Tänqidiy mätinniŋ ilmiy päziliti

0
529 ret oqıldı

Özbäkstan Җumhuriyiti Pänlär akademiyasi Abu Räyhan Beruniy namidiki Şäriqşunasliq instituti vä «Mavoronnahr» näşriyati Älişer Navaiyniŋ «Nasoyimul muhäbbät» äsäriniŋ ilmiy-tänqidiy mätinini näşirdin çiqardi. Uni näşirgä täyyarliğan — mätinşunas, mänbäşunas uyğur alimi Hämithan İslamiy.

Ävliyalar hayati vä paaliyitigä beğişlanğan uşbu ilmiy-tänqidiy tätqiqat mätinşunas alimniŋ kšp jilliq mehnitiniŋ mevisidur. Tänqidiy mätin üçün alim Navaiy hayat çeğida, yäni 1495 — 1496-jili Һiratta kitap bolup çiqqan uniŋ «Kulliyat» äsärini asas süpitidä tallavalğan. Bu äsärni Navaiyniŋ şagirti — uluq hättat Därviş Muhämmäd Taqiy kšçärgän bolup, «Nasoyimul muhäbbät» äsäri toluği bilän «Kulliyat» tärkivigä kirgüzülgän. «Kulliyatni» Navaiy šzi kšrgän boluşi mümkin vä bu hal uniŋ tarihiy-ädäbiy mänbä süpitidiki qimmitini tehimu aşuridu.

Mänbäşunas alimlarniŋ täkitlişiçä, uşbu bebaha mänbä Türkiyaniŋ Stambul şähiridiki Topqani mirasgahiniŋ Ravan kütüphanisida 808-räqäm astida saqlanmaqta. Hämithan İslamiy bu äҗayip mänbäniŋ fotonushisini elişqa muväppäq boldi vä tänqidiy mätinni täyyarlaşta uniŋğa tayandi. Alimniŋ qäyt qilişiçä, u Stambuldiki Sulaymaniya mirasgahiniŋ Fath kütüphanisida, Rossiya Pänlär akademiyasi Şäriq qolyazmiliri institutida vä Özbäkstan Pänlär akademiyasi Şäriqşunasliq institutiniŋ qolyazmilar bšlümidä 3415-räqäm astida saqlinivatqan qolyazmiğa qoşumçä yardämçi mänbälär süpitidä muraҗiät qilğan. Bu mänbälärdin mätinşunas alim ayrim sšzlär vä ibarilärniŋ mänalirini eniqlap, aydiŋlaşturuşta qiyasiy-selişturma usulidin paydilanğan.

Hämithan İslamiy «Nasoyimul muhäbbätkä» yazğan kiriş sšzidä Navaiyniŋ bu uluq äsärini yeziş tarihiğa, Һäzrätniŋ äsärni vuҗutqa kältürüştä šz aldiğa qoyğan mähsitigä, hayatiniŋ ahirida uni tügälläş yolida kšrsätkän iҗadiy paaliyitigä tohtilidu.

Mätinşunas alim härhil dävirlärdä, härhil bilim-säviyägä egä bolğan katiplar yaki hättatlar täripidin kšçirilgän qolyazmilar bäzibir  kamçiliq-nuqsanlardin hali ämäsligini inkar qilmiğan halda, Navaiy äsärliri, hususän «Nasoyimul muhäbbät» bir näççä qetim näşir qilinğiniğa qarimay, ularniŋ hämmisidä degidäk, kšp hataliqlarğa yol qoyulğanliğini täkitläydu.

Mänbäşunas alim uşbu kitapni Abdurahman Җamiyniŋ «Nafohat ul-uns» äsäriniŋ tärҗimisi, degän pikirlärgimu šziniŋ şähsiy kšz qarişini bildürgän. Uniŋ pikriçä, Abdurahman Җamiyniŋ äsäri pars tilida yezilğanliği, uniŋdiki äräpçä yoşurun ibarilärniŋ mänaliri türkiy tilliq kitaphanlarğa mälum ämäsligi häm bir qançä mäşhur maşayihlar bu äsärgä kirmäy qalğanliği sävävidin uniŋdin Navaiyniŋ kšŋli su içmigän vä Җamiy äsäri yezilğandin jigirmä jil štüp, u «Nasoyimul muhäbbätni» yazğan. Äŋ muhimi, mänbäşunas alim «Nasoyimul muhäbbät» bilän «Nafohat ul-unsni» qiyasän üginip, ikki äsärniŋ pärqi bilän ohşaşliqlirini kšrsitidu vä «Nasoyimul muhäbbätniŋ» alahidä mustäqil äsär süpitidä mäydanğa kälgänligini ilmiy dälillär asasida ispatlaşqa tirişidu.

Uşbu ilmiy-tänqidiy mätinni Navaiyşunasliqqa, umumän, mäniviy ğäznimizgä yänä bir qimmät mänbä bolup qoşuldi, deyişkä toluq asas bar.

İbrahim ĞAFUROV.

Taşkänt şähiri.

 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ