Asasiy Qanun – täräqqiyat kapaliti

0
248 ret oqıldı

Mälumki, Qazaqstan Җumhuriyiti šz mustäqilligini alğandin beri besip štkän yol dayim dağdam bolğini yoq. Yätmiş jildin oşuq vaqit šmür sürgän Keŋäş İttipaqi parçilanğandin keyin mustäqillikkä erişkän dšlätlär aldida nahayiti qiyin mäsililär turdi. Säyasiy tüzümniŋ šzgirişi yaş dšlätlärgä täräqqiyatniŋ türlük yollirini izdäp tepiş, zamanğa maslişiş işlirini ämälgä aşuruş tälivini qoydi.Şu nuqtäiy näzärdin qariğanda, dšlätlärdä «qandaq yolni tallaymiz?» degän soalğa җavap tepiş kün tärtivigä kštirildi. İlgiri içki vä taşqi işlarni Moskva arqiliq häl qilip «üginip» qalğan yeŋi dšlätlär rähbärliriniŋ däsläp beşi gaŋgirap qalğanliğimu sir ämäs. Yätmiş jil davamida «iҗil-inaq, dostluqta yaşap» kälgän hoşna dšlätlär arisida ziddiyätlär kšpäydi. Ayrim mämlikätlärdä grajdanlar uruşi başlandi. Taҗikstanda, Tağliq Qarabahta (Äzärbäyҗan vä Ärmänstan arisidiki toqunuş), Gruziyadä qanliq toqunuşlar yüz bärdi. Yüz miŋliğan adämlär vapat boldi, miŋliğan adämlär bolsa, vätinini taşlap qeçişqa mäҗbur boldi. Moşuniŋ hämmisi ahirqi jigirmä bäş jilda yüz bärgän vaqiälär.
Äynä şu jilliri şundaq җiddiy mäsililär yaş dšlät — Qazaqstan aldidimu turdi. Mustäqil Qazaqstanniŋ Tunҗa Prezidenti Nursultan Nazarbaevniŋ dana säyasiti tüpäyli elimiz šzigä has yolni tallavaldi. Alahidä täkitläş lazimki, elimizdä çoŋ «silkinişlär» yüz bärmidi. Prezident Qazaqstanniŋ äŋ çoŋ bayliği elimizdiki teçliq hayat, millätlärara razimänlik, dostluq ekänligini, äynä şu qädriyätlärni saqlap qalğandila utuqqa yetidiğinimizni dayim qäyt qildi. Çünki 130din oşuq millät iҗil-inaq yaşavatqan, keŋäş dävridä «dostluq laboratoriyasi» däp atalğan Qazaqstan üçün bu nahayiti muhim edi. Şu sšzlärniŋ, çüşänçilärniŋ, qädriyätlärniŋ qançilik däriҗidä muhim vä durus ekänligigä bügünki taŋda hämmimiz kšz yätküzüvatimiz.
Mustäqillikniŋ däsläpki jilliri moҗut bolğan väziyätniŋ muräkkäpligigä qarimay, biz ihtisadiy vä iҗtimaiy islahatlar jürgüzüş yolini talliduq. Duniya üçün oçuq, zamanğa layiq täräqqiyat yoliğa çüşkän, bazar ihtisadiğa yüzlängän dšlätkä aylanduq.
Şu jillardiki җämiyättä yüz bärgän qiyinçiliqlardin biz Konstitutsiya arqiliq çiqtuq.
Mälumki, härqandaq konstitutsiya dšlätçilikniŋ asasiy bälgüsi, dšlätniŋ säyasiy vä hoquq hšҗҗiti bolup hesaplinidu. U aliy yuridik küçkä egä. Konstitutsiya dšlätniŋ hoquq, säyasiy, ihtisadiy sistemilirini eniq kšrsitip beridu. Şundaqla u mämlikätniŋ quruluş mähsätlirini äkis ätküzidiğan täsis qilğuçi hšҗҗät. Demäk, härqandaq dšlättä qobul qilinidiğan härhil qanunlar mämlikätniŋ Asasiy Qanuniğa, yäni Konstitutsiyagä muvapiq boluşi lazim. Duniyaniŋ kšpligän dšlätliridä konstitutsiya referedumlar, täsis jiğinliri yaki Parlament täripidin qobul qilinidu. Mäsilän, Ukraina, Özbäkstan, Moldova, Gruziyaniŋ ämäldiki konstitutsiyaliri Parlament täripidin qobul qilinğan. Ändi Bolğariya, Braziliya, Rumıniya, Kambodja, Kolumbiyaniŋ asasiy qanunliri täsis jiğinlarda qobul qilinğan ekän. Qazaqstan (1995-jildiki), Rossiya, Belorussiyaniŋ ämäldiki konstitutsiyaliri bolsa, dšlät rähbärliri täripidin täyyarlinip, umumhäliq referendumida qobul qilindi.
Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Konstitutsiyasi 1995-jili 30-avgust küni umumhäliq referendumida qobul qilindi häm şu jili 5-sentyabr' küni küçigä kirdi. Bu mustäqil Qazaqstan qobul qilğan ikkinçi konstitutsiya bolup hesaplinidu. Esiŋlarda bolsa, Qazaqstanniŋ suveren dšlät süpitidä konstitutsiyasi 1993-jili 28-yanvar'da qobul qilinğan edi.
Һazir biz elimizniŋ ihtisadiy, säyasiy, iҗtimaiy täräqqiyatini tählil qilsaq, Konstitutsiyadiki asasiy printsiplarniŋ ämälgä aşuruluvatqanliğini bayqaymiz. Moşu yärdä «u qandaq printsiplar?» degän soalniŋ tuğuluşi täbiiy. Birinçi novättä, män җämiyätlik razimänlik vä säyasiy turaqliq printsipini atap kšrsätkän bolar edim. Çünki bu printsip dšlätniŋ, uniŋ institutliriniŋ, säyasiy partiyalär, җämiyätlik birläşmilärniŋ, Vätininiŋ keläçigigä bepärva qarimaydiğan grajdanniŋ paaliyitidä muhim rol' oynaydu. Yüz ottuzdin oşuq millät yaşavatqan mustäqil dšlitimizdä teçliq, säyasiy turaqliq hšküm sürmäktä. Män, juqurida täkitliginimdäk, bu bizniŋ äŋ çoŋ bayliğimiz, utuğimiz, täräqqiyatimiz kapaliti.
Һämmimizniŋ paydisi üçün hizmät qilidiğan ihtisadiy täräqqiyat päqät dšlätniŋla ämäs, addiy häliqniŋ, biznes qurulumlarniŋ paaliyitidiki muhim yšnilişlärniŋ birigä aylandi. Bilimizki, Konstitutsiyadä җämiyättä ihtisadiy islahatlarni ämälgä aşuruşqa alahidä kšŋül bšlüngän. Prezident Nursultan Nazarbaev mustäqilligimizniŋ däsläpki jilliri bälgüligän “Däsläp ihtisat, andin keyin säyasät” degän pikri toluq šzini aqlidi, däp işäşlik eytalaymiz. Çünki dšlät dayim häliq paravänligini birinçi orunğa qoyup kälgän. Şuŋlaşqa hazir Qazaqstan duniyada iҗtimaiy asasi mustähkäm dšlät süpitidä etirap qilinidu. Uniŋğa dälil süpitidä Prezidentniŋ «Bäş iҗtimaiy täşäbbusini» kältürmäkçimän. Başqisini eytmiğanda, «7-20-25» programmisiğa ohşaş programma sabiq Keŋäş İttipaqi tärkividä bolğan dšlätlärniŋ heçqaysisida yoq. Näq moşu programma qazaqstanliqlarni turuşluq šy bilän täminläşniŋ äҗayip ülgisi. Һazir programma işqa qoşuldi. Bu päqät birla misal. Undaq misallarni kšpläp kältürüşkä bolidu, älvättä.
Konstitutsiyadiki yänä bir asasiy printsiplarniŋ biri — Qazaqstan vätänpärvärligi printsipi. Çünki biz bärpa qilivatqan җämiyät asasliriniŋ mustähkäm ekänligini, härbir grajdanniŋ šz Vätinini sšyüş, uni himayä qiliş muqäddäs väzipisi ekänligini hämmimiz yahşi his qilimiz. Şuŋlaşqa pärzäntlirini qazaqstanliq vätänpärvärlik rohida tärbiyiläş härbir ata-aniniŋ muqäddäs borçi.
Täkitläş lazimki, dšlättiki muhim mäsililärni demokratik usullar bilän häl qilişqa alahidä kšŋül bšlünüp kelivatidu. Bumu asasiy printsiplarniŋ biri. Konstitutsiyadä härbir grajdanğa sayliniş, saylaş hoquqi, sšz vä etiqat ärkinligi hoquqliri kapalätländürülgän. Asasiy Qanunda insan hayati, hoquq vä ärkinligi dšlätniŋ aliy bayliqliri süpitidä bälgülängän. Biz, qazaqstanliq uyğurlar, Konstitutsiyadä kšrsitilgän hoquq-ävzälliklärni paydilinip, җämiyitimizniŋ barliq sahalirida paaliyät elip berivatimiz, uniŋ täräqqiyatiğa munasip hässä qoşuvatimiz.
Qoşumçä qilsam, deputat süpitidä qanun layihilirini täyyarliğanda häm qobul qilğanda juqurida täkitlängän printsiplarğa alahidä ähmiyät berimän.
Konstitutsiya toğriliq gäp qilğanda, umumiy šyümiz – Qazaqstanda milliy mädäniyitimiz, maaripimiz, mätbuatimizni täräqqiy ätküzüş üçün barliq şaraitlar yaritiliğanliğini alahidä täkitligüm kelidu. Moşuniŋ hämmisi Konstitutsiya täripidin kapalätdürülgänligini çoŋqur his qilimiz. Demäk, milliy täräqqiyatimiz päqät šz qolumizda.
Konstitutsiyaniŋ novättiki sänäsi nişanlinivatqan bu künlärdä barliq qazaqstanliqlarni sämimiy täbrikläymän häm paravänlik, utuq tiläymän.
Şahimärdan NURUMOV,
Qazaqstan Җumhuriyiti Parlamenti Mäҗlisiniŋ deputati, QHA Keŋişiniŋ äzasi, ҖUEM räisi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ