Ävlat keläçigini oylisaq…

0
198 ret oqıldı

Mäzkür maqalini yeziştin ilgiri meniŋdä «ismi duniyağa tonulğan Denis Ten toğriliq maqalä uyğurlarğa keräkmu?» degän soalniŋ tuğulğanliği häq. Biraz vaqitqiçä oylinipmu jürdüm. Amma uni baqiliqqa uzitiştiki äŋ ahirqi däqiqilär kšz aldimdin zadila kätmäy qoyğanliqtin, arisaldiliq ähvalni yeŋip, qolumğa qäläm elişni toğra kšrdüm. Çünki uniŋ hayattin yaş ketip qelişi, ahirqi säpärgä uzitip çiqqan yaşlarniŋ kšzliridin mšldürläp aqqan yaş tamçilirini kšrgändä millitimniŋ täğdirigä munasivätlik bäzibir oylar päyda boldi ämäsmu!
Adäm balisiniŋ peşanisigä yezilğanni «täğdir» däp qoyidekän. Täğdirmu härhil. Birigä uzaq, «bähitlik» šmür hädiyä qilinidudä, yänä birsigä qisqa, amma mäzmunluq hayat bähş etilidu. Qazaqstanniŋ muzda figuriliq teyiliş sportini juquri baldaqqa kštirip, yaş dšlätniŋ namini duniyağa tonutqan Denis Ten çaqmaq käbi yarq etip yandidä, tuyuqsizla šçti…
Paҗiä biyilqi jilniŋ on toqquzinçi iyulida boluvedi, jigirmä birigiçä bolğan üç kündä härqandaq pak niyätlik Qazaqstan puhralirini keçisi uyqisidin, kündüzi aramidin ayriğini häq. Uniŋğa şu ähvalda jürgän šzäm guvaçi. Şundaqla, Baluan Şolaq namidiki sport sariyiğa kälgän on miŋliğan adäm, arisida kšz yaşlirini yoşuralmiğan jigirmä yaşliq uyğur qiz-oğulliri guvaçi. Ändi tavut selinğan maşina Almutiniŋ Şalyapin koçisidin Dostluq mähällisiniŋ Yassaviy koçisiğa aylanğanda, koça boylap turğan yättä yaştin yätmiş yaşqiçä bolğan uyğur aililiriniŋ uni uzitip meŋişi – nemä degän häyvätlik kšrünüş! Mundaq väziyätni šz kšzüŋ bilän kšrgän halättila adämlär qälbidiki kšyünüş vä yaş šlümgä bolğan eçiniş häqqidä tävrinip ketisän.
Män Baluan Şolaq namidiki sport sariyidin elip çiqilğan tavut käynidin maŋğan ikkinçi avtobusta oltarğaçqa, yol boyi almutiliqlar bilän drujbiliqlarniŋ Denisqa bolğan çäksiz hšrmitiniŋ guvaçisi bolup qaldim. Һäm qandaş uyğurlirimniŋ Denisniŋ başqa millät väkili bolğiniğa qarimay, koçiğa çiqip, ahirqi säpärgä uzitip turğiniğa pähirliniş ilkidä qaridim. Yenimda turğan korey millitigä ohşaydiğan yaş balini sšzgä tartivedim, u šzini «Viktor Tsoy» däp säksininçi jilliri män bilidiğan ataqliq nahşiçiniŋ ismi bilän tonuşturdi. Һäyranliqta uniŋ çirayiğa qarap sšz başlimaqçi boluvedim, u: «Һä, ağa, ata-anam şu kişiniŋ ismini äbädiyläştürüş niyitidä maŋa qoyğan ekän» dedi. «Denis Ten» degändimu ikkinçi familiya millätni kšrsitip turğini meni qiziqturup, oyğa saldi. Çünki här ikki isim-familiyaniŋ atilişidin millät puriği kelip turidu. «Barikalla, jigit, ata-anaŋğa rähmät» deyiş bilän oyumni yäkünlidim. Amma bizdiki «ov» bilän «ev» qoşumçisiğa bolğan pikrimni içimdä saqlap qelişqa toğra käldi.
Student Viktor Tsoy bilän kšzliridin yaş tškülüvatqan Güljan isimliq qazaq qizi: «Qaraŋlara, pütkül Qazaqstan tävräp kätti» däp Yassaviy koçisiniŋ ikki täripidä turğanlarğa işarä qilivedi, meniŋmu kšzlirimgä äriksiz yaş käldi… Sävävi, yol boyidiki uyğurlirimniŋ kšyünüşigä juquri baha berip gäp qilivatidu ämäsmu! «Sadiğaŋ ketäy, uyğurlirim, bar ekänsilärğu?! Apirin. Ändiliktä silärni bügünkidäk toplişip, uyğur mäktäpliriniŋ aldida baliliriŋlarni ägäştürüp jürginiŋlarni kšrsämğu…» degüm kelivedi, kimgä däymän? Yoldikilär bäribir aŋlimaydu. Şuŋlaşqa, väziyätni paydilinip silärgä, qädirlik on miŋdin oşuq gezithanlarğa (kim bilidu biyilqi muştiri toplaşta jigirmä miŋğa yetämdu tehi!?) deyişni, kšzliridin yaş tamçiliri tškülüvatqan ikki millät väkilliriniŋ uyğurlarniŋ dostluq, ittipaqliğiğa munasivätlik minnätdarliğini gezit arqiliq yätküzüşni toğra kšrdüm. Tupraq beşida uzitip kälgüçilärni dšlätlik härbiy orkestr bilän hšrmätlik qaravul, Ävezov nahiyäsi hakimiyitiniŋ hadimi Mirşat Baratov, Dostluq yezisiniŋ çoŋ jigitbeşi Azat İbragimov, muavinliri Ärkin İmrämziev, Mahmutҗan Һaşimov, Pärhat Sayitov, jutniŋ paaliyätçan yaşliri Abduqahar, Dilmurat, Qeyimbäg paypetäk boluş bilän kütüvaldi.
Denis bari-yoqi jigirmä bäşkä tolğan. Amma qisqa hayatida šçmäs tarihiy iz qaldurup ülgärdi. On altä yeşida Olimpiadiğa qatnaşti. Bu utuqqa qol yätküzüş üçün altä yeşidin muz mäydaniğa çiqip, jiqilip, sürülüp jürüp yänila putiğa tik turdi. Baliliqniŋ äŋ şerin dämlirini soğ muz mäydanida qaldurdi. Başqa balilarniŋ bäŋvaşliq qilğinida, jiqilğinida, sürülginidä tškülgän kšz yaşliri yärgä siŋgän bolsa, Denisniŋ kšz yaşliri muzda toŋlap qaldi. Nätiҗidä u šziniŋla ämäs, mustäqil Qazaqstanni duniyağa tonutti. Һä, sürätlärdä, televiziya, kino kadrlirida päqät uniŋ yarqin simasila qaldi, halas.
Biz, uyğur gezitidin moşu maqalini oquvatqan härbirimiz, ata-ana, yaki bolmisa bova-momidur. Yä, tehi šylänmigän yaşlarmu? Ahirqisi bolsa, tehimu ubdan. Çünki bizniŋ keläçigimiz silär. Millätniŋ dilini, tilini, şänini keläçäktä davam qilidiğanlar. Denisniŋ ornida šzimizniŋ pärzändini kšz aldimizğa kältürüp kšräyliçu!? Kiçikkinä, jumran, bäş yaşliq balimizni ätigän tatliq uyqisidin ohitip balilar bağçisiğa ämäs, bir avtobustin ikkinçisigä yštkäp, helä jiraqliqtiki soğ muz mäydaniğa elip berip, putiğa ikki tšmürni bağlap qoyup teyilişni buyruq qilip kšräyliçu? Һäy, uniŋğa bizniŋ jürigimiz çidimaydu, tayliq. Biraq, çidaydiğan, oylinidiğan oqätmekin!?
Biz, uyğurlarniŋ, baliğa munasivätlik mehir-muhäbbitimiz şunçilik küçlükki, ularniŋ qiyinçiliq kšrginini zadi halimaymiz. Bähitlik keläçigini oylaymiz. Toğra. Amma bähitlik keläçäkniŋ tinmas ämgäk, җapa-mäşäqät bilän kelidiğanliğini bügünki bova-momilar bilän hazirqi ata-anilar untuğandäk. «Balilirimiz bähitlik yaşisun» däp, qärizgä kirip bolsimu, tehi ailä qurmiğan pärzäntlirimizgä, yeŋidin tuğulğan nävrilirimizgä hazirdin šy elip qoyimiz.
Yänä bir kamçiliğimiz, šzimizniŋ kšŋliniŋ aramini izdäymiz.Män balini çempion qilip täyyarlaşniŋ ämäs, äŋ addiy uyğur sinipliriğa berişniŋ gepini qilip kšräy. «Boldila, şähärniŋ (yeziniŋ) u çetigä qaçan apirimiz, yenimizdila mäktäp barğu» däp, millitimiz keläçigi häqqidä untup, başqa siniplarğa berivetimiz. Özimizgä munasivätlik jiraqqa «apiriş, elip keliş» ohşaş җapa-mäşäqättin qutuluş bilän millät mäsilisigä ohşaş җavapkärliktin vaz keçivatqanliğimizni oylapmu qoymaymiz. Amma ana tilimizniŋ täğdirigä, milliy maaripimizniŋ, ädäbiyatimiz bilän sän°itimizniŋ keläçigigä munasivätlik pikir-mäslihätlärni mutähässis bolmisaqmu, tšküp taşlaymiz, yağduruvetimiz, Muhim mavzular boyiçä pikirlärni berivatqan härbir ziyali yaki dili pak insan ikki mäslihätniŋ birini šzi orunliğan bolsiğu, kaşki. Äpsus, alim bilän şairni kaltä bilimlik mämädanlar, atini oğul, anini qiz, aqsaqalni jut, ustazni şagirt, çoŋlarni yaş varislirimiz tiŋşimay štüvatqan moşu zamanda armanlarniŋ ämälgä eşişi ikki tayin. Һärkim bügünki künlüktä “adäm ämäs, huda bolsam” degän niyättä yaşavatqini oçuqtin-oçuq kšrünüp turidu. Filologiya pänliriniŋ namziti Şerivahun aka Baratov bilän u hayat vaqtida bolğan bir sšhbitimizdä: «Aka, biz, uyğurlarniŋ, härhil jämiyätliri kšpiyip kätti, nemä boluvatidu zadi, biz nägä qarap maŋduq?» degän soalimğa alim: «Җämiyät ornida, uka, adäm šzgirip, gekitäk yoğirivatidu. Һazir kekäç – nahşiçi, qarğu – qaravul, toku – ussulçi, heçirni bäygigä qoşidiğan zaman ohşaydu» devidi. Bu paraŋniŋ bolğiniğa helä vaqit boldi, amma җämiyitimizdä šzgiriş az.
Denis – tuğma talant egisi. Adäm balisidiki talantniŋ näqädär zor küçkä egä ekänligini Denisniŋ qol yätküzgän utuqliri dälilläydu. Uniŋ üçün päqät tär tšküp ämgäk qilişla lazim. Һä, bizzä, talantimiz bilän ämgigimizni ämäs, pulniŋ küçidin paydilinişni hayat tärizigä aylanduruvalğinimizğa helä zaman boldi. Moşu halät «ahir zamanğa elip barmisa bolattiğu» degän ändişimu hiyalimizda barliğini yoşuralmaymän. Bu halätni yeŋiş üçün ändiliktä härbir uyğurğa päqät küçlük roh, taza jüräk, taza qälb keräkmekin?..

Avut MÄSİMOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ