arqiliq azat qilinidu. İli hälqi üç jildin oşuq qan keçip җäŋ qiliş arqiliq mänçiŋ hitayliriniŋ İlidiki täҗavuzçi hškümranliğini üzül-kesil ağdurup taşlaydu.
Älahan İli sultanliğiniŋ sultani bolğandin keyinmu Fuşän isimliq şivä yänila uniŋ hizmitidä bolidu. Bu künlärdä ordida ziddiyätlär bolup turidu. Fuşän bolsa, ordiniŋ içki sirliri, härbiy küç vä başqa işlarni egiläp, şivä başbuği Qarmaŋaniŋ yeniğa berip doklad qilidu. Ular mäslihätläşkändin keyin, Fuşän ordidin çiqip Çar Rossiyagä štüp, Çar Rossiyadiki Mänçiŋ hškümitiniŋ konsuliğa Älahan sultanniŋ ordisidiki içki sirlirini udulluq yätküzüp turidu.
Bu qimmätlik mälumatqa erişkän Mänçiŋ konsuli Çar Rosssiyaniŋ İliğa äskär kirgüzüp, İli sultanliğini ağduruşini täläp qilidu. Bu täläp äzäldinla niyiti buzuq Çar Rossiyagä taza huş yaqidu.
Çar Rossiya 1870-jili iyun' eyida Tekäskä ikkinçi qetim äskär kirgüzüp parakändiçilik salidu. Şu jili avgustta Muzdavanni besivelip, İli sultanliğiğa 4 maddiliq yolsiz täläplärni qoyidu. Älahan sultan mundaq yolsiz täläplärni rät qilidu vä Muzdavanğa äskär ävätidu. Çar Rossiya 1871-jili 22-fevral' küni vä 14-mart küni ikki qetim jiğin eçip, İli sultanliğiğa täҗavuz qilişni räsmiy qarar qilidu häm Kolpakovskiyni baş qomandanliqqa tayinlaydu.
Bu vaqitta Ottura Aziya ziminiğa täҗavuz qilip kirgän Çar Rossiya äskärliri šzigä qarşi çiqqan här millät türkiy tilliq häliqlirini qanliq basturup ilgirilimäktä edi. Çar Rossiyadin eğir zärbä yegän qazaq alban qäbilisiniŋ aqsaqili Tazabek 1871-jilniŋ başlirida šz qäbilisini başlap İli sultanliğidin panaliq tiläydu. Älahan sultan
ularni qobul qilip, qarşi alidu vä ularni Toqquztara täväsigä orunlaşturidu.
Şuniŋ bilän Çar Rossiya Tazabekniŋ İli sultanliğiniŋ panahiğa kirgänligini İli sultanliğiğa täҗavuz qilişniŋ bevasitä pursitigä aylanduruvalidu. May eyida Çar Rossiya Yättisu šlkisiniŋ gubernatori Kolpakovskiy İli sultanliğiğa älçi ävätip, Çar Rossiyaniŋ mänpiyitigä ziyan saldi däp hesapliğan Tazabekni därhal qayturup berişni täläp qilidu. Çar Rossiyaniŋ bu tälivi, älvättä, vätänpärvärlik tuyğusi intayin küçlük bolğan Älahan sultanniŋ qattiq rät qilişiğa uçritidu. Älahan sultanniŋ pozitsiyasi Çar Rossiyaniŋ İli sultanliğiğa täҗavuz qilişniŋ ot piltisini yaqidu.
18-may küni İli däriyasiniŋ şimalidiki Çar Rossiya äskärliri Qorğas däriyasiğa qistap kelidu. Şuniŋ bilän Çar Rossiyaniŋ täҗavuziğa qarşi җänup vä şimaldin ibarät ikki uruş sepi şäkillinidu. Şimaliy täräptiki Çar Rossiya äskärliri 18-may küni Mazarni besivalidu.
Bu vaqitqa kälgändä Älahan sultan qät°iy qararğa kelip, dšlät armiyasigä Çar Rossiya täҗavuzçiliriğa qarşi uruş qilişqa buyruq çüşiridu. İli sultanliğiniŋ armiyasi җänup vä şimaldin ibarät ikki säp boyiçä Çar Rossiya äskärlirigä qarşi qayturma huҗum başlaydu. 1871-jili 20-may küni İli sultanliğiniŋ şimaliy säptiki qoşuni huҗumğa štüp, Çar Rossiya äskärlirini Qorğasqa çekindüridu. 21-22-may künliri düşmänni taki Aqkäntkiçä qoğlap baridu. İli sultanliğiniŋ җänubiy säptiki qismimu bärdaşliq berälmäy, Qiriqasu süyigä çekinidu. 26-may küni İli sultanliği armiyasi Toqiläk särdarniŋ rähbärligidä yänä qayturma huҗumğa štüp, düşmängä qattiq zärbä beridu vä Çar Rossiya äskärliriniŋ märkizi qarargahiğiçä basturup berip, uruşniŋ däsläpki ğälibisini qolğa kältüridu. Çar Rossiya ta bu vaqitqiçä arqa-arqidin mundaq qattiq yeŋilmigän edi. Çünki bu qetimqi uruşta Çar Rossiya äskärliri här ikki uruş sepidä, pütün säp boyiçä qattiq mäğlup bolğan edi. Ular bu mäğlubiyättin keyin härbiy yardäm täläp qilişqa mäҗbur bolidu vä äskärlirini bir qisim tehimu ilğar qurallar bilän qurallanduridu.
Çar Rossiya qoşunliri šz qoşunlirini küçäytiş bilän bir vaqitta İli sultanliğidiki täslimçilärniŋ başliği Beşir bägni setivalidu. Beşir bäg İli armiyasiniŋ mähpiyiti vä başqa içki säyasiy ähvallarni Çar Rossiyagä yätküzüp beridu hämdä içki җähättä bšlgünçilik härikätliri bilän şuğullinidu. Şuniŋ üçün bu qetimqi uruşqa Älahan sultan häm Tazabeklärmu bevasitä qatnişidu. Uruşqa Älahan sultan şähsän šzi qomandanliq qilidu vä äҗayip baturluq kšrsitidu. Uruş intayin käskin bolidu. Lekin yardämçi äskärlär vä äŋ särhil qurallar bilän küçländürülgän Çar Rossiya äskärliri iptidaiy qurallar bilän qurallanğan İli sultanliği armiyasi mäğlup bolidu.
25-iyun' küni Çar Rossiya hškümiti Älahan sultanğa yänä ul'timatum tapşurup, Tazabekni därhal tapşurup berişni, ägär bu şärt rät qilinsa, Çar Rossiya qoşuniniŋ İli sultanliğiğa räsmiy täҗavuz qilip kiridiğanliğini bildüridu. Älahan sultan Çar Rossiyaniŋ bu tälivinimu rät qilip, qerindaşliqqa yaraydu…
1871-jili 6-ayniŋ 28-küni Çar Rossiya qoşunliri İli sultanliğiniŋ paytähti Ğulҗa şähirigä huҗum qilidu. Bu uruş İli sultanliği üçün häl qilğuçi uruş edi. Älahan sultan pütün dšlät hälqini umumyüzlük uruş säpärvärligigä çaqiridu. Şuniŋ bilän 4 miŋdin oşuq häliq täşkillinip, Çar Rossiyagä qarşi säp tüzidu. Bu kişilär arisida şivä, tuŋgan vä qazaqlarmu bar edi. Şundaq qilip, İli sultanliği läşkärliri vä hälqi Älahan sultanniŋ rähbärligidä bu häl qilğuçi uruşqa qatnişidu. Lekin uruş başlinip taza halqiliq päytkä kälgändä tuŋganlarniŋ qomandani Tänşiŋ uruş mäydanidin qaçidu. Şuniŋ bilän İli sultanliğiniŋ uruş sepi buzulup, nätiҗidä İli sultanliği mäğlup bolup, Qorğasqiçä bolğan yärlär, ändi 30-iyun' küni Süzüksu qoldin ketidu. 1-iyul' küni Çar qoşunliri Süydüŋgä huҗum qilidu.
Älahan sultan içki җähättä täslimçilik, ittipaqsizliq, taşqi җähättä küçlük imperiyaniŋ täҗavuzi astida tamamän çarisiz qalidu. Nätiҗidä 1871-jili 4-iyul' küni Çar Rossiya İli sultanliğini besivalidu. Bu vaqitta Älahan sultan düşmänniŋ šz hälqi üstidin qanliq qirğinçiliq elip berip qelişidin änsiräp täslim boluşqa mäҗbur bolidu.
1871-jili Çar Rossiya hškümiti Älahan sultanni ailisi bilän Almuta şähiriniŋ hazirqi Sultanqorğan mähällisigä sürgün qilidu. Älahan sultan u yärdä üç jil nazarät astida yaşaydu.
İli sultanliğiniŋ ahirqi sultani, vijdanliq, vätänpärvär bahadir, märhum Älahan sultan 1874-jili Ğulҗida vapat bolidu. Uniŋ җäsiti Ğulҗa şähiri içidiki «Teräk mazarğa» däpin qilinidu. Tazabäkni bolsa, Medevgä apirip etivetidu…

Mätbuat sähipiliri boyiçä täyyarliğan
Abduğopur QUTLUQ.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ