İç-puşiğini ana tilida çiqiridu

0
246 ret oqıldı

Mäşür SASİQOV,
«Uyğur avazi»

Yeqinda «Almutiğa amerikiliq uyğurlar mehmanğa käptu» däp aŋlap, ular bilän uçrişişqa aldiriduq. Buniŋmu sävävi bar edi. Çünki, sahiphanlarniŋ eytişiçä, ularniŋ AQŞqa җaylişip qelişiniŋ šzigä has tarihi bolup, päqät qiziqarliqla ämäs, bälki milliy his-tuyğumizni qozğaşqa qabil vaqiälärgä bay ekän.
Ular — Yalqun vä Säyyarä, ana tilimizni mukämmäl bilidu. Şuŋlaşqa ular bilän taza uyğur tilida sšhbätläştuq.
Yalqun äsli ğulҗiliq. NBC Universal şirkitidä injener. Һä, Säyyarä bizniŋ vätändişimiz, Yalqun bilän ailä qurup, kšp jillardin buyan Amerikida yaşaydu. N'yu-Yorktiki ağriqhanilarniŋ biridä maliyä bšlümidä işläydekän.
…Mahmut vä Raşidäm pärzäntliri bilän Amerikiniŋ Kaliforniya şähirigä uçup kelidu. Uçup kälgändä qandaq? Ularniŋ yenida bari-yoqi bäş dollar qalğan ekän. Şundimu talay davanlar aşqan, qiyinçiliqlarniŋ kürmiŋini baştin käçürgän ailä tüvrügi Mahmut kälgän künniŋ ätisila işqa orunlişidu. Uruq-tuqqanlarniŋ yardimi tüpäyli iҗarigä elinğan bir bšlmilik šydä yaşiğan ularniŋ taşa jutta nemilärni kšrmigänligi päqät šzlirigila ayan.
Vaqit štüp, är yetip qalğan oğullarmu atisiniŋ qoliğa qol, putiğa därman boluşqa yarap, päydin-päy eğir künlär arqida qelişqa başlaydu. Pärzäntlär bir eğiz inglizçä sšz bilmäy qiynalsimu, vaqtini boşqa štküzmäy bilim elişqa tirişidu. Özimu moşu ähvallarni beşidin käçürgän filippinliq ustazi ularniŋ täğdiriniŋ šzgirişidä çoŋ rol' oynaydu. Yäni šz vätinini tärk etip kälgän bu uyğurlarniŋ til üginişigä yardäm qilip, bu yärgä tez arida šzlişip qelişiğa türtkä bolidu. Sšhbätdaşlirimizniŋ eytişiçä, ularniŋ atisi Mahmut tävlügigä päqät ikki-üç saat uhlap, qalğan vaqtida birnäççä yärdä işligän ekän. Buni Yalqun alahidä urğu qoyup, atisiniŋ šzliri üçün qilğan bu eqidisini mäŋgü untimaydiğanliğini alahidä täkitlidi. Şundaqla u anisi Raşidämniŋ, millitimiz väkilliri tolimu az häm qorçiğan ätrapniŋ täsiri küçlük bir muhitta yaşavatqiniğa qarimay, pärzäntlirini milliy rohta tärbiyiligini vä oğullirini uyğur qizliriğa šyländürüp, qizlirini uyğur jigitlirigä turmuşqa bärgänligini täkitläp qoyuşimizni untumidi.
Ata-aniniŋ tirişçanliği vä baliliri šzgilärniŋ qoliğa qalmasliği üçün barini salğanliği nätiҗisidä ular hazir uluq bir imperiyaniŋ päqät turğunlirila ämäs, bälki moşu mämlikättä aliy bilim elip, alp şirkätliridä hizmät qilivatqan täŋhoquqluq grajdanliri.
Bäzidä adämlär bäş – on çaqirimliq hoşna yezilarğa kšçüp berip, üginälmäy qaytip ketidiğan ähvallar pat-pat uçrişip turidu. Һä, biz sšz qilivatqan ailä äzaliri muhit atlap barğan yerigimu çapsanla šzlişip kätkini yoq. Ularniŋ miŋ bir җapalar bilän kälgän Amerikidin vätinigä qaytip ketiş niyitimu bolğan ekän. Amma ata-aniniŋ qaytmas iradisi, qandaqla qilip bolmisun pärzäntlirigä aliy bilim berip, zaman tälivigä layiq hayat käçürüşini istigän niyiti tüpäyli ular şu yärdä qalidu. Taşa jutta ultan boluştin taşqiri, ata-ana turmuşniŋ qiyinçiliqliriğa bärdaşliq berip, ahiri kšzligän mähsitigä yetidu.
Şu närsä diqqätkä sazavärki, ata-ana şu jiraq jutlarda jürsimu, ana tilini, mädäniyitini bir däqiqimu yadidin çiqarmaptu. Mäsilän, bizniŋ sšhbätdaşlirimizniŋ täkitlişiçä, ular dayim imkanqädär uyğur tilida sšzlişişni täläp qilidekän. Buniŋdin taşqiri, ailä äzaliri uyğurlarniŋ tarihi, mädäniyiti vä qerindaşliri häqqidä hekayä qiliştin härgizmu zerikmäydiğan ohşaydu. Tala-tüzdä yaki oquvatqan mäktäpliridä başqa millät väkilliri bilän nurğuniraq munasivät qilğaçqa, tillirimu kšpiräk şularğa yeqinlişip kätkän nävrilirigimu, kündä bolmisimu künidä, millitimiz toğriliq eytip beridekän.
Ata-anisiniŋ šzlirini putiğa turğuzğiçä tartqan җapa-mäşäqätliridin ubdan hävärdar pärzäntliri ularni ävliya sanap, vaqit tapsila yoqlap ähvalidin hävär elipturidekän.
Özgä jutqa siŋgiçä kšrgän qiyinçiliqlarniŋmu šzigä has tarihi bolup, hazir ularniŋ hämmisi artta qalğanda, “külkilik päytlärmu boldi”, däp štmüşni äslidi sšhbätdaşlar. Mäsilän, Yalqun däsläpki barğan mäktäptä miŋğa yeqin oquğuçi oquydekän. Mäktäp oquğuçiliri šzliriniŋ heçkimdä yoq «hünärliri» bilän daŋliq bolup, bu yärdä här küni yüz berip turidiğan vaqiälärniŋ hämmisini eytip tügitiş äsla mümkin ämäs ohşaydu. Şuŋlaşqa mäktäpniŋ işigidä tšmür izdäydiğan apparatlarniŋ bekarğa ornitilmiğanliğini u ändila çüşiniptu. Qisqisi, Yalqun oquğan mäktäptä «addiy» oquğuçilar oqumattekän.
Ändi sšhbitimizniŋ mavzusini ularniŋ hazirqi hayatiğa buraş üçün «Amerikida yaşaş qiyinmu? Addiy yaki ottura hal amerikiliq qançä maaş alidu?» degän soalni qoyduq. Ularniŋ җavavi mundaq boldi: «Biz šzimiz yaşavatqan N'yu-York şähiriniŋ ätrapida yaşaş, başqa җaylarğa qariğanda, säl qimmät. Buni ştatniŋ yaki şähärniŋ märtivisigä bağliq deyişkimu bolidu. Çünki ayrim ştatlarda jiliğa 40 miŋ dollar tapavitiŋiz bolsa, bemalal yaşişiŋiz mümkin. Ändi biz turuvatqan yärdä eyiğa kam degändä 10 miŋ AQŞ dollar haҗät. Bu šziŋizniŋ šyi, ikki-üç maşina vä yemäk-içmigiŋizgä ketidiğan hiraҗät. Buniŋsiz siz N'yu-Yorkta yaşalmaysiz.
Ändi amerikiliqlarniŋ maaşiğa kälsäk, mäsilän, ändila işqa orunlaşqan, yäni äŋ tšvänki unvandiki politsiya hadimi 30 – 40 miŋ dollar ätrapida maaş alidu. Täҗribilik vä unvani juqurilarniŋ 80 – 100 miŋğa baridu. Umumän, ularniŋ ämgigi dšlät täripidin alahidä bahalinidu. Şuŋlaşqa bolsa keräk, politsiya hadimliri šzliriniŋ väzipisini adil atquruşqa tirişidu. Moşu yärdä täkitläş lazimki, bizdä addiy puhralar bilän politsiya hadimliri arisida munasivät nahayiti illiq häm bir-birigä işänçä bilän qaraydu desäm, hatalaşmaymän.
Sšhbitimizniŋ ahirida “amerikiliq uyğurlar häqqidä qisqiçä eytip beriŋlar” degän iltimasimizğa bola, keyinki vaqitlarda Amerikida yaşavatqan millitimiz väkilliriniŋ inaqliği eşip, pat-pat bir-birini izdäydiğan işlarniŋ än°änigä aylinivatqanliğini mämnuniyät bilän yätküzdi. Ular päqät uçrişipla qalmay, uyğurlar hayatida yüz berivatqan yeŋiliqlar toğriliq pikir almaşturidekän. Amerikini beqindurğan bir uyğur ailisi toğriliq qisqiçä hekayä moşundaq. Biz buniŋdin nemini üginişimiz keräk? Qiyinçiliqtin qorqmasliq, yäni iradilik boluş haman utuqqa yätküzidu, tomuriŋda aqqan qandin tanmasliq seni heçqaçan yärdä qoymaydu. Mundaq deyişimizdiki säväp, bäzi qazaqstanliq uyğurlar, ana tilidin tenip, šzgä tilda sšzläşni yaqturimiz. Ayrimliri hätta uni abroy hesaplaydu. Һä, ävu jiraqtin kälgän mehmanlar ana tilda muŋdişiş üçün alahidä baş qoşup, iç-puşiğini çiqiridiğanliğini eytivedi, šzimizdiki tügimäs-pütmäs pursätlärni toğra paydilanmay qelivatqinimizğa uyilup qaldim. Uquşsaq, ular uyğurçä gezit-jurnal oquşni, pärzäntlirini ana tildiki mäktäplärgä berişni vä milliy sän°itimizdin bähirlinişni arman qilidekän. Һä, bizçu?

SÜRÄTTÄ: amerikiliq uyğur Mahmut ata pärzäntliri bilän.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ