Dilmuratniŋ soğisi

1
76 ret oqıldı

Moşu yeqinda bir sorunda җamaätçilikkä ançila arilişip kätmäydiğan, äldin aŋliğiniğa qoşup sšzläydiğan bir jutdişimiz «Çonҗidiki 5-uyğur mäktiviniŋ benasini qaysidu-bir şähs mäktäpkä soğa qilğan» desä, uniŋ yenidiki yänä biri šzini bilärmänlikkä selip, başqa birsiniŋ isim-näsibini atap, «šz mäbliğiğä setivelip bärgänmiş», däp ätrapidikilärgä gäpkä novätmu bärmäy sšzläp kätti. Çättä turğan tšrt-bäşimiz ularniŋ gäplirini aŋlap häyran boluştuq, lekin ävu ikki «bilärmänniŋ» yalğan sšzlirigä räddiyä berişni äpsiz kšrduqtä, birär pursiti kälgändä, äl-jutqa eniq vaqiäni çüşändürüp, qoyuşni kšŋlümizgä püktuq.
Buniŋdin toğra on bäş jil ilgiri, 2003-jilniŋ iyul' eyida «BeNT» aktsionerliq җämiyitiniŋ prezidenti Dilmurat Kuzievniŋ 50 yaşliq tävälludini Almutida käŋ dairidä atap štüp, män Dilmurat bilän uniŋ märikisigä Germaniyadin kälgän säyasätşunas Ärkin Alptekinni Uyğur nahiyäsigä «haduqçayğa» täklip qildim. Aridin bäş-altä kün štkändin keyin meniŋ bilän hävärlişip, duniyadiki muhaҗirlarğa çoŋ säyasätçi süpitidä tonulğan Ärkin aka Alptekin, kšrnäklik kollektsioner Azat Һekimbäk, stomatolog-vraç Һämraҗan Roziev bilän Dilmurat Çonҗiğa yetip käldi. Ularni Çonҗiniŋ çetidiki taş yolda kütüvaldimdä, šydiki ziyapättin keyin, udul issiq su – arişaŋğa elip bardim.
Kün oltiray degän päytlärdä qayaqtindu şu vaqitlarda Kätmän yezisiniŋ hakimi hizmitini atquruvatqan Tilivaldi Һezimov biz orunlaşqan arişaŋğa kelip qaldi. U mehmanlarni kšrüp, naqolay ähvalda qaldi bolğay, ketişkä tämşilivedi, unumiğiniğa qoymay dästihanğa täklip qildim. Gäptin-gäp çiqip, u ätä Çalkšdä yayliğida tšrt-bäş yeza çarviçiliriniŋ sleti štidiğanliğini, şuniŋğa täyyarliq qilişqa Çonҗiğa maŋğanliğini eytti. Män bu hävärni aŋlap, “mehmanlarni Çalkšdigä elip çiqsam bolamdu?”, däp soridim.
– Märhämät, ağinä. Seniŋ mehmanliriŋ, meniŋ mehmanlirim. Һeç hiҗalät bolmay elip çiqivärgin. Silärgä atap bir kigiz šyni raslap qoyimän, – dedi Tilivaldi.
Aŋğiçä käç kirip, ğizalinip bolğandin keyin arişaŋdiki paşilarniŋ huҗumidin talağa çiqiş mümkin bolmidi. Yoruqluqni šçärsäŋ, šydimu oltirişqa bolmaydiğan ähvalda qalduq.
– Ärkin akamğa ugal boldi. Yä Çonҗiğa qaytayli yaki tağ bağridiki yezilarniŋ birigä çiqayli, – dedi Dilmurat maŋa.
Män ätä Çalkšdigä çiqidiğanliğimizni eyttim. Buni aŋliğan u bäk hoşal bolup kätti.
– Bir arminim edi şu yaylaqqa çiqip kšrüş. Qimizimu bäk meyizlik bolidu däp aŋlidim.
Kätmändiki yahşi tonuşum, jutniŋ mehmandost jigitliriniŋ biri, dohtur Marat Qadirovqa telefon qilip kšrsäm, u šyidä ekän. Mehmanlarni arişaŋdin elip çiqidiğanliğimni eytip qoydum.
Ömri mehman kütüp štkän Marat bilän räpiqisi Zäytünäm ikkisi vaqitniŋ bir yärgä barğiniğa qarimay, käŋ dästihan yeyip, tamaq täyyarlavetiptu. Tinҗiq arişaŋdin keyin Kätmänniŋ taza sap-salqin havasida mehmanlar aram aldi.
Ätisi Kätmänni arilap kšrsätkän bolduqtä, üç-tšrt yol talğimaydiğan maşinilar bilän Kätmän teğidin eşip, Çalkšdigä çiqtuq. Һäqiqätänmu Tilivaldi bizniŋ mehmanlirimizğa atap altä qanatliq kigiz šyni raslap, bir top adämlär bilän maşinilarniŋ qarisini kšrüpla aldimizğa çiqti. Bu ähvalni kšrgän mehmanlar, bolupmu Ärkin akam bäk razi bolup kätti.
– Män duniyani toluq arilap çiqqan adämmän. Bügünki yaylaqtiki kütüveliş meni bšläkçä täsirländürdi, – degän edi şunda u.
Män Ärkin akamni kšp jillardin buyan tonuymän. Ätimalim, 1990-jilmekin, Almutidin kšŋlümiz yeqinçiliği bar şair akam Dolqun Yasin telefon qilip, ägär mümkinçiligim bolsa, Almutiğa kelip ketişimni iltimas qildi. “Çät äldin mehman kelidu, billä bolsiŋiz yahşi bolatti”, dedi u. Şu dšrän Almutiğa Ärkin aka räsmiy säpär bilän kälgän ekän. Uniŋdin keyinmu birnäççä qetim Dolqun aka arqiliq uniŋ bilän billä bolğan edim. 1992-jili Duniya uyğurliriniŋ birinçi qurultiyiğa räsmiy väkil süpitidä qatnaşqinimdimu Ärkin akam bilän birnäççä kün hämsšhbät boluş pursitigä eriştim. U yaq dadisi, mäşhur türkstanşunas Äysa Yüsüp Alptekin bilän tonuşturup, šyidä mehmanda bolğan edim.
Çalkšdä yayliği mehmanlarğa bäk yaqti. Tilivaldi biz çiqqiçä bir pahlanni pişirip, qimizniŋ äŋ esilini quyup bärginigä qarimay, yänä bir pahlanni äkelip, Ärkin akamdin dua soridi. Şu qetim Tilivaldi mehmandost, sehi jigit ekänligini bir kšrsitivedi.
Ğizalinip bolğandin keyin mehmanlar atqa minip idirlarni bir qur arilap käldi. Andin Dilmuratniŋ täşäbbusi bilän ikki komanda bolup – almutiliq mehmanlar vä sahiphanlarğa bšlünüp, futbol oynimaqçi bolduq.
– Mukapatqa nemä tikimiz, – dedi Dilmurat män eytalmayvatqan oyumni däl tapqandäk.
– Bir million täŋgä, – dedim män.
– Yaq, bu az, yättä million täŋgä, – dedi u.
– Mabada, biz yeŋilip qalsaq, munçivala ahçini nädin tapimiz?
– Yäŋsäŋmu, yeŋilsäŋmu şu mukapat silärniŋ. Özäŋ bilisänğu, kolhozlarda yättä million täŋgilik benzin bilän solyarkiniŋ häqqi qalğanliğini. Şuni çetidin jiğivalğin, – dedi u külüp.
Ötkän äsirniŋ tohsininçi jilliridiki ihtisadiy eğirçiliq päytliridä Dilmurat Kuziev nahiyä egiliklirigä kšpligän mšlçärdä yeqilğuni qärizgä berip, ularniŋ bir qisminiŋ häqqini qayturup alalmiğan edi.
Hulläs, çarviçilar sletiğa çiqqan yeza egiligi başqarmisiniŋ şu vaqittiki başliği Şšhrät Qurbanov šziniŋ hizmät avtomaşinisiniŋ jürgüzgüçisi Dilşat, män vä meniŋ bilän billä maşina haydap çiqqan yeza hakimiyitiniŋ baş mutähässisi Nariman Setivaldiev, kätmänlik dohtur Marat Qadirov bir komanda bolup, Dilmurat Kuziev, Azat Һekimbäk, Һämraҗan Roziev, avtomaşina jürgüzgüçiliri Turğanҗan bilän yänä bir jigit bilän täşkillängän komandiğa qarşi futbol oyniduq. Bizniŋ komandidiki meniŋdin başqisi häqiqiy çevär oyunçilar edi. Män därvazida turğanliqtin, mehmanlar hoşal bolup qalsun dedimmu, äytävir, yättä poŋzäkni qoyup bärdim. Andin bizniŋ balilar, hatalaşmisam, mehmanlarniŋ därvazisiğa on bir poŋzäk kirgüzdidä, biz ğalip çiqtuq. Män därru utuvalğan million täŋgigä Çonҗidiki istimalçilar җämiyitiniŋ ikki qävätlik mämuriy idarisini mäktäp üçün setip elip berişini Dilmurattin iltimas qildim.
– Vädäm – vädä, benani elip berimän, mäktäp üçün paydilinamsän, šzäŋgä işlitämsän, ihtiyar šzäŋdä, – däp qolini bärdi.
Biz qol eliştuq. Ärkin akam bizniŋ qollirimizni üzdi. Män Dilmuratniŋ müҗäzini yahşi bilimän, heç vaqitta yalğan vädä bärmäydu, eytqan gepidä mäkkäm turidu. Yalğan eytişni bäk yaqturmaydiğininimu yahşi bilättim. Yänä kelip, u šzi nahayiti hšrmätläydiğan insan Ärkin Alptekingä qol üzüştürdidä!
Mäktäpkä bena elip beriş täklivini aldin-ala alaytän täyyarlap qoyğan ämäsmän. Mehmanğa çaqirip qoyup, mehmandin birär närsä soraş, täläp qiliş – mädäniyätkä, adämgärçilikkä yatmaydiğanliğini yahşi çüşinimän. Buniŋdin ikki-üç ay ilgiri nahiyäniŋ şu vaqittiki hakimi Vladimir Tohtusunov bir sšhbättä «Dilmurat bilän seniŋ munasivitiŋ yeqinğu. RayPO idarisi setilidekän, şuni elip berişkä yardämläşsä, eytip baqqinä» degän edi. Şu sšz yadimğa çüşkini rast. Mukapat – priz bälgüläşniŋ täşäbbuskari Dilmuratniŋ šzi. Män päqät pursättin paydilandim.
Çalkšdidin kšŋüldikidäk däm elip çüştuq. Kätmändä mehmanlarni Nazugum šŋkürini kšrüp ketişkä täklip qildim. Ular ändiki novättä kälgändä çoqum baridiğanliğini eytip, hšzürhanliq bildürdidä, Almutiğa qaytişti. Män arişaŋğa kälsäm, Vladimir Tohtasunov çegara qisminiŋ komandiri V.Abramov bilän däm elivetiptu. Ularğa yahşi yeŋiliqni yätküzdüm. Ätä sähär Almutiğa baridiğanliğimni äskärtip qoydum.
Ätisi taŋ sähär saat tšrtlärdä maarip bšlümi yeŋila elip kälgän hizmät maşinisini elip, istimalçilar җämiyitiniŋ hizmätlirigä җavapkär Nävirdin Tohtibaqiev bilän Almutiğa maŋdim.
– Mehmanliri bar ekän vä šzi ikki kün bu yaqta mehmanda bolup, tün keçidä Almutiğa yetidu. Bügün Kuziev işqa baramdu? – däp gumanlinip soridi meniŋdin Nävirdin.
Män Dilmuratniŋ heç vaqitta iş taşlimaydiğanliğini, işqa barliq işçi-hizmätçiliridin birär saat baldur berivalidiğanliğini eytip çüşändürdüm. Eytqandäk, biz «BeNT» aktsionerliq җämiyitiniŋ idarisigä yetip kelip, biraz turuşimizğa Dilmuratmu käldi.
– Һay, qaçan kelivaldiŋ? – dedi meni kšrüp häyran bolğan halda.
– Ahşam tün keçidä kelip, mäşädä qondum. Silärniŋ “Djip” maşinaŋlarğa meniŋ “Jigulirim” yetişälmäydudä, – dedim çaqçaq qilip.
– Boptu, yahşi käpsän. Aldirimay kälsäŋmu iltimasiŋni orunlap berättim, – däp Dilmurat iş bšlmisigä täklip qildi vä därhal karhaniniŋ maliyä-hesap başqarmisiniŋ başliği El'mira Qurbanovani täklip qildidä, bizniŋ işimizni tez arida häl qilip berişini tapşurdi. El'mira karhaniniŋ kassisidin Nävirdingä yättä yüz miŋ täŋgini näq sanap bärdi. Qalğan üç yüz miŋ täŋgigä, Nävirdinniŋ iltimasi boyiçä, zavodniŋ bahasida tsement bšlüp beridiğan buyruq bilän märkiziy ambarğa haҗätlik hšҗҗätlärni Dilmuratqa qol qoyğuzup açiqip bärdim. Alğan ahçini vilayätlik istimalçilar ittipaqiniŋ kassisiğa štküzgän Nävirdin idarä benasiniŋ hšҗҗätlirini maŋa elip bärdi.
Ändi äŋ muhim vä kšp vaqit bilän qäğäzvazliqni täläp qilidiğan iş – benani räsmiyläştürüş keräk edi. Män yänä Dilmuratniŋ aldiğa käldim.
– Dilmurat, näq oğul baliliq qildiŋ. Ändi monu hšҗҗätlärnimu räsmiyläştürüşkä yardämläşsäŋ, җahan iş bolatti.
– Seniŋ qiltiğiŋğa çüşkän adäm qarşi sšzmu tapalmaydu, buni yahşi bilimän. Biraq, razi boluvatqinim, sän šz mänpiyitiŋ üçün jügrävatqiniŋ yoq, mäktäp eçilsun, balilar bilim alsun däp, häliq mänpiyitini oylavatisän. Setivelip bärgän idarini šzäŋ paydilinimän desäŋmu, män heç gäp qilalmattim. Җämiyät üçün dävatisän, nemä desäŋ, şuni orunlap beräy – dedidä meniŋdin hšҗҗätlärni elip qaldi.
– Degändäk, biraz vaqit štmäyla hšҗҗätlärni räsmiyläştürüp, maŋa ävätip bärdi. Moşu yärdä şuni alahidä täkitläp štküm keliduki, addiy futbol oyunida bir eğiz iltimas bilänla bir million täŋgini başqa birigä hädiyä qiliş kšrüngänla adämniŋ qolidin kelivärmäydiğanliği häqiqät. U çağlarda million degän nahayiti nurğun ahça edi. Dilmuratniŋ bu işi šz bayliğini kšrsitişmu, mahtinişmu ämäs. Bu häqiqiy märtlik, häliq üçün hizmät qiliş, milliy maaripni, mädäniyitini yüksäldürüş üçün beminnät ämgäk qilivatqan sahavätlik insanniŋ diyanätlik paaliyiti edi.
Benani muräkkäp җšndäştin štküzüşkä vilayät byudjetidin säkkiz yerim million täŋgä mäbläğ bšlündi. Quruluş işliriğa yätmigän hişni män mäişiy kombinatqa elip qoyğan hişlardin bärdim. Mäktäp ätrapini qorşaş üçün smetiliq-hesap hšҗҗätlärdä hiraҗät qaraşturulmiğanliqtin, šzämniŋ şähsiy egiligi bolğan Çonҗidiki bir yerim gektar yeqilğu bazisiniŋ sim-setkiliq tšmür qorşavini mäktäp ätrapini qorşaş üçün bärdim. Uniŋ umumiy bahasiğa layiqlaşturup, yeqilğu bazisini keyiniräk qayta qorçaş üçün häqqini qayturup beridiğanliği toğrisida quruluş işlirini jürgüzgän täşkilatniŋ rähbiri tilhät yezip bärdi. Lekin uniŋ bahasini qayturuş bir yaqta tursun, quruluş işliriğa mäs°ul bolğan Җamaldin degän biri eşip qalğan sim-setkilarni šyigä apirivelip, vaqit štkändin keyin “adämlär untup kätti” däp oyliğan boluşi keräk, ätimalim, šziniŋ šyiniŋ ätrapini qorşavaptu. Bu «topilaŋda toğaç oğrilimaq» degän sšz.
Mäktäp paydilinişqa berilip, aridin ikki-üç jil štkändin keyin Dilmurat Kuziev šziniŋ ustazi, ilgärki Qazaq SSR Ministrlar Keŋişi räisiniŋ orunbasari bolup hizmät qilğan dšlät vä җämiyät ärbabi Erik Hristoforoviç Gukasov bilän billä Çonҗiğa kälgändä, män ularni alaytän 5-mäktäpkä elip bardim. Erik Hristoforoviç Dilmuratniŋ bu sahavätlik işiğa šz minnätdarliğini bildürdi. Aridin ikki-üç kün štüp, Dilmurat “mäktäp oquğuçiliriğa soğa elip bärgin”, däp 350 miŋ täŋgä ävätip beriptu. Oquğuçilar, ata-anilar Dilmurattin bäk razi bolup kätti.
Dilmurat Kuzievniŋ Çonҗa yezisini avatlaşturuşqa bärgän yardämliridin taşqiri, märkiziy meçitta baştin ahiriğiçä muräkkäp җšndäş işlirini jürgüzginini alahidä minnätdarliq bilän täkitlimäkçimän. Meçitni җšndäp berişini uniŋdin birnäççä rät iltimas qildim. «Meçitni jutdaşliriŋ җšndäp berişi keräk» däp kesipla җavap bärdi. Män nahiyämizdin çiqqan qolida bar birnäççä halliq äzimätlärgä eytip kšrsäm, ular «yaq» demidi, lekin işnimu başlap kätmidi.
Bir küni Dilmurat Murat Ähmädiev bilän billä kelip qaptu. Çüşlügi šydä ğizalinip bolup, hoyliğa çiqqanda meçit toğriliq gäp qozğidim. U “kšrüp keläyli”, degändin keyin üçimiz meçitqa barduq. Һeç quluplanmaydiğan, toğrisi qulup salğidäk beҗirim işigimu yoq meçitniŋ içigä kirgän Dilmurat aŋ-taŋ turup qaldidä, gäp-sšz qilmay aldiraş sirtqa çiqip kätti. Һeçbir gäp-sšzsiz šygä qaytip kälduq. Şu kätkinidin üç kün štüp, maŋa telefonda ätä quruluş prorabliri meçitniŋ җšndäş işliriniŋ hesavitini täyyarlaydiğanğa baridiğanliğini eytti. Degändäkla ätisi Sultanqorğan mähällisiniŋ baş jigitbeşi, җämiyätlik işlarniŋ häqiqiy җankšyäri Ğäyrät Mämätäliev başliğan quruluşçi jigitlär yetip käldi. Şu-şu boldi, Çonҗiniŋ meçitini adäm toniğusiz šzgärtip, muräkkäp җšndäştin štküzdi. Bu işlarğa şu vaqitta säkkiz million altä yüz miŋ täŋgä särip qildi.
Meçitni җšndäş işliri jürgüzülüvatqanda “çonҗiliq jutdaşlirim kštirilip ketidu, yardämgä kelidu, äŋ bolmiğanda, çättin kelip işlävatqan quruluşçilarni tamaq, yemäk-içmäk bilän täminläydiğu” däp oylaptimän. Nädiki, «işlar ilgiri» degidäk birsi, «tamaqqa eğiz tegiŋlar» degidäk yänä birsi çiqmidi. Päqät jigitbeşi Ärkin akam arilap, quruluşçilarniŋ ähvalidin hävär elip jürdi. Ablin akam birär miŋ hiştin, Kamilҗan yağaç materialliridin yardäm bärdi, halas.
Һazir Dilmurat Kuziev elip bärgän mäktäptin uçum bolğan yaşlar aliy oquş orunlirida bilim elip, җumhuriyitimizniŋ täräqqiyatiğa munasip hässisini qoşuvatidu. Dilmurat yasap bärgän meçitta jut-җamaät uniŋ işliriğa muvappäqiyätlär tilişip, dua berişidu. Kšrnäklik metsenat Dilmurat Kuzievniŋ bu ikki soğisiğa çonҗiliqlar bäk minnätdar.
Şamahun NURUMOV.
Çonҗa yezisi.

Bälüşüş

1 izahät

  1. Assalamu alaykum uygur avazi muşturliri. Menin soray deginim man bir naçça şeir yazgan şu şeirlirimni kayarga yazsam bolidu iltimas soalimga mumkun bolsa javap barsanlar. Kop kop rahmat.

Javap qalduruŋ