Dilnur RÄYHAN: «Bizgä hisdaşliq bildürgüçilär kšpiyivatidu»

0
238 ret oqıldı

Yoldaş MOLOTOV,
«Uyğur avazi»

Ötkändä tähriratimizğa Frantsiyadin kälgän sotsiolog alimä Dilnur Räyhan qädäm täşrip qilğan edi. Biz, pursättin paydilinip, mehmanni sšhbätkä täklip qilduq.– Dilnur, däsläp šziŋizni tonuşturup štsiŋiz?
– Män tarihiy Vätinimizdä, Ğulҗa şähiridä tuğulup šstüm. Moşu yärdä uyğur mäktividä oqudum. Keyin Lyanҗou şähiridä aliy bilim aldim. Käspim – yeŋiçä uçur tarqitiş kommunikatsiyaliri mutähässisi. Şuniŋdin keyin Ürümçidä institutta šz mutähässisligim boyiçä hitay tilida däris bärdim. Bu işim vaqitliq boldi. İşsiz qalğandin keyin, Frantsiyagä kättim.
– Çät älgä ketişkä nemä säväp boldi?
– Män institutta savaqdaşlirimğa nisbätän yahşi oqudum. Hitay savaqdaşlirim oquşni tamamlapla yahşi işlarğa orunlaşti. Mänmu şundaq bolidu däp oylidim. Amma Ürümçigä kälgändä, juqurida eytqinimdäk, vaqitliq işqa qobul qilindim. Säl štüpla işsiz qaldim. U päytlärdä bilimi, äqli bolsimu oçuqtin-oçuq uyğur balilirini işqa qobul qilmasliq käŋ qanat yayğan edi. Şuŋlaşqa çät älgä çiqip ketişkä mäҗbur boldum. Uniŋdin taşqiri Evropiğa berip, jurnalist bolup, uyğurlar täğdirini tonuşturuş mähsitimmu boldi. Frantsiyagä kelip til üginip, «ähbarat tehnologiyaliri» vä «migrantlar sotsiologiyasi» mutähässisligi boyiçä bilim aldim. Sotsiologiya boyiçä doktoranturini tamamlidim. Ötkän jili bolsa, doktorluq dissertatsiyani himayä qildim. Altä jildin buyan Frantsiyaniŋ Şäriqşunasliq institutida uyğur tilidin däris berimän. Uniŋdin taşqiri İnjenerlar institutida Hitayniŋ geosäyasiti boyiçä lektsiyalär oquymän.
– Frantsiyadä uyğurlarğa, uyğur tiliğa qiziqiş qandaq?
– Alahidä täkitläş lazimki, päqät Frantsiyadila aliy oquş ornida uyğur tili oqutulidu. Başqa Evropa dšlätliridä uyğur tili oqutulmaydu. Amma çoŋ qiziqiş bar däp eytiş qiyin. Şäriqşunasliq institutida uyğur tili türkşunasliq fakul'tetida oqutulidu. Yäni uyğur tilini hazir uyğurşunaslar, türkşunaslar, hitayşunaslar üginivatidu. Uniŋdin taşqiri, uyğur tarihiğa, mädäniyitigä qiziqquçilar til ügänmäktä. Qoşumçä qilsam, Şäriqşunasliq institutida uyğur tilini oqutuş tästiqlängiçä män šzäm haliğuçilarğa uyğur tilini ügättim. Bu yärgä kälgändä däsläp nahayiti qiyin boldi. Til üginiş, yeŋi şaraitqa üginiş degändäk. Bir jil davamida til ügändim. Şuniŋdin keyin oquşqa çüştüm. Şähsän šzäm ana tilimdin başqa hitay, frantsuz, ingliz vä türk tillirini yetük bilimän.
– Һazir Frantsiyadä yaşavatqan uyğurlar nurğunmu?
– Frantsiyadiki uyğurlar päqät bilim eliş üçünla kälgänlär. Ändi Evropiniŋ başqa dšlätliridiki qandaşlirimiz kšpiräk säyasiy pana sorap kälgänlär bolup hesaplinidu. Frantsiyadä, meniŋ bilişimçä, bäş yüzgä yeqin uyğur ailisi bar. Ularniŋ hämmisi aliy bilimlik, yeşi ottuzdin alqiğanlar. Ular asasän ähbaratliq tehnologiyalär sahalirida işläydu. Mäsilän, Varis Җanbaz komp'yuter tehnologiyaliriniŋ doktori. Muqäddäs Meҗit degän qizimiz maŋa ohşaş iҗtimaiy pänlär bilän şuğullinidu. Dilinur degän qerindişimiz aliy bilimlik tärҗiman. U qiz Birläşkän Millätlar Täşkilatida häliqara jiğinlarda tärҗimanliq qilidu. Demäkçi bolğinim, Frantsiyadä dšlätniŋ yardimigä tayinip yaşavatqan uyğur yoq. Һämmisi degidäk šz bilimi, äqli bilän pul tepip, hayat käçürüvatidu.
Biz moşuniŋdin on jil ilgiri, yäni institutlarda oquvatqan päytlirimizdä, «Oğuz» studentlar birläşmisini qurğan eduq. Mäzkür birläşmini quruştiki mähsitimiz — uyğur millitiniŋ tarihini, mädäniyitini, sän°itini tonuşturuş boldi.
Şu mähsättä 2013-jili Frantsiyadä däsläpki qetim uyğurşunasliq konferentsiyasini štküzduq. Qiziq yeri, şu küngä qädär Evropa älliridä uyğurlarğa munasivätlik štkän ilmiy konferentsiyalär «Şinҗaŋşunasliq konferentsiyasi» däp štküzülättekän. Uniŋ sävävi, Şinҗaŋda päqät uyğurlarla yaşimaydu, başqa millätlärmu bar degän pikir qeliplişip qalğan ekän. Amma bizniŋ tarihiy Vätinimizdä mutlaq kšpçilik uyğurlar boluşi keräkku?! Şuŋlaşqa biz bu mäsilidä šz mävqämizdä qattiq turduq. Şu jili štkän konferentsiyagä duniyaniŋ barliq dšlätliridin uyğurşunaslarni täklip qilduq. «Parijdiki uyğur häptiligi» däp atilip kätkän bu konferentsiyadä kšp mäsililärni tählil qilduq. Frantsiyaliklärgä uyğur mädäniyitini, sän°itini, tarihini tonuşturduq. Uyğur taamliriniŋ dämini tartip kšrgän frantsuzlarniŋ millitimizgä bolğan qiziqişi aşti. Uyğur tilini üginimiz degüçilärmu kšpäydi.
Biz, yäni «Oğuz» birläşmisiniŋ äzaliri, «Uyğurlarğa näzär» degän jurnalni näşir qilişni qolğa alduq. Moşu küngä qädär jurnalniŋ säkkiz sani yoruq kšrdi. Jurnalimiz uyğur vä frantsuz tilida çiqidu. Meniŋ bilişimçä, hazir bu jurnal Evropa älliridiki uyğurşunasliq boyiçä birdin-bir uyğur tilidiki ilmiy jurnal. Biz ğärip uyğurşunas alimliriniŋ ilmiy maqalilirini tallap näşir qilimiz. Jurnalda bäş uyğur vä on frantsuz işläymiz. İlmiy maqalilardin taşqiri uyğur şair-yazğuçiliriniŋ äsärlirini, frantsuzlar üçün uyğur tili därislirini turaqliq berip turimiz. Şundaqla bizniŋ jurnalda tarihiy Vätinimizdä bolğan çätällik säyahätçilärniŋ maqaliliri, säpär täsiratliri yoruq kšridu.
Jurnal Frantsiyadiki on näççä universitetiniŋ uyğurşunasliq boyiçä material mänbäsi bolup hesaplinidu. Şu oquş orunliriniŋ kitaphanilirida saqlinidu. Frantsiyaniŋ taşqi, içki, mädäniyät ministrlikliri, Parijdiki çät äl dšlätlär konsulhaniliri bizniŋ muştirilirimiz. Jurnal umumän on säkkiz dšlätkä tarqaydu. Alahidä täkitläş lazimki, jurnal säyasiy vä diniy mäsililärdin tamamän jiraq. Biz päqät ilmiy, ädäbiy, mädäniy mäsililärni muhakimä qilimiz.
— Evropiniŋ başqa dšlätliridä yaşavatqan uyğurlar bilän arilişip turamsilär?
— Munasivitimiz asasän İnternet, iҗtimaiy torlar arqiliq ämälgä aşurulidu. Mälumki, başqa dšlätlärdiki qandaşlirimizniŋ säyasiy paaliyätliri küçlük. Män, juqurida eytqinimdäk, biz säyasiy paaliyättin jiraq. Asasän uyğur mädäniyitini, sän°itini, tarihini täşviqat qilimiz. Bizniŋ asasiy qurallirimiz – mädäniyitimiz, taamlirimiz, ussullirimiz, muzıkimiz. Säyasiy paaliyättä, yäni bayraq kštirip naraziliq aktsiyalirini štküzgändä çätälliklärgä millitimizni paҗiäsini çoŋqur his qildurulmaymiz. Ändi mädäniy çarä-tädbirlär davamida mana moşundaq tarihi, sän°iti bar millät yoqap ketiş aldida turğanliğini eytsaq, başqiçä kšzqaraş şäkillinidu, bizgä hisdaşliq bildürgüçilär kšpiyidu. Bu meniŋ şähsiy pikrim, meni toğra çüşinidu, däp ümüt qilimän.
Män buni birdin-bir toğra yol däp eytiştin jiraqmän, älvättä. Şundimu on jil davamidiki paaliyitimizdä bu yšnilişniŋ nätiҗidarliq boluvatqanliğiğa kšz yätküzüvatimiz. İlim-pändä «yumşaq küç» däp atalğan bu vasitä arqiliq hälqimizniŋ hazirqi paҗiälik ähvaliğa duniya җamaätçiliginiŋ diqqitini җälip qilivatimiz. «Yumşaq küç» bilän uyğurlarniŋ duniya mädäniyiti, täräqqiyati üçün qançilik muhim ekänligini bildürümiz. Bizniŋ mädäniy paaliyätlirimizdä «uyğur degän kim, ularniŋ hazirqi ähvali qandaq?» degän soallar qoyulidu. Biz ähvalimizni eytqanda hisdaşliği aşidu, täräpdarlirimiz kšpiyidu. Uniŋdin taşqiri, biz moşu paaliyätlirimiz bilän duniya җamaätçiligi aldida “uyğur” degän millätniŋ iҗabiy obrizini yaritimiz, pozitiv pikirlärni şäkilländürimiz. Äpsus, moşu «yumşaq küçniŋ» iqtidarini toluq paydilinalmayvatimiz.
— Bu qetim Qazaqstanğa nemä mähsätlär bilän käldiŋiz?
— Qazaqstanğa ikkinçi qetim kelişim. Bu säpirim davamida Qirğizstan, Qazaqstan vä Özbäkstanda bolumän häm sotsiolog alim süpitidä ilmiy tätqiqatlarni elip berivatimän. Asasiy mavzu – çät ällärdiki uyğur diasporisidiki ayallarniŋ җämiyättiki roli, orni.
Moşu yärdä alahidä täkitläydiğan ähval şuki, ilgiridinla җämiyättä çoŋ rol' oyniğan uyğur ayalliri nahayiti kšp bolğan. Äpsus, ularniŋ hämmisiniŋ isim-näsibilirini bilivärmäymiz. Sanaqla qähriman qizlirimizniŋ isimliri yahşi tonuş. Bevasitä tätqiqat işlirimğa kälsäm, umumän, ayallarniŋ җämiyättiki roli šsmäktä. Hanim-qizlar härqandaq işlarda aldinqi säptin kšrünmäktä. Amma җämiyättä šmlük, birlik mäsililiri җiddiy turuvatidu. Bolupmu Qirğizstanda bu җäriyan nahayiti qiyin ähvalda. U yärdä millitimiz sani az bolğaçqa, ittipaqsizliqniŋ aqivätliri eğir boluvetiptu. Eçinarliq ähval.
Ändi Qazaqstanda uyğurlar ilgiridinla yaşap kelivatidu. San җähättinmu helä nurğun. Şuŋlaşqa ittipaqsizliq aqivätliri kšp bilinmäydu. Uniŋdin taşqiri, Qazaqstanda aliy bilimlik ayallar sani nurğun, demäk, ayallar roli šskän. Är kişilärniŋmu zamanğa layiq säviyäsi šzgirivatidu. Şuŋlaşqa bolsa keräk, ayallarniŋ avazi kšp aŋlinişqa başlidi. Bu moşu yärdikila iş ämäs, bu pütkül duniyada yüz berivatqan җäriyan. Qoşumçä qilsam, Qazaqstanda dšlät täripidin mädäniyitimizni, ana tilimizni, sän°itimizni, urpi-adätlirimizni saqlap, täräqqiy ätküzüşkä äҗayip şaraitlar yaritilğan. Atmiştin oşuq ana tilida bilim beridiğan mäktäplär bar ekän. Yänä täkrarlaymän, bularniŋ hämmisi nahayiti muhim.
Duniyaniŋ başqa dšlätliridä, hätta tarihiy Vätinimizdä moşundaq imkaniyätlär yoq. Şuŋlaşqa pütkül duniya uyğurliriniŋ näzäri — Qazaqstanda. Qazaqstan milliyligimizni saqlap qelişniŋ muqäddäs җayi. Ändi qazaqstanliq uyğurlar moşuniŋ qädrini bilämdu, şu imkaniyätlärdin toluq paydilinivatamdu?
Äpsus, qazaqstanliq qandaşlirim buni toluq his qilmayvetiptu. Mana yeqinda Çeläk täväsidä boldum. Bäzi yezilarda uyğur mäktäplirigä bala toplaş qiyin boluvetiptu. Ayrim ata-anilar balilirini šzgä tillarda oqutmaqçikän. Rastimni eytsam, häyran qildim. Buniŋdin artuq ahmaqliq bolmisa keräk. Aŋliğinim, uyğurçä oquğan baliniŋ keläçigi yoq ekänmiş. Alim vä duniyadiki tonulğan alimlar bilän tonuş boluş süpitim bilän däydiğinim, ilim-pändä çoŋ utuqlarğa yätkän uyğurlarniŋ tohsän payizi šziniŋ ana tilida bilim alğan. Päqät ana tilida bilim alğan insanla millitiniŋ därdini bilidu, uniŋ keläçigini oylaydu. Demäk, uyğurluğumizni saqlap qelişni, keläçäktä zamanğa layiq millät boluşni halaydekänmiz, pärzänt tärbiyisigä alahidä kšŋül bšlüşimiz şärt. İlmiy tätqiqatlirim davamida moşu mäsiligimu kšŋül bšlüvatimän.
— Keläçäktä qandaq planliriŋiz bar?
— Män, juqurida eytqinimdäk, biz oquvatqan päytlirimizdä «Oğuz» studentlar birläşmisini täşkil qilğan eduq. Birläşmä paaliyiti tüpäyli uyğurlarni frantsuzlarğa tonuşturuşqa muyässär bolaliduq. Ändi hazir hämmimiz oquşlarni tamamliduq. Yeşimizmu çoŋ boldi. Demäk, studentlar birläşmisi dairisidä iş qiliş äqilgä muvapiq ämäs. Moşuniŋdin ikki jil ilgiri biz Evropa uyğur institutini quruş layihisini qolğa alduq. Bu institut klassikiliq çüşänçidiki bilim beridiğan aliy oquş orni ämäs. U millätniŋ mädäniyät orni. Parijda Finlyandiya, Şvetsiya, Kurt institutliri bar. Şuŋlaşqa bizmu moşu işni qolğa alduq. Bizniŋ mähsitimiz – millitimiz tarihini, mädäniyitini, urpi-adätlirini tätqiqat vä täşviqat qilidiğan, Evropa dšlätliridä uyğurlar üçün märkäz bolidiğan institutni bärpa qiliş. Frantsiyaniŋ on çoŋ instituti bizniŋ layihini qollap-quvätlävatidu. Ular bekardin-bekar heçkimni qollimaydu. Biz şundaqla bilimgä huştar uyğur baliliriniŋ Evropa aliy oquş orunlirida bilim elişiğa yardämlişişni halaymiz.
Moşuniŋdin ikki jil ilgiri tarihiy Vätinimizgä berip, yaşlarni tallap, çät ällärdä oqutuşni qolğa alğan eduq. Äpsus, u yärdiki väziyät käskin šzgirip kätkänliktin, işimiz tohtap qaldi. Һazir biz qazaqstanliq yaşlarğimu şu imkaniyätlärni yaritişni halavatimiz. Biz Evropida häqsiz oqutumiz däp vädä bärmäymiz. Moşuni alahidä täkitligüm kelidu. Biz päqät yol-yoruq kšrsitimiz, şaraitlarni yaritimiz, artuq çiqimlar boluşiniŋ aldini alimiz. Sävävi, şähsän šzäm Evropiğa kälgändä nahayiti kšp artuq çiqimlarğa yol qoyuptimän. Män uni keyin çüşändim. Til bilmigäçkä, gaŋgirap qalğan päytlirimizmu boldi. Äynä şundaq vaqitta bizgä yol kšrsätkidäk adäm yaki bir märkäz bolmidi. Evropa uyğur institutiniŋ layihisini täyyarliğanda moşularğimu kšŋül bšlduq. Uniŋdin taşqiri, institut täşkil qilinsa, uniŋ dšlät organliri aldidiki däriҗisimu šsidu. Һärqandaq mäsilini biz salahiyät bilän otturiğa salimiz häm gepimizmu štidu.
Näşriyat işinimu җanlanduruşni mähsät qilivatimiz. Uyğur klassik vä zamaniviy ädäbiyatiniŋ, uyğur alimliriniŋ ämgäklirini Evropa tilliriğa tärҗimä qilip, näşir qiliş planimizmu bar.
Frantsiyadiki uyğurlar vä frantsuz dostlirimiz bizniŋ layihini qollidi. Älvättä, institutni eçiş üçün nurğun mäbläğ haҗät. Şuŋlaşqa moşu säpär davamida Evropa uyğur institutiniŋ layihisini qandaşlirimğa tonuşturuvatimän. Mümkin, sahavätlik aka-hädilirimiz çiqip, yardäm qolini sunup qalar degän ümütimizmu bar.
— Sšhbitiŋizgä rähmät.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ