Küräş yalqunida tavlanğan

0
540 ret oqıldı

(Şair vä tarihçi Sabit Abdurahmanniŋ tuğulğiniğa – 90 jil)

Biz sšz qilmaqçi boluvatqan Sabit aka Abdurahman arimizda yoq bolsimu, pütkül aŋliq hayatini šz hälqiniŋ keläçäk bähit-saaditigä beğişlap äҗir qilğaçqa, ävlatlar qälbidä mäŋgü yaşaydu desäk, mubaliğä bolmaydu.
Bolğusi inqilapçi – şair vä tarihçi Sabit Abdurahman 1928-jili hazirqi Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ Qaraturuq yezisida duniyağa kälgän. Uniŋ atisi Abdurahman štkän äsirniŋ 30-jilliridiki kommunistlarniŋ baş-baştaqliği, zorluq-zombiliq bilän kollektivlaşturuş härikätliridä täqipkä uçrap, 1932-jili Ğulҗa şähirigä kšçüp ketişkä mäҗbur bolidu.
Sabit Abdurahman 1936 – 1941-jilliri Ğulҗa şähiridiki “Şäriq” mäktividä, 1942 – 1944-jilliri “İli millätlär” gimnaziyasidä oqup, ämgäk paaliyitini başlanğuç mäktäptä muällim bolup işläştin başliğan.
Sabit Abdurahman ändila 16 yaşqa kirginigä qarimay, üç vilayättä partliğan milliy-azatliq inqilapqa paal iştrak qilğan edi. U 1944-jili noyabr', dekabr' aylirida ismi hälqimiz arisida rivayätkä aylanğan Ğeni batur qomandanliğidiki partizanlar ştabida katip bolup işligän.
Sabit akiniŋ vapatidin keyin näşir qilinğan “Һayat qissiliri”: “šmrüm şundaq štkän” degän memuar-qissidä bu toğriliq täpsiliy yezilidu. Uniŋda akisi İbrahimniŋ šzini Ğeni baturniŋ ştabiğa elip barğanliğini mundaq täripläydu:
– “Mirğiyas! – dedi İbrahimkam u kişigä muraҗiät qilip. – Sän tünügün ştabqa katipliq qilidiğan adäm keräk devidiŋ, mana monu inimni elip käldim. Moşuni işlät. Һärqandaq işiŋğa yaraydu! – dedi.
– Käl, ukam, oltar, – dedi Mirğiyaskam orun kšrsitip, andin meniŋ bilän sšzlişişkä başlidi.
– İsim-familiyaŋ kim?
– Sabit Abdurahman.
– Qäyärdä oquğan?
– Millätlär gimnaziyasidä.
– Gimnaziyani tügätkänmu?
– Һä-ä, bu jil tügitip çiqip, muällim bolup işlävatattim.
– Yahşi. Monu materialni kšçirip çiqqinä.
Män u bärgän materialni kšçirip, aldiğa qoydum. Çirayliq häm savatliq yazğanliğim üçün Mirğiyaskam mämnun bolğan halda mundaq dedi:
— «Yaraysän, uka, bügündin başlap sän moşu bšlümdä maŋa yardämçi bolup işläysän. Bu ämäliyatta Ğeni batur qomandanliğidiki partizanlar otryadiniŋ vaqitliq ştabi edi…” (Sabit Uyğuriy. “Һayat qissiliri: šmrüm şundaq štkän”, Almuta, “Mir” näşriyati, 2009-jil, 15-16-bätlär).
Bu yärdä biraz işligän Sabit akini keyin “Azat Şärqiy Türkstan” geziti tähriratiğa hizmätkä ävätidu. U gezitniŋ härbiy muhbiri süpitidä җäŋ mäydanidin kšpligän maqalilarni yezip, җäŋçilärniŋ җäŋgivarliq rohini kštirişkä hässisini qoşuşqa tirişidu. Yaş Sabit Abdurahmanniŋ gomindaŋ hitay basqunçiliriğa qarşi kürişiş istigi küçlük bolğanliqtin, җäŋ mäydaniğa berişni iltimas qilidu. Bu istäk uni hškümät täripidin uyuşturulğan qisqa muddätlik härbiy kursta oquşqa elip kelidu.
Sabit Abdurahman šziniŋ moşu härbiy kursta oquğanliği vä u yärdä däsläp inqilap rähbiri Ähmätҗan Qasimi bilän kšrüşkänlirini mundaq bayan qilidu: “1945-jilniŋ may ayliri. Bir küni meniŋ yatiğimğa yeqin ağinilirim Helil Һämraev (bolğusi ataqliq şair), Qasimҗan Äysa vä Mähämätҗan (familiyasi esimda yoq) kirip kelişti. Ular teçliq-amanliq soraşqandin keyin, şu künlärdä Märkiziy hškümät härbiy başqarma täripidin, praporöik-ofitserlarni täyyarlaydiğan härbiy mäktäp eçilmaqçi ekänligini, šzliri şu mäktäpkä oquşqa barmaqçi bolğanliğini eytişti. Menimu šzliri bilän billä berişqa täklip qildi. Ularniŋ käypiyati nahayiti üstün bolup, keläçäktä mäşhur komandirlardin bolup çiqiş arzulirini izhar qilişti. Adäm yaş vaqtida här närsigä qiziqidiğan bolidu. Şuniŋ üçün mänmu ularniŋ täklivini qobul qilip, billä barmaqçi boldum. Biz, tšrt ağinä, şu künila Märkiziy hškümät härbiy başqarmisiğa barduq. Bšlüm hadimi Säydähmät Ömärov bizniŋ keliştiki mähsitimizni uqqandin keyin hämmimizni içkärki bšlümgä başlap kirdi. U yärdä bizni härbiy başqarma başliği polkovnik Ähmätҗan Qasimi qobul qildi vä u “Kälginiŋlar nahayiti yahşi boptu. Bu duniyada Vätändin artuq täht yoq, mustäqilliktin artuq bähit yoq. Һazir bizgä silärgä ohşaş vätänpärvär yaşlar bäkmu keräk! Armiyamizdä ofitserlar yetişmäyvatidu. Şuniŋ üçün üç ayliq qisqa muddätlik kurs eçip, praporöiklarni tärbiyiläp, җäŋ mäydanidiki härqaysi qisimlarğa ävätmäkçimiz. Biz, älvättä, silärni qobul qilimiz. Buniŋ üçün aval ärizä yezişiŋlar keräk. Uniŋdin keyin dohturhaniğa berip, salamätlikni täkşürüp, ׂ“härbiy hizmätkä yaraydu” degän eniqlima elip kelişiŋlar keräk”, – däp çüşändürdi. Bu işlarni biz ätisila orunliduq. Tizimğa elinip, härbiy mäktäpniŋ kursantliri bolup qalduq…
Ähmätҗan Qasimi häptidä degidäk härbiy mäktäp җaylaşqan Һärämbaqqa kelip, bizniŋ turmuş vä üginiş ähvalimizni täkşürüp yol-yoruqlarni berip ketätti. U här qetim kälginidä biz bilän sšhbätlişip, dana mäslihätlärni eytatti. Biz bu kişini hškümät ärbabi bolğanliği üçünla ämäs, illiq çirayi vä sämimiy sšhbätliri üçün yahşi kšrättuq, här qetim uniŋ sšhbitini aŋliğanda, šzimizdä yeŋi küç päyda bolğandäk his qilattuq…
Moşu üç ay җäriyanida biz Ähmätҗan Qasimini yättä-säkkiz qetim kšrduq. Һär kšrgändä u kişiniŋ kšŋülgä yeqin, sämimiy sšzlirini aŋlattuq. Moşu däqiqilär bizniŋ qälbimizdä äŋ qimmätlik hatirä süpitidä saqlinip qaldi” (Juqarqi kitap, 34-35-bätlär).
Oquşni tamamlap, praporöik unvaniğa egä bolğan Sabit Abdurahman u Milliy armiyaniŋ Şihudiki 1-piyadä äskärlär polkiniŋ ihtiyariğa ävätilidu. U polk ştabi härbiy täyyarliq bšlüminiŋ kativi bolup işläydu vä gomindaŋçilarğa qarşi şiddätlik җäŋlärgä iştrak qilidu.
1948-jili may eyiniŋ beşida Sabit Abdurahman härbiy hizmitini štävatqan qisimniŋ polk ştabiğa Şärqiy Türkstan Җumhuriyiti hškümät rähbärliriniŋ biri Abdukerim Abbasov kelip “Һazirqi säyasiy väziyät vä bizniŋ väzipilirimiz” degän mavzuda säyasiy doklad qilidu. U šz dokladida häliqara väziyät, Hitaydiki gomindaŋ äskärliri bilän günsändaŋ (kommunistlar) äskärliri otturisidiki җäŋlär vä güŋsändaŋniŋ çoqum pütkül Hitayda ğalibiyät qazinidiğanliği häqqidä tohtilip: “Aŋlisaq, silärniŋ araŋlardiki bäzi ofitserlar: gomindaŋ hškümiti “11 maddiliq teçliq bitimgä” ämäl qilmiğandin keyin bizmu šz küçimizgä tayinip, ätä Ürümçigä huҗum qilsaq, andin keyin Qäşqäriyagä jürüş qilip, yättä vilayättiki qerindaşlirimizni teziraq azat qilsaq bolmamdu?» däp soraydekän. Һazir Şinҗaŋda gomindaŋniŋ 100 miŋ kişilik muntäzim armiyasi bar. Ular Amerikiniŋ zamaniviy quralliri bilän qurallanğan. Bizniŋ Milliy armiyamizdä aran 12700 adimimiz bar. Yäni düşmän äskiridin 8 hässä az. Moşundaq ähvalda biz Ürümçigä huҗum başlaydiğan bolsaq, nahayiti kšp qan tškülidu. Uniŋdin kšrä biz Җuŋgo väziyitidiki šzgirişlärniŋ bizgä paydiliq boluşini kütüşimiz keräk. Yänä bir jil kütsäk, gomindaŋ äksiyätçiliri uruşta yeŋilip aҗizlaydu. Җuŋgo kommunistliri bolsa, barğansiri küçiyidu. Şu çağda biz Hitay kommunistliri bilän hämkarlişip ular şäriqtin, biz şimaldin huҗum qilip, düşmänni oŋay mäğlup qilalaymiz», däydu. Şu çağda bir ofitser soal berip: “Äpändim, bizgä hämmidin muhimi vätinimizniŋ mustäqilligi, hälqimizniŋ azatliği, bizgä bu azatliqni gomindaŋçi-hitaylar bärmidi. Güŋsändaŋçi hitaylarmu bärmäsligi mümkin. Gomindaŋçilar bizniŋ mustäqilligimizni etirap qilmay “Şinҗaŋ Җuŋgoniŋ ayrilmas bir qismi” däp kelivatidu. Ägär keläçäktä kommunistlarmu şundaq däp turuvalsa, u çağda biz qandaq qilimiz?”.
«Undaq bolmaydu, – däp çüşändürüşkä başlidi natiq. – Hitay kommunistliri marksizm-leninizm yolini tutidu, marksizm tälimati boyiçä härbir häliq šz täğdirini šzi bälgüläş hoquqiğa egä. Mäsilän, Keŋäş İttipaqida bizgä ohşaş häliqlärgä šziniŋ milliy җumhuriyätlirini quruş hoquqi berilgän. Bu җumhuriyätlärniŋ ihtiyariy halda ittipaqlişişidin hazirqi SSSR täşkil qilinğan. Bu җumhuriyätlär ägär halisa, ittipaq tärkividin bšlünüp çiqip ketiş hoquqiğimu egä. Җuŋgo kommunistlirimu huddi moşundaq printsipqa ämäl qilidu. Ular bizgä federativ җumhuriyät yaki ittipaqdaş җumhuriyät bolup yaşaş hoquqini beridu. Şuniŋ üçün hitay kommunistliri bilän hämkarlişiştin änsiräşniŋ haҗiti yoq…” (Juqarqi kitap, 62-63-bätlär).
Abdukerim Abbasovniŋ säyasiy dokladi üstidä Sabit Abdurahman vä uniŋ säpdaşliri arisida җiddiy bäs-munazirä bolidu. Bäzi ofitserlar: “Bu dokladniŋ mäzmuni mäntiqigä uyğundäk kšrünsimu, kältürülgän dälilliri ançä işänçlik ämäs”, – däydu. S.Abdurahman şu çağda: “Ähmät äpändi šziniŋ bir nutqida: “Azatliq degän hädiyä qilip berilidiğan närsä ämäs, küräş qilip düşmändin tartivelinidiğan närsä” däp eytqan ämäsmedi. Şuniŋ üçün män Hitay kommunistliri bizgä azatliq elip kelidu, degän pikirgä qoşulmaymän”, däydu. Äynä şuniŋ üçün 1948-jili Sabit Abdurahman mäsläkdaş-säpdaşliri bilän birlişip “Yat şärqiytürkstançilar” täşkilatini quridu, Täşkilatniŋ mähsiti Şäriqtin kelivatqan Hitay kommunistliriğa qoşulmasliq, azat Şärqiy Türkstan Җumhuriyitini saqlap qeliştin ibarät edi. Bu täşkilat paş bolup qalğanda S.Abdurahman başliq uniŋ äzaliri qolğa elinip, päqät 1950-jili aprel'da türmidin boşitilidu.
1951-jili küzdä Hitay kommunistik hakimiyät orunliri “tätür inqilapçilarni besiqturuş härikitini” ovҗ aldurdi. Bu bädnam härikätniŋ asasiy mähsiti “tätür inqilapçi” degän tšhmät bilän miŋliğan adämlärni täqipläş, šltürüş arqiliq gomindaŋğa qarşi inqilapqa iştrak qilğanlardin šç eliştin ibarät edi.
Şundaq qilip, Sabit Abdurahmanğa “tätür inqilapçi, panturkist” degän qalpaq kiydürülüp, yänä qolğa elinidu. Lekin uniŋğa qoyulğan äyiplär ispatlanmiğanliqtin, 1952-jili avgustta türmidin boşitilidu, 1952 – 1955-jilliri Sabit Abdurahman Ürümçidiki Şinҗaŋ millätlär institutiniŋ filologiya fakul'tetida bilim alidu vä andin Ğulҗida yeŋidin eçilğan darilmuällimin (peduçiliöe) mäktivigä oqutquçi bolup işqa ävätilidu. Sabit Abdurahman bu bilim därgahida ändila işqa kirişkän künlärniŋ biridä, yäni 1955-jili 4-noyabr' küni yänä qolğa elinidu vä bu qetimmu guman bilän qamilidu.
Şundaq qilip, Sabit Abdurahman 1955-jilniŋ 4-noyabridin 1957-jili 29-yanvariğiçä beguna türmidä azaplinidu. Şuniŋdin keyin uniŋ inaviti vä hizmiti äsligä kältürülüp, yänä šziniŋ iş ornida – İli darilmuällimindä ustazliq qilidu.
Birnäççä qetim quruq tšhmät, gumanliniş vä sahta äyiplär bilän türmidä azaplanğan Sabit Abdurahman keŋäş puhrasi bolğanliği üçün akisi Talivahun başliq ailisi bilän Qazaqstanğa kšçüp ketişni niyät qilip, 1958-jili iyun'da räsmiyätlärni štäp, šz hizmitidin boşinidu, lekin Sabit akiniŋ üstidin vilayätlik partkomğa ärizä yezilip, uniŋ çät älgä çiqip ketişigä yol qoyulmaydu.
Bu jilliri ŞUARda hitay kommunistik hakimiyiti “stil' tüzitiş yärlik millätçilikkä qarşi turuş” degän bädnam säyasiy härikätni ovҗ aldurup, miŋliğan häqiqiy vätänpärvär, millätpärvär ziyalilarni täqiplidi, ular hizmätliridin haydilip, türmilärgä solandi, “ämgäk bilän šzgärtiş” däp atilidiğan җaza lager'liriğa palandi. Moşu mudhiş, räzil säyasiy kampaniyadä Sabit Abdurahmanğa “äşäddiy yärlik millätçi unsur” degän qalpaq kiydürülüp, yänä türmigä taşlinidu. U moşu “gunasi” üçün yänä onliğan jillar hitay zindanlirida azap çäkti, Sabit aka beguna җämi 20 jil türmidä yatti, päqät Hitayda säyasättä biraz šzgirişlär bolğanda, yäni 1981-jili dekabr'da täğdir şamili uni Qazaqstan diyariğa elip käldi.
Sabit Abdurahman tuğulğan juti Qaraturuqqa orunlişip, ottura mäktäptä muällim bolup işläp, däm elişqa çiqqandin keyin, 1989-jili Almutiğa kšçüp käldi. Sabit Abdurahman vätänpärvär şair, jurnalist vä tarihçidur. Uniŋ “Һayat nahşiliri” namliq şeirlar toplimi, “Vätän mäktüpliri” degän maqalilar toplimi, härhil mavzularğa yezilğan birnäççä kitapliri näşir qilindi. Mätbuatta kšpligän maqaliliri besildi. U hayatiniŋ ahirqi jillirida kšpligän mänbälärni üginip, “Uyğurnamä” (Uyğurlar toğriliq häqiqät) namliq häҗimlik mupässäl ämgigini, vapatidin keyin näşir qilinğan “Ömrüm şundaq štkän” namliq yadnamä harakteridiki qissini yazdi.
Muällip šziniŋ bu ämgigidä käŋ kitaphanlarğa uyğur hälqiniŋ äsli kelip çiqişiniŋ tüp-yiltizi qäyärdin başlanğanliğini, äҗdatlirimiz qurğan dšlätlär, äҗdatlirimizniŋ duniya mädäniyät ğäznisigä qoşqan hässisi toğriliq, hälqimizniŋ šziniŋ tarihiy Vätinidiki hazirqi kündiki täğdir-qismätliri häqqidä çüşänçä beridu. Muällip şundaqla kitaphanlarni äҗdatlar štküzgän sävänliklärdin toğra yäkün çiqirip, keläçäk häqqidä җiddiy oylinişqa dävät qilidu, “Uyğurnamä” kitaphanlarniŋ täläplirini qanaätländürüş mähsitidä täkrar näşir qilindi, şundaqla çät ällärdiki vätändaşlarniŋ ehtiyaҗi kšzdä tutulğan halda, äräp yeziği asasida uyğur grafikisidimu näşir qilindi.
Sabit Abdurahman häqiqiy mänadiki millätpärvär, vätänpärvär, diyanätlik, etiqatliq, aliy päzilätlik insan edi. Äpsus, hälqimizniŋ yalqunluq, ot jüräk pärzändi Sabit Abdurahman 2005-jili 14-iyul' küni yol-transport halakitidä paҗiälik vapat boldi. Märhum vapatidin ikki häptä ilgiri, huddi šziniŋ bu qismitini säzgändäk, “Hoşlişiş” degän şeirini yezip, šz şagirti, heli märhum kompozitor Selimahun Zäynalovqa berip, uni ahaŋğa selişni iltimas qilğan ekän. Män keyin Selimahun akiniŋ šyigä bir iş bilän barğinimda, u yaq Sabit akiniŋ şeiriğa muzıka iҗat qilğanliğini eytqan edi vä šzi iҗra qilğan magnitofonğa yezilğan bu nahşini maŋa aŋlatqan edi. Nahşa bäk muŋluq, yeqimliq çiqqanliğini eytivedim, Selimahun aka hoşal bolup, “ustazimniŋ rohini huş qilay däp izdändim, esil adäm edi!” – degänliri helimu yadimda.
Biz hälqimizniŋ şanliq vä şundaqla paҗiälik qismätlärgä tolup-taşqan tarihini häm hälqimizniŋ tarihiy şähslirini, šzimizniŋ kimligini šzimizgä vä šzgilärgä tonutqan oğlanlirimizni qädirläşni bilişimiz, dayim äsläp turuşimiz lazim. Sabit Abdurahman hälqimizniŋ äynä şundaq äl qälbiniŋ tšridin orun alğan oğlanlirimizniŋ biri.
Mäzkür maqalini märhumniŋ vapati aldida yazğan huddi beşarätlik “Hoşlişiş” degän şeiri bilän yäkünläşni toğra kšrdüm:
Män degän uyğur oğli – Sabit degän,
Bähitsiz millitimniŋ
ğemin yegän.
İntildim arminimğa yetälmidim,
Şunçilik qisqa ekän šmür degän!

Ot edim yalqunliğan šçtüm ändi,
Һayatliq duniyasidin kšçtüm ändi.
Samada çaqniğan yultuz edim,
Quyulup qara yärgä çüştüm ändi.

Män kättim tündä aqqan
yultuz bolup,
Vätän qaldi sšyälmigän
bir qiz bolup.
Arqamda “Uyğurnamä” kitap qaldi,
Yaşiğan hayatimdin bir iz bolup.

Kitavim älgä sunğan
hädiyäm meniŋ,
Uni oqar ävladim, nävräm meniŋ.
Qäbrämni izdimäŋlar qara yärdin,
Hälqimniŋ jürigidä
qäbräm meniŋ.

Һä, dävirlär almişidu, adämlärmu qeriydu, duniyadin štidu. Lekin bizniŋ Sabit akidäk vätänpärvär bahadur äҗdatlirimizniŋ rohi qerimaydu, minnätdar ävlatlarniŋ qälbidä äbädiy yaşaydu. Çünki ularni untulduruş tarihniŋ qolidin kälmäydu.

Yadikar SABİTOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ