«Nazugum» särgüzäştiliri

0
279 ret oqıldı

Yättisu täväsidiki äŋ qedimiy jutlarniŋ bi­ri – Kätmän yezisida yazliq tätilniŋ yättinçi kü­­nini št­küzüvatqan Dilnaz bilän Arzum uzaqtin beri arman qilğan «Nazugum» šŋkü­rigi­mu kelip qaldi.
Kätmän yezisida istiqamät qilidiğan çoŋ api­­­­siniŋ qizi Saniyäm bilän oğli Bähräm bu tä­vädä yaşisimu, rivayätkä aylanğan šŋkürgä däs­läp­ki qe­­­tim kelişi. Almutidin kälgän kün­din başlap ««Na­zugum» šŋkürigä qaçan barimiz?» – däp, Dilnaz bilän Arzum soravärgäçkä, bügün çoŋ apisi bilän çoŋ dadisi haҗätlik närsilärni ji­ğiş­tu­rup, yenik maşinisiğa selip, ularni bu yärgä elip käldi. Maşinidin çüşü­şi­gi­la çoŋ dadisi boş qaplar­ni elip oyidi­kini eytti: – Qeni balilar, birinçi novättä, bu ät­rapni ählät­lär­din ta­zilavetäyli. Bolmisa, Nazugum momaŋ­larniŋ ro­hi hapa bolup qalidu.
– Çoŋ dada “roh” degän nemä? – däp soridi ki­çi­gidinla «bu nemä?» – degän soalni kšp qoyidiğan Arzum.
– Roh – bu duniyada yoq adämlärniŋ kšrün­mäy­diğan, tutqili bolmaydiğan qiyapiti. Rohniŋ ikkinçi mänisi – insanniŋ içki duniyasi.
– Şunda “roh” deginimiz kšrünmäs adämkändä?! – dedi Dilnaz oyçan kšzliri bilän soal näzäridä qarap.
– Şundaq desäkmu bolidu, – çoŋ dadisi kü­lümsiräp, qadaq aliqanliri bilän siypap qoydi.
– Demäk, biz kšrmisäkmu, Nazugum momimiz bizni kšrüp turidudä, – çoŋ yeŋiliq açqandäk Bähräm ornidin säkräp kätti.
Dilnaz, Saniyäm, Bähräm, Arzum kelişivelip, qollirida qaplirini tutqiniçä «biz kälduq!» däp vaqiridi. Öŋkür täräptin «bi-i-i-z-z-z käl-du-u-u-q-q-q!» degän äkis sada aŋlandi.
Ular biraz vaqitniŋ içidila ätrapni tazilap, birnäççä qap ählätni dogilap qoydidä, üz-kšzlirini juyuveliş üçün şildirlap eqi­vatqan su boyiğa käldi.
– Һädä, Nazugum momimiz moşu suni içkänmu? –soridi Arzum.
– Bu suni içkänla ämäs, bu yärlärdä yalaŋ ayaq maŋğan, – җavap bärdi Dilnaz kšp närsilärni bi­li­diğan qiyapättä.
– Andaqta bizmu yalaŋ ayaq meŋip kšräyli, – Sa­­niyäm däsläpkilärdin bolup ayaq kiyimini yäş­tidä, bir-ikki qädäm besipla, «vay apa-a-a!» däp vaqirap kätti.
– Nemançila çidimasliq qilisän?! – Dilnaz dostini җemilimäkçi boldidä, uniŋ putidin eqip çiqqan qip-qizil qanni kšrüp, tohtap qaldi.
– Äynä, «viŋ-viŋ» qilip “tez yardäm maşinisimu” kelivatidu, – Bähräm qoli bilän ildam meŋip kelivatqan apisini kšrsätti.
Neridiki çimänliktä dästihan yeyip, yemäk-içmäkliklärni qoyuvatqan yeridin jügräp degidäk yetip kälgän ana qiziniŋ putini kšrüp:
– Qiyiq taş qiyivetiptu, qeni tez ayaq kiyi­miŋlarni kiyiŋlar, – däp buyridi.
Yalaŋ ayaq puğani qanğiçä maŋalmiğanliğiğa šküngän Dilnaz, Arzum, Bähräm huş yaqmiğan älpazda ayaq kiyimlirini kiyişti.
– Şunda Nazugum momimizniŋ putiğa tikän kirip, taşlar petip, yaridar qilmiğanmu? – däp soridi Saniyäm apisi teŋip qoyğan ayiğiğa qarap.
– Baturlarniŋ terisidin qiliçmu, näyzimu št­mäydu däp aŋliğan. Nazugum batur tursa… – Bähräm adättikidäkla sšziniŋ ahirini jutuvätti.
Balilarniŋ sšzini diqqät bilän tiŋşiğan Sa­­niyämniŋ apisi ularğa mänilik qarap šziniŋ bil­gänlirini eytip bärdi: – Nazu­gumniŋmu ayaq-qoli qiyma-җiyma bolğan. Ävu dšŋ­­niŋ üstigä çi­­qip qarisaŋlar kšp-kšk bolup kšrünidiğan İli däriyasidin štüp, bu yärgä käl­giçä qançilik çšl-bayavanliq musapini piyadä meŋip štkän. U va­qit­larda bu җaylar adäm ayiği bas­miğan qomuç­luq, yavayi hayvanlar makanliğan, tehimu sürlük bolup kšrünidiğan җay edi.
– Çoŋ apa, Nazugum momimiz kimlärdin qaçqan? – däp soridi Arzum.
– Tarihta İparhan, Mayimhan, Nazugum, Riz­vangüldäk qähriman anilar štkän. Zulumğa çidimay 1826-jili Җahangirğoҗa rähbärligidiki kš­tirilgän qozğilaŋ qanliq basturulup, miŋliğan beguna adämlärniŋ qeni eriqtiki sudäk aqti.
Zalimlar ärlirini šltürüp, ayallirini qul qil­maqçi boldi. Nazugummu Qäşqärdin Ğulҗiğa palanğan miŋliğan ayal-qizlarniŋ qatarida bolup, til bilän täsvirligüsiz gšzäl hšsüngä egä edi. Nazugum ana diyarini qanğa miligänlärniŋ bosuğisida malay boluştin kšrä, beşini tik kštirip ärkin yaşaşni tallidi. Qäşqärdin piyadä Ğulҗiğa haydilip kälgän Nazugum bir zomigär ämäldarni šltürüvetip, İli däriyasidin štüp, bu yaqqa qeçip kelidu. Qäşqärdin başlap miŋ kilometrdin oşuq musapini piyadä meŋip štkän ekän. Qeçip jürüp, bu šŋkürni panalaydu. Amma yayilar bäribir uni tepivelip, kšpçilikniŋ aldida qätl qilidu.
Nazugumniŋ tarihi balilarni täsirländürdi. Balilar šŋkür içiniŋ härbir buluŋini diqqät bilän qarap çiqti.
– Açliqtin, yol azavidin çarçiğan, ayaq-qoli ti­lim-tilim bolğan Nazugum momimiz moşu qara taşni çüşäk häm yotqan qilip yatqan, – Dilnaz huddi mirasgahlardiki äsir-ätiqilärni tonuş­turuvatqan gidtäk šzini tutup sšzlävatatti.
– Keçisi qorqmay, bu yärdä tänhadin-tänha qan­daqmu uhliğandu? – Saniyäm tündiki yalğuzçiliq­ni kšz aldiğa kältürüp, šzimu qorqup qaldi.
– Bu yärdä yä ozuq-tülügi, yä qazini bolmi­sa, nemä bilänmu qosiğini toydurğandu, hä? – dedi Arzum bir täräptin šziniŋmu qosiği eçivat­qan­liğini his qilip.
– Qosiğiŋlarni çalduruveliŋlar! – däp vaqi­riğan Saniyämniŋ dadisiniŋ avazi aŋlinişi bi­län ular šŋkürdin çiqişti.
Dilnaz, Saniyäm, Arzum, Bähräm qolli­ri­diki yeŋi ülgidiki yanfonlar arqiliq ätraptiki gšzäl täbiät mänzirisini sürätkä tartişti. Andin bir-birini sürätkä vä videolarğa çüşärdi. Bu yärdiki çüşkän video, sürätlärni «WhatsApp» arqiliq dostliri vä sinipdaşliriğa ävätişti. Andin bir-birigä yanfonliridiki hayvanatlarniŋ, uçar-qanatlarniŋ “sšzlävatqan”, härhil qizi­qarliq härikätlärni kšrsitivatqan videolirini, nahşa kliplirini kšrsitişti. Bähräm bilän Arzum hädilirini qorqutuş üçün «Qan içküç adämlär» fil'midin elinğan üzündini kšrsätti.
– Arzum heçqandaq mänisi yoq närsilärni yanfoniŋğa yezivalidiğan aditiŋni zadila qoy­may­sändä, – däp Dilnaz ukisiğa kayidi. Sa­ni­yämgä videodiki ayal hazirla ävu ğar taşniŋ arqi­si­din çiqip kelidiğandäk tuyulğaçqa, qorqunuç tuyğu­liri egilisimu bilindürmäslikkä tirişti.
– Yanfonlar dayim yenimizda bolğaçqa, uni ha­liğan vaqtimizda oynavalimiz. Uniŋdin kšrä biz Saniyäm ikkimiz Nazugum bolup mškünäyli, si­lär yayilar bolup bizni izdäŋlar, – dedi Dilnaz šziniŋ müҗäzigä tän tetiklik bilän.
– Keliştuq, biraq jiraqqa kätmäŋlar, – Bäh­räm yärdä turğan tayaqni elip bir şiltivetip, – tepivalsaq silärni җazalaymiz! – dedi.
– Aldi bilän bizni tepiŋlar, – däp Dilnaz Saniyämniŋ qolini yetäkliginiçä dšŋlükkä qarap maŋdi. Dilnaz bilän Saniyäm šŋkürniŋ yan täripidiki dšŋlükniŋ ğar-taş kamariğa yoşurundi. Arzum bilän Bähräm qolliridiki «qi­liçlirini» soylitip, ularni izdäşkä kirişip kätti.
– Dilnaz monu taş astidin ilan çiqmay­di­ğandu? – soridi Saniyäm.
– Saniyäm qorqma, ilanlar yezida ämäs, şähär­dä šskänlärnila çaqidu.
Yezida tuğulsimu, şähärlik Dilnazniŋkidäk җür°ätniŋ šzidä yoqluğiğa uyulup qalğan Sa­ni­yämmu boş kälmidi.
– Män moşu täväniŋ qizi tursam, ilanlarmu meni tonuydidä.
– Rast, rast. Taşlar tonuşluq berip tapi­niŋni sšyüp qoyğan, ändi çümülilär seni yeqin kšrüp paypiğiŋniŋ içigä kirip kätti…
Saniyäm «apa-a-a!» däp yaridar keyiktäk säkräp, putliriğa yamişip çiqivatqan çümülilär­ni qeqip çüşärdi.
– Çšk, oltar! Bolmisa kšrünüp qalimiz, – Dilnaz Saniyämniŋ qolidin tartip oltarğuzdi. Mškünüp oltarğan yeridä künniŋ nurida yalt-yult bir närsä paqiridi. «Äynäkniŋ parçisi» däp oylap qalğan qizçaqlar kolap çi­qi­rivätmäkçi bolup uçluq taşlar bilän biraz oyup kšrdi. 15 – 25 sm. uzunluqta, otturisi inçikä, ikki täripi käŋiräk äynäk qaçiğa ohşaş bir närsä çiqti. Bu qaçiniŋ içidä qum tolturulğan bolup, qum bir tä­ripidin ikkinçi yeqiğa inçikiläşkän otturisi arqiliq nahayiti asta štidekän.
– Bu qumsaat boluşi keräk. Qum bir täripi­din ikkinçi täripigä štüp bolğiçä bälgülük iş­ni bäҗiriş keräk bolğaçqa, vaqitni kšrsätmisi­mu “qumsaat” däp atalğan. Bu häqtä män kitaplardin oquğan edim, – Dilnaz tehi topidin toluq tazilanmiğan qum saatini qolida aylandurup sšz­lävatatti.
– Baş täripidä bir yeziqlar bardäk qilidu, – däp Saniyäm iŋişip püvdigändä, çaŋdin qaqi­lip kätti. Dilnaz qol yağliği bilän bir qur sürtkändin keyin, ikki yoğan täripidä äynäkkä ye­zil­ğan häriplär oçuq kšrünüşkä başlidi. Moşu päyttä hädilirini izdäp jürgän Arzum bilän Bäh­rämmu yetip käldi:
– Һä, qaçqunlar, qolğa çüştüŋlarmu? – Arzum «qiliçini» däŋläp häyvä kšrsitip, Bährämgä «ne­mişkä qarap turisän, qollirini bağla, atlarğa sšritip elip ketimiz ularni», dedi yayi roliğa taza maslişip.
– Һäy, yayilar! Biz ärkinligimizni monu se­hirliq qum saatiğa tegişimiz, – dedi Dilnaz bir qolida tepivalğan «ğäznisini» ukiliriğa kšr­si­tip. Arzum Bähräm ikkisimu çoŋ qiziqiş bilän bu närsigä qarap çiqti.
– Bu nemäŋlarniŋ sehiri nemidä?
Rol'ğa berilip ketip bu tepivalğan zatniŋ qä­dir-qimmitini aşuruş üçün «sehirliq» degän sšzni qoşup qoyğan Dilnaz heç hoduqmayla ular­niŋ qolidin qum saatini elip tikläp qoydi. Qum ikkinçi täripigä çüşüşkä başlidi. Dilnaz bu beşidiki yeziqni ünlük oqudi.
«Bu täräptin qum bolsa ägär saqip,
Ötmüşni namayän qildurar vaqit!..»
Balilar turğan җaydin on qädäm neri quyun kštirildi. U bara-bara yoğirip, şu çšgülginiçä şundaq tezliktä yeqinlaştidä, bir mäzgil balilarni šz qoyniğa aldi. Çanaqliriğa qum-topa to­lup, kšzlirini açquzmidi. Quyun štüp kätkändin keyin üsti-be­şi to­pa-çaŋğa kš­mülüp qalğan balilar kšzlirini açqanda, bir-bi­rini tonalmay qe­lişti. Qaş-kirpiklirigiçä to­­zaŋ qonup, başqa tüs alğan balilar kiyim-ke­çäk­liri­ni qeqiş­turu­vatqanda Saniyäm: – Һelimu biz­ni bu quyuntaz uçartip elip kätmidi, – dedi qorqup qal­ğinini yoşuralmay.
– Bu quyuntaz tuyuqsizla nädin päyda bolup qal­di? – Arzummu bu kšrünüştin hoduqup qalğan edi.
– Momam quyunniŋ içidä җin-şäytanlar yaşaydu däydiğan, – däp sšzgä arilaşti Bähräm. – Җin-şäytanlar tutuvalğan adämni qoyup bärmäy, šzi bilän elip ketärmiş.
– Bizni elip kätmiginigä qariğanda, ular bizdin täp tartip qalğan ohşaydu. – Dilnazniŋ bu sšzliri säpdaşliriğa mädät beğişliğandäk boldi.
Ändila šzlirigä kelişkä başliğan balilar šp-çšrisigä qarap aŋ-taŋ bolup, häҗäpländi. Qor­şiğan täbiät mänzirisi başqiçila räŋ alğan. Qä­däm täşrip qilğan adämni uttur šŋkürgä baş­laydiğan yalğuz ayaq yol yoqap ketiptu. Öŋkür aldidiki yeziqliri bar taşlarmu kšrünmäydu. Eqi­­vatqan suniŋ ikki täripidä adäm boyidin egiz qomuçluq bilän çiğ­liq häm qelin šskän ziriq, te­vilğa, iştmurun kš­çät­liri adäm ayiği basmi­ğan bir çatqalliqni ha­sil qilğan edi. Quş­lar­niŋ sayraşliriğa arilap käkliklärniŋ «pur-pur» qi­lip uçuşliri qoşu­lup, gšzäl täbiät mänzi­ri­si­gä hšsün qoşup, uniŋ bir tilsim küçkä egä ekän­ligidin deräk berätti.
«Quyunniŋ içidä qalğan adäm äqli-hoşidin adişip, saraŋ bolup ketidu», deyişätti. Bizniŋ esimiz җayididu?» däp oyliğan Dilnaz beşini birnäççä qetim çayqidi. Bärgi qiyaqtäk kirpiklik kšzlirini jumup-açti. Saniyäm, Bähräm, Arzummu quyundin keyinki šzgirişni kš­rüp, šz kšzlirigä šzliri işänmäy qaldi. Qo­muç­luqniŋ arisidin nahayiti därt-häsrätlik, muŋ­luq, adäm­ni mähliya qilidiğan ahaŋda bir nahşa aŋ­landi.
Yalaŋ ayaq su käçtim,
Tağniŋ süyini içtim.
Çidimay qalmaq zulumiğa,
Äziz җenimdin käçtim.
Qomuçlarmu pšpüklük beşini liŋşitip, bu na­hşini tiŋşavatsa, eqivatqan suniŋ şildir-şil­diri bilän quşlarniŋ navasi bu ahaŋğa җor bolatti.
Quyundin keyin päyda bolğan qelin qomuçluq­niŋ içidin çiqivatqan bu nahşini aŋliğan ba­li­larniŋ bir-birigä qarişi tääҗҗüpliniş tuy­ğusi­din deräk berätti.
Män Qäşqärdin çiqqili,
Çüşäk selip yatqan yoq.
Atam qoyğan çeçimğa,
Tağaq selip tartqan yoq.
– Nazugumniŋ nahşa-qoşaqlirini kim eytiva­tidekinä? – piçirlidi Dilnaz huddi ularniŋ sšz­lirini yoçun birliri aŋlap qalidiğandäk. Yärgä yetäy-yetäy däp turğan uzun qara qoyuq çaçliri çugulğan, hosma qoyğandäkla qelin qoşma qaş­liq, buğday šŋlük, kelişkän, zilva qamätlik bir ayal qelin šskän qomuçluqtin oçuq җayğa çi­qip käldi. Üstidiki havaräŋ, güllük kšynigi birnäç­çä yeridin jitilip, šŋüp kätsimu, täbiät äta qilğan periştä süpät gšzälligigä heçbir nuqsan kältürälmätti. Yaltiriğan qunduzdäk qara çaçlirini qurutuş üçün aptapqa qahlap tutqiniçä beşini siŋayän qilip nahşa eytivatatti.
Altä ay yattim qomuçta,
Qomuç arilap kün çüşti.
Män Nazukniŋ beşiğa,
Tağdin eğir muŋ çüşti.
– Bu ayal Nazugumniŋ näq šzimu nemä? – Dilnaz yenidikilärgä soal näzäridä qaridi. Çüşängüsiz bu ähvalni çüşändürüşniŋ šzi qiyin iş.
– Nazugum bu yärgä qandaq kelip qaldi?..
– Bizgä Nazugumniŋ rohi kšrünüvatamdu, yä?..
– Quyun qaldurup kätkän җin-şäytanlar bizni azduruvatmiğandu?..
Balilarniŋ bir-birigä qoyğan bu soalliriğa җavap beridiğan tirik җan yoq.
Atlarniŋ düpürlişi aŋlinip, yalt-yult qilip qiliçlirini oynatqan bir top atliqçanlar kš­rün­di. Nazugum qelin qomuçluqniŋ içigä šzini atti. Baş kiyimlirigä siğmay qalğan šrülgän çaç­­liri gäjgisigiçä çüşüp turğan, qara sur kiyimlik, teläti sšrün adämlärniŋ arisidiki biri qolidiki qiliç bilän Nazugum kirip kätkän qo­muçluqni kšrsitivedi, qalğanliri atlirini devitip, uni ägäşti.
Dšŋniŋ üstidiki ğar taş kamaridin boluvat­qan işlarni küzitip oltarğan balilarniŋ sä­vi­yäsi kšz aldida yüz berivatqan hadisilärni häzim qilip ülgirälmäyvatatti.
– Nazugumni tutqili kälgän yayilar ohşaydu, – dedi Dilnaz havadin boluq-boluq näpäs elip.
– Bu yärdä kino çüşirivatmaydiğandu? – Sani­yäm ikki qoli bilän Arzum bilän Bährämniŋ qollirini çiŋ tutuvaldi.
– Biz kinolardikidäk Nazugum dävrigä çüşüp qalğan ohşaymiz, – Dilnaz oyida çiqarğan hula­sisini ünlük eytivätkinini säzmäy qaldi. Qal­ğanliri şükkidä oltiridu. Qomuçluqtin çiqqan Nazugum top-toğra balilar mškünüp oltarğan dšŋ­lükkä kštirilişkä başlidi. Buni bayqap qalğan yayilar çüşiniksiz tilda bir närsilärni däp va­qirap, atliriniŋ beşini bu yaqqa buridi. Balilar bilän Nazugumniŋ ariliğini tähminän 20 – 30 qädäm, yayilarni ikki yüz näççä qädäm yol musapisi ayrip turatti. Amma atliqçan bilän piyadä adämniŋ jürüşidä kšp päriq bardä.
– Balilar Nazugum momimizni qutulduruşimiz keräk! – Dilnazniŋ bu sšzi qol astidiki җäŋ­çi­lärgä buyruq çüşirivatqan bääyni särdar­lar­niŋ pärmanidäk bilindi qalğanliriğa. Balilar orunliridin däs turuşup, yeqinlişip qalğan Na­zu­gumniŋ aldiğa çiqişti:
– Bu yaqqa keliŋ, ana!
Aldidin kšktin çüşkändäkla ğäliti kiyim­lärni kiygän 10 – 12 yaşliq balilarniŋ päyda boluşi halsirap kelivatqan Nazugumni hoduqturup qoydi.
Käynidä qiqas-sürän selip, atlirini devitip çepip kelivatqan yav yeqinlişip qaldi. Nazu­gum ba­lilarniŋ yeniğa kelişigä Arzum bilän Bäh­räm:
– Dilnaz hädä, Saniyäm hädä silär animiz bi­län päskä çüşiveriŋlar, biz hazir, – dedidä, yan­çuqliridin hädilirigä kšrsätmäy tiqip jür­gän säräŋgä qepidäk bir närsilärni çiqardi. Yü­zi­­din qatilliqtin başqa nişani yoq atliqlar dšŋ­niŋ asti täripigä kelipmu qalğan.
Dšŋniŋ ikkinçi täripidin tüzläŋlikkä çüş­kän Nazugum, Dilnaz, Saniyäm tağniŋ içini zil-ziligä kältürgän biriniŋ käynidin biri etilivatqan miltiq avazini aŋlidi.
– Ukilirimizğa oq etivatidu, – jiğlamsiridi Saniyäm.
Öz beşiniŋ amanliği üçün kiçikkinä balilar­niŋ hayatini hovup-hätärgä qaldurup kätkänligini oyliğan Nazugum:
– Qizlirim, silär meŋip turuŋlar. Män ukili­riŋ­larni elip keläy, – däp kälgän täräpkä buruluşiğa Arzum bilän Bähräm qirdin jügräp çüşüp kelivatatti.
– Ukilirim, silärgä miltiq attimu? – sori­di Dilnaz bilän Saniyäm täŋla inilirini quçaq­lap.
– Ular ämäs, biz attuq, hädä – dedi Arzum qilğan işidin mämnun bolğan halda.
– Bizniŋ yerilğuçlardin (hlopuşkilardin) at­liri ürkişip yan-yaqqa pitirişip kätti. Bäzi­li­ri «miltiq etivatidu» däp oylisa keräk, düm yat­qiniçä ornidin turalmay qaldi.
– Yerilğuçlarni billä elip jürsäk, “adämni çšçütidiğan paqildiğiŋlarni taşlaŋlar” däp dayim tillattiŋlar. Mana bügün ular taza yaridi, – alahidä bir tävriniş bilän sšzläp kätti Bähräm.
Uni qutulduruş üçün hayatini heyim-hätärgä ti­kip, җasurluq kšrsätkän bu omaq balilardin Nazugum kšz almay qarap turatti.
– Balilirim, silär nädin käldiŋlar?
Moşu päyttä Arzum, Bährämniŋ bekinişi bolğan dšŋniŋ üstidä kimdu-biriniŋ qarisi kš­rünüşkä başlidi. Aliqanda turğandäk kšzgä çe­liqidiğan tüzläŋdä turğanliğini his qilğan Nazugum balilarğa:
– Ävu qaptalğa kirip kätmisäk, bizni kšrüp qa­lidu, – däp ularni aldiratti.
Behätär җayğa barğanda tohtiğan Nazugum bilän balilar biraz tiniq almaqçi boluşti.
– Män ayfonumni çüşirip qoyuptimän, – dedi Arzum yan-yeqini ahturğiniçä.
– Qumsaatni untumiğiniŋ yahşi bolğan ekän, ay­fonuŋmu tepilip qalar, – däp täsälla bärdi Dilnaz uniŋğa.
Qaçqun ayalni tutimiz däp oylimiğan yärdin kiçikkinä balilarniŋ qarşiliğiğa duç kälgän man­җurlar «tarsilditip» miltiq etilsimu, çi­qim­­niŋ yoqluğiğa hoşal boluşti. Һärbir yayiniŋ oyidin šzliri täripidin vähşilärçä qätil qi­lin­ğan kšpligän uyğurniŋ içidiki «qaysidu-bi­riniŋ baliliri intiqam almaqçi boluvetiptu. Ki­çik bolğaçqa hazirçä täkküzälmidi» degän hiyallar štti.
Otryad başliği hämmini attin çüşüşkä buyrup, šzi başlap šmüliginiçä qirniŋ üstigä çi­­­­­­qip käldi. Tšpilikkä çiqip kälgän ot­ryad baş­­­liğiniŋ qol işarisi bilän, qal­ğan­­­lirimu ye­­tip kelişti. Ğar taşniŋ yenida ye­rilğan yeril­ğuçlarniŋ qapliri, qal­duq­liri çeçilip yatatti. Otryad baş­liği ye­rilğuçniŋ birini elip purap kšrdidä, ğar taş­niŋ yenida yatqan qap-qara bir närsigä kšzi çüşti. Tamamän natonuş närsiniŋ nemä ekän­li­gini bilmäkçi bolup, u yaqqa-bu yaqqa aylandurdi. U-bu yerini basqandin keyin bir nahşa eytivat­qan salapätlik ayal päyda boldi.
Çoŋ ayalniŋ bu kiçikkinä närsiniŋ içigä qandaq kirivalğanliğidin häҗäplängän yayilar baş­liği kiridiğan җayni izdigändäk, yan-yeqini yänä bir sinçilap kšzdin käçürdi. Nahşa yaŋrimaq­ta edi.
Az eduq uzun säpärgä atlinip çiqqanda biz,
Ändi karvan atalduq qaldurup çšllärdä iz.
Qaldi iz çšllärara, gahi davanlarda yänä,
Qaldi ne-ne arslanlar
däşti çšldä qäbrisiz.
Nahşini yaŋritivatqan aliqançilik bu när­siniŋ ätrapiğa bir-birini iştirişip degidäk yayilar olaşti. Nahşa tügüşigila san-sanaqsiz šlük tänlärniŋ arisida yatqan anisini qolidin tartip turğuzalmayvatqan, ändila tämtiläp maŋ­ğan naresidiniŋ aççiq jiğisi aŋlandi. Baliniŋ qosiği eçip kätkän boluşi keräk, hayattin deräk yoq aniniŋ aq sütini emişkä intilatti. Bu kš­rünüş Җahangirğoҗa qozğiliŋini rähimsiz bas­turuşqa qatnaşqan yayilarniŋ yadiğa şu vaqitti­ki qirğinni äslätti. Bu vaqiälärni monu sehirliq när­sidin kšrüvatqanliğiğa äqli yätmätti.
Bir vaqitta bu qara tšrt büҗäkniŋ içidä җav­ğayliridin qan temip turğan ayal päyda boldi. Çaçliri çugulğan, kšzliridin ot çaqnap tur­ğan bu ayal hiŋgariğan uzun çişlirini kšrsi­tip ye­qinlaşqansiri ayfonni çšrädäp qarişi­vat­qan­lar qorqup qaldi. Bu ayal bir är kişiniŋ qenini içip iştirivätkändin keyin ekranğa yeqin­laş­qansiri ularniŋ jüräkliri eğiziğa tiqilip qalğan edi.
– «Ändi novät seniŋ!», – däp kšrsätküç bar­mi­ğini şiltip vaqiriğan bu ayal qanğa tolğan eği­zini eçişiğila «äy ya!» däp vaqi­ravätkän yayilar başliğiniŋ qolidin ayfon çü­şüp kätti.
– Җin-şäytan, җin-şäytan! – çšrädäp turuş­qanlirimu vaqiriğiniçä atliri bağlanğan yaqqa jügräşti. Teziraq quyruqni hada qilmisa, tšrt bü­җäk närsiniŋ içidin çiqidiğan ayal ularniŋ qenini bir-birläp içidiğandäk bilinätti. Ailisi hanu-väyran qilinğan, šmür­­lük yoldişidin, bala-çaqisidin ayrilğan ani­lar­niŋ intiqami moşu ayalda muҗässämlängändäk җallatlarniŋ kšŋli pärişan boldi.
– Җin-şäytan, җin-şäytan, ayal qiyapitidiki җin-şäytan däp vaqiriğiniçä, atliriğa säkräp mi­nişip, bu җin-şäytan makanliğan җaydin tezi­raq ketişkä aldiridi.
Atliriğa minip devitkändä, yayilarniŋ birnäççisi egär-toqum bilän yärgä ğulap çüşti.
Bir yanğa qiysayğan egärniŋ üzäŋgisidä ayaqliri qalğanlarni ürkigän atlar sšräp maŋdi.
Bu işlarniŋ hämmisini ayal qiyapitidiki җin-şäytanniŋ qilğini däp oyliğan yayilarni «qorqqanğa qoş kšrünär» degändäk, atlarniŋ tu­yaqliridin çiqqan avazmu çšçütätti.
Jiqilğanliri egär-toqumlirini kštärginiçä, atliriniŋ käynidin jügräp maŋdi.
Taşniŋ arqisidin marap turğan Arzum, Bäh­räm qilğan işiniŋ nätiҗisini kšrüp, bir-birigä qarap küldi.
Düpürligän atlarniŋ arqisidin qalğan çaŋ-to­zaŋni kšrgän «çarliğuçilar» Arzum, Bäh­räm­ hädilirigä huş hävär elip käldi. Ular­niŋ kšŋülliri imin tepişti. Väziyät käskin­li­gi tü­päylidin җavapsiz qalğan soalni Nazugum yänä qayti­lidi:
– Balilar, bu yärgä qäyärdin, qandaq kelip qal­diŋlar?
– Biz Arzum ikkimiz Almutidin, Saniyäm bi­län Bähräm bu yärgä yeqin җaydiki Kätmän yezisidin bolidu. Nazugum šŋkürini ziyarät qilimiz däp bu җayğa keliveduq, – däp җavap bärdi Dilnaz.
– Nazugum šŋküri?.. Meniŋ bu šŋkürdä yoşurunup jürgänligimni alämniŋ tšrt täripidiki halayiq bilip bolğanmu?
– Bilmämdiğan, siz häqqidä ata-animiz eytip bärgändin bšläk mäktäptiki därisliklär­dinmu oquduq. Sizniŋ qoşaqliriŋiznimu yadqa bilimiz.
Nazugumniŋ täsävvurida mäktäp degän diniy mädrisilär, ustazlar ornida molla-eşanlar bol­ğaçqa, šzi häqqidä mädrisilärdä eytilip jür­gi­nini yä yahşiliqqa, yä yamanliqqa җoruşni bil­mäy qaldi.
– Balilirim, silär teziraq šyüŋlarğa yetive­liŋlar. Meni däp yänä bir bala-qazağa yoluqup qalmaŋlar. Ata-anaŋlarmu silärni izdäp, änsiz­çi­likkä çüşkändu?! – dedi.
– Apam bilän dadam bu yärgä biz bilän kälgän. Lekin hazir kšrünmäydu, uniŋ üstigä bu yär biz kälgän vaqittikidäk ämäs, tamamän šzgärgän, – dedi Saniyäm.
– Qandaq šzgärgän?
– Öŋkürniŋ aldidiki uyğur vä rus tillirida bu җayni makanliğan hälqimizniŋ qähriman qi­zi Nazugum häqqidä yezilğan mär-mär taşlar ğayip boptu. Bu yärdä mundaq qelin qomuçluq häm çatqal­liq yoq edi, – dedi aldida turğan Nazugum ekänligigä tehiçila işänmäyvatqan Bähräm.
«Һaya-nomusumni hämmidin üstün qoyup, är­kin­lik yolida tartqan azap-oqubätlirimdin häl­qim hävärdar ekän», däp kšŋli kštirilip qalğan Nazugum qandaq märmär taşlar häqqidä paraŋ bo­luvatqanliğini çüşinälmäy qaldi.
Ularniŋ yenidila bir җüp qaliğaç yär be­ğir­lap uçup jürätti. Qaliğaçlarni kšrgän Nazugum çoŋqur oyğa çüşüp, miskinlişip qaldi.
– Balilirim, silär bilämsilär? Quşlarniŋ içidä qaliğaçlar härgiz šz ugisini taşlimaydu. Uçum qilğan ugisiğa bolğan sadaqätlik ularda ävlattin-ävlatqa štüp davamlişidu, – u eğir “uh” tartti. Andin sšzni davamlaşturdi. Qanat pütsä, meniŋmu kindik qenim tškülgän ana jutumğa uçup barğum bar… – Nazugum liqqidä yaş tolğan kšz­li­rini balilardin yoşurup yärgä qarap, ornidin turup kätti.
– Ana, biz bilän ketiŋ, ana-Vätängä siz bilän billä barimiz. Eytmaqçi, meniŋ yanfonumda siz tuğulğan Qäşqär şähiriniŋ sürätliri bar, – de­di Dilnaz yanfonini kšrsitip. Һämmisi Dilnazni qorşavaldi. «Yanpon degini bu qizçaqniŋ qolidiki närsä ohşaydu», däp oyliğan Nazugum Dilnaz kšrsitivatqan sürätlärgä qarap: – Bu nemä? – däp häyranliğini yoşuralmidi.
– Bu Qäşqärdiki kšpqävätlik šylär.
– Meniŋ diyarim mundaq ämäs! Baliliğim qal­ğan jutniŋ iznasimu yoq bu yärdä! – Nazugum «me­ni aldavatisilär» degändäk ränҗigän qiyapättä ba­lilarniŋ härbirigä tiklinip qarap çiqti.
– Ana, bu bügünki Qäşqär, – Dilnaz Nazugum­niŋ nemä üçün ränҗivatqanliğini çüşändi.
– Һazir HHİ äsir bolğaçqa, barliq җayğa mo­şun­daq šylär selinip kätti.
– Qizim, hazir jil hesavida näççinçi jil?
– 2015-jil.
– …
Nazugum mundaq mšҗüziniŋ yüz bärginigä işän­mäy desä, qolida çšçäklärdiki sehirgär­lär­niŋkidäk bir närsilärni tutuvalğan, kiyimliri ğäliti başqa dävir baliliri kšz aldida turidu:
– Bizni ikki yüz jilğa yeqin vaqit ayrip turuptu. Şunda bu qandaq bolğini?
Balilar šzliri bilän billä elip jürgän qumsaatniŋ karamiti häqqidä eytip bärdi. Nazugummu mšҗüzä yaritiş hasiyitigä egä bu qumsaatni bar zehni bilän kšzdin käçürdi.
– Keliŋlar, Nazugum animiz bilän sürätkä çü­şüvalayli, – dedi Saniyäm. Balilar novät-novät bilän bir-birini sürätkä tartişti. Balilar bilän šziniŋ härikät, gäp-sšzliriniŋ äksini yanfon­diki videodin kšrgän Nazugum šzini äҗayip-ğa­­rayip duniyasiğa kirip qalğandäk his qildi. Alaqä vasitisi retidä paydilinidiğan yanfonniŋ yänä qandaq işlarni ämälgä aşuridiğanliği häq­­­qidä balilar eytip bärdi. Çümülidäk miğildap meŋi­vat­­qan tšmür harvular bilän uçuvatqan tšmür quş­larniŋ videoliri Nazugumniŋ qälbi­diki tä­äҗҗüp däriyasini dolqunlitivätti. «Yarat­quçi egäm meniŋ ahlirimni aŋlap, balilar qiyapi­tidiki pe­riştälärni ävättimekin?!» däp oyliğan Nazugum içidä šzi bilidiğan sürilärni oqudi. Yänä bir täräptin aniliq mehri bilän bu omaq ba­lilarniŋ birär heyim-hätärgä uçrimay turğanda ata-ani­siniŋ yeniğa ketişni tilätti.
– Balilirim, ata-anaŋlar havatirlinip, bu kämdä silärni izdävatqandu? – uçraşqan vaqitti­ki sšzini yänä täkrarlidi Nazugum.
– Ana, siz biz bilän ketiŋ, – štündi Saniyäm. Nazugum bir päs oylinip, andin:
– Meniŋ šz ornumda qalğinim, štmüşniŋ tarih bolup turğini yahşi. Silär yol täräddutini qiliŋlar, – dedi.
Sšz bilän bolup ularni uçraşturğan dšŋlük­kimu kelip qaldi. Nazugum:
– Öz jutuŋniŋ addiy teşi yaqa jutniŋ yaqu­tidinmu artuq. Män yol azavidin herip jiqil­ğinimda – yšläk bolğan, aç qelip mağdir kätkändä – därman kirgüzgän, yalğuzçiliq, tänhaliqta muŋ­daş-sirdaş bolğan bu äŋgüştärimni silärgä qal­du­ray, – däp kiçikkinä kšk taşni yaş җähättin hämmisidin kiçik Arzumğa bärdi. Bizniŋ dä­vir­diki qälblärniŋ ümüt äläŋgüsini silärniŋ kšzüŋ­lardin kšrdüm. – Ümüt bilän yaşavatqan millät­niŋ arzu-armini royapqa çiqqan künni kšridiğan häm yeqinlaşturidiğan arzuluq pärzäntliri bo­luŋ­lar, – däp balilarni bağriğa besip, peşanisidin sšyüp qoydi. Nazugum dšŋgä kštirilivatqan balilarni qiyalmay päs җayda turup «älvida, balilirim» däp qol şiltip qaldi.
Dšŋniŋ üstigä çiqqiçä balilar yenip-yenipla arqisiğa qaratti. Az vaqitniŋ içidila içäkişip kätkän qähriman anidin ayrilğusi yoq. Amal qançä?
Ğar taşniŋ yeniğa kälgändä, Arzum yoqitip qoyğan ayfonini tepivaldi. Qumsaat tepilğan ğar taşniŋ ätrapida hälqimizniŋ azap-oqubätlik yä­nä bir däv­­ri bilän hoşlişiş üçün äҗayip-ğa­rayip egisi qumsaatni tikläp qoydi.
Bu täräptin qum bolsa ägär saqip,
Һämmini šz äsligä kältürär vaqit.
Qumsaattiki bu yeziqlar oqulup boluşi bilän yänä quyun kštirildi…
– Silärni izdäp barmiğan yerimiz qalmidi. Nägä jütüp kättiŋlar? – däp Saniyämniŋ apisi bilän dadisi ularniŋ aldiğa çiqip käldi.
– Apa, dada, biz Nazugumni kšrduq, – Saniyäm bilän Bähräm apisi bilän dadisini kšrüşi bi­län bir-birigä sšz bärgüsi yoq. Yüz bärgän hadi­silärdin hayaҗanlanğan Dilnaz bilän Arzummu:
– Nazugum hayat ekän, – däp hoşalliğini çoŋ apisi bilän çoŋ dadisiğa yätküzdi. Andin yan­fon­diki Nazugum bilän çüşkän sürätlärni kšr­sätmäkçi boldi. Mana qiziq. Bu sürätlär šz-šzi­din hämmisiniŋ yanfonidin yoqap ketiptu. Päqät Arzumniŋ aliqinida Nazugum bärgän kšk taşla štmüşkä bolğan «säyahätniŋ» guvaçisi bolup qaptu. Qumsaatniŋ mšҗüzisini kšrsätmäkçi bo­­lup, bayaqi sehirliq misralarni oqudi. Amma ka­ramät yaratqan quyun çiqqini yoq. Һämmä šz orni­da qaldi. Bu ähvalni çoŋlarğa qandaq çüşändürü­şi­ni bilmäy qalğan balilar «qumsaatqa nemä boldi?» deyişip, häläykümgä çüşüşti. Sani­yämniŋ apisi bilän dadisi balilarniŋ eytqan särgüzäştilirigä yä işinärini, yä işänmäs­li­gini bilmätti.
Qumsaatni diqqät bilän qaravatqan Saniyäm­niŋ dadisi kšzgä kšrünär-kšrünmäs, kiçik härip­lär bilän «ikki yüz jilda bir qaytilinidiğan mšҗüzä», degän yeziqni oqup, balilarğa kšrsätti.
Balilar qumsaatni šz orniğa kšmüp qoyuş ke­räkligi häqqidä bir kelişimgä käldi. Çünki ikki äsirdin keyin uniŋ yardimi bilän Nazugumniŋ ähvalidin hävär elip turidiğanlarniŋmu bu yärgä kelidiğanliğiğa ümüt qildi.
– Qährimanlar mäŋgü yaşaydu, – dedi Sani­yäm­­niŋ dadisi maşiniğa balilarni oltarğuzu­ve­tip. Şu mähäl yamğur simildap yeğişqa başliğan edi…

Aznat TALİPOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ