Uyğur täsviriy sän°itiniŋ täräqqiyati

0
204 ret oqıldı

(Qazaqstan Rässamlar ittipaqiğa – 85 jil)

Yeqinda Qazaqstan Rässamlar ittipaqi mudiriyitiniŋ kšrgäzmä zalida Qazaqstan Rässamlar ittipaqiniŋ 85 jilliğiğa beğişlanğan kšrgäzmä eçildi. Bu kšrgäzmigä Qazaqstan Rässamlar ittipaqiniŋ äzaliri bolğan uyğur rässamliri – җümlidin Qazaqstanniŋ hizmät kšrsätkän ärbabi Һaşimҗan Qurbanov, Abdukerim İsa, Küräş Zulpiqarov qatnaşti. Aldin-ala şuni täkitläymizki, kšrgäzmä yäküni boyiçä Һaşimҗan Qurbanov mähsus yarliq bilän mukapatlandi.
Umumän, Qazaqstanda täsviriy sän°ät keŋäş hakimiyiti qurulğandin keyin täräqqiy etişqa başlidi. Uyğurlarmu, başqa millätlär qatarida, bilimgä, sän°ätkä intilip, šz ornini egilidi.
Mälumki, Almutida 1937-jili mart eyida uyğur ziyaliliriniŋ konferentsiyasi eçilidu. Konferentsiya künliri käŋ türdä mädäniy çarä-tädbirlär uyuşturulidu, җümlidin SSSR Rässamlar ittipaqiniŋ äzasi, birinçi uyğur rässami Avakri Şämsiniŋ şähsiy kšrgäzmisi eçilidu. Moşuniŋ bilän keŋäş uyğur täsviriy sän°itiniŋ sähipisi başlinidu. A.Şämsiniŋ qälimigä mänsüp «A.Rozibaqiev vä O.Jandosov», «Һ.İskändärov», «Ğeni batur», «İparhan» namliq äsärliri milliylik bilän birqatarda häliqlär dostluğini vä filosofiyalik ideyalärni äkis ättürdi.
60-jillarniŋ otturilirida pütkülittipaqliq vä җumhuriyätlik kšrgäzmilärdä Zäynidin Yüsüpov, (1923 – 1981) vä Räşit Yoldaşevniŋ äsärliri kšzgä çeliqişqa başlidi.
Zäynidin Yüsüpovniŋ ämgäkliri asasän portretlardin ibarät bolup, u şu portretlar arqiliq käŋ ammiğa tonuldi. Zäynidin Yüsüpovni uyğur portret janrniŋ asasini salğuçi däp eytişqimu bolidu. «Q.Ğoҗamiyarov», «Z.Sämädi», «M.Һämraev» vä başqa äsärliridä qährimanlarniŋ içki duniyasiniŋ gšzälligi bilän iradisini, ularniŋ milliy obrazlirini yarqin eçip bärdi.
Räşit Yoldaşev kitap grafikisi sahasida çoŋ utuqlarğa yätti. Kšpligän klassik vä zamaniviy şair-yazğuçilarniŋ, uyğur fol'klor ädäbiy äsärlirini bezäştä juquri maharät bilän uyğur ädäbiyatiniŋ šzgiçiligini käŋ eçip kšrsätti.
70-jillarniŋ beşida Maris Һetahunovniŋ äsärliri mäydanğa çiqti. U häliq arisida çapsanla hšrmätkä sazavär boldi. Çünki uniŋ «Vätän çaqiridu» namliq diplom işi SSSR Bädiiy akademiyasi täripidin štküzülgän konkursta diplomğa egä bolidu. Keyin rässam bu mavzuğa beğişlanğan äsärlärni kšpläp yaritip, ularni bir türkümgä biriktürdi. Ular «Dadamğa hät»,«Baliliq çağ», «Bazğan sadasi», «Mäydandin qaytiş» namliq äsärliridur.
Rässamniŋ «Baliliq çağ» namliq äsäri pütkülittipaqliq konkursta juquri bahalinip, laureat ataldi. Bu äsärlär uruş jilliridiki arqa säptiki hälqimizniŋ misli kšrülmigän qährimanliqlirini täsvirläpla qoymay, bälki çoŋqur filosofiyalik oylar bilän juğirilğan edi. Uniŋ ayrim äsärliri muällip bilän billä baliliq dävirdiki his-tuyğuliriğa, hoşalliq vä muŋliriğa hämnäpäs boluşqa çaqirsa, bäziliri alämni gšdäkniŋ kšzqarişida gävdiländüridu. Maris Һetahunovniŋ uyğur täsviriy sän°itidiki äŋ çoŋ utuği – keŋäş uyğurliriniŋ uruş mavzusini alämşumul däriҗigä kštirip, uni äbädiyläştürdi.
80-jilliri sän°ät mäydaniğa bir top uyğur rässamliri käldi. Һazirqi dävirdä ular ünümlük ämgäk qilip, täsviriy sän°itimizniŋ än°änilirini davamlaşturup kälmäktä. Bu rässamlarniŋ iҗadiyät dävriniŋ yerimi tikliniş vaqtiğa, «sotsrealizmğa», yerimi täräqqiy ätkän 90-jillardiki sän°ätniŋ yeŋi basquç dävrigä toğra kelidu. Bu nahayiti muräkkäp dävir bolup hesaplinidu. Çünki kommunistik tüzümniŋ ğulap, sabiq keŋäş җumhuriyätliriniŋ šz mustäqilligini egiläş vaqtiğa toğra kelidu. Qazaqstanmu šz mustäqilligini qolğa elip, täğdirini bälgülidi. Mädäniyät sahasidimu tüp-asasidin šzgirişlär yüz bärdi. Sabiq SSSR Rässamlar ittipaqi ğulidi, şuniŋ bilän billä uniŋ äsir davamida qeliplişip kälgän sistemisimu yoq boldi. Bu sistema rässamlarniŋ iҗtimaiy mäsililirini häl qilip, mäbläğ bilän täminläp turatti. Ändi rässamlarğa ularniŋ beşini qoşidiğan, muŋ-zarini bšlüşidiğan, bir-biri bilän mäslihätlişidiğan bir җay keräk boldi. Mana şu säväptin uyğur rässamlirimu, başqa iҗatkarlarğa ohşaşla, šz täğdirini yeşişqa mäҗbur boldi.
Undaq orun tepildi. Uyğur rässamliri 1992-jili “Miŋ šy” galereyasini täşkil qildi. Bu uyğur rässamliriniŋ җämiyätlik birläşmisini quruşta Polat Talipov yeqindin yardäm bärdi. Atalğan täşkilatniŋ ätrapiğa pütkül Märkiziy Aziyadä yaşap, iҗat qilivatqan rässamlar toplandi. Ular šz iҗadiyitidä uyğur hälqiniŋ durdanisi bolğan “Miŋ šy” ibadäthanilirida (İ – Vİİ äsirlär) saqlinip kelivatqan täsviriy sän°ät miraslirimizğa sadiq boluşni kšzläp, şu än°änilärni davamlaşturuş mähsitidä, keläçäkkä pällilärni bälgülidi.
Ahirqi 15 – 20 jil içidä Märkiziy Aziya uyğur rässamliri kšzligän mähsät-muddialiriğa yetişkä başlidi. Ularniŋ ämgäkliri šz vätinidila ämäs, bälki pütün duniya miqiyasida uyuşturulğan kšrgäzmilärdä sän°ät muhlisliriniŋ alqişiğa egä boldi. Mutähässislär täripidin juquri bahalinip, ayrim dšlätlärdä bolğan kšrgäzmilärdä mähsus diplom vä medal'larğa erişti.
Mäsilän, galereyaniŋ eçilişi bilänla Almutidiki Ä.Qasteev namidiki sän°ät mirasgahida, uyğur rässamliriniŋ däsläpki häliqara kšrgäzmisi uyuşturuldi. Uniŋğa uyğur rässamliri birläşmisigä kirgän barliq iҗatkarlar vä çät äldin kälgän mehmanlar qatnaşti. Ähmät Ähätbakiev, Küräş Zulpiqarov, Abdukerim İsa, Һaşimҗan Qurbanov, Maris Һetahunov, Ruslan Yüsüpov, (Qazaqstan), Gülbahar Һaşimova, Medät Qaharov, Ömärҗan Mänsürov, Lekim İbragimov (Özbäkstan), Sabit Babajanov, Täl'ät Mirrähimov (Qirğizstan), şundaqla Şärqiy Türkstandin kälgän Märvayit Һapiz şular җümlisidindur. Mundaq kšrgäzmä 1992-jili Bişkekta, bir jil štüp Taşkänt şähiridä uyuşturuldi.
Qazaqstan uyğurliriniŋ mädäniyitidä 2002-jili çoŋ väqiä yüz bärdi. Q.Ğoҗamiyarov namidiki dšlät Uyğur muzıkiliq-komediya teatri rekonstruktsiya qilinip, qayta eçildi. Şu täntänilik märasimğa dšlitimiz Prezidenti Nursultan Nazarbaev iştrak qildi.
Teatrniŋ yeŋi benasiniŋ eçilişi bilän «Miŋ šy» galereyasimu šz zaliğa egä boldi. Mana şuniŋdin keyin galereya paaliyiti tehimu җanlinip kätti. 1995 – 2005-jillirini galereya vä uyğur rässamliri üçün «altun dävir» däp ataşqa bolidu. Ular җumhuriyätlik vä Germaniya, AQŞ, Frantsiya, Avstraliya, İtaliya, Portugaliya, Turkiya, Bolgariya, Rossiya vä Özbäkstanda štküzülgän konkurs häm festival'larğa qatnişip, kšpligän diplom, medal' vä mukapatliq orunlarni elişqa muyässär boldi.
Galereya vä rässamlarniŋ ämgäkliri ammiviy ähbarat vasitiliridä käŋ türdä yorutuldi.
Şundaqla hanim-qizlarniŋmu milliy täsviriy sän°itimizni tikläşkä qoşqan hässisi çoŋ. Galereya härikiti başlanğanda, däsläp Gülbahar Һaşimova šziniŋ aktivliğini kšrsätti. Keyiniräk Muhäbbät Һetahunova uniŋ ornini egilidi. Ändi Gšzäl Mamedinova Uyğur teatrida, sähnini bezäş işlirini elip barmaqta.
Bir hoşalliq närsä, Qazaqstanda hazir rässamçiliq, dizayn, kino rässamliri, pedagogika vä grafika ohşaş oquş orunlirini tamamliğan uyğur qizliri kšpläp sanilidu. Munisa Gulieva, Venera Vaҗitova, Gšzäl Zakirova, Nazugum Samieva şu җümlidindur.
2007-jili Uyğur teatri yenida DUNİYA-ART galereyasi quruldi. Bu galereyaniŋ asasiy mähsiti, uyğur zamaniviy täsviriy sän°itini tärğip qiliş bilän billä, yaşlarni iҗadiyätkä җälip qiliş, Märkiziy Aziyadä hasil bolğan sän°ät än°änilirini davamlaşturuş, yäni qedimiy «Miŋ šydin» kelivatqan uyğur sän°itiniŋ milliy šzgiçiligini saqlap qeliş.
Märkiziy Aziyadä mustäqil dšlätlärniŋ päyda boluşi bilän billä ularniŋ Evropa älliri vä başqa dšlätlär bilän munasiviti šzgärdi, ariliqtiki burunqi «tšmür pärdä» elip taşlandi. Rässamlirimizniŋ duniya mädäniyitigä bolğan kšzi eçildi. Burunqi «sotsrealizmdin» vaz keçip, ändi duniya täsviriy sän°itiniŋ eqimliri asasida šz iҗadiyät yollirini izdäştürdi. Älvättä, bu yollar bizniŋ burunqi realistik usullirimizğa muvapiq kälmäydu. Bizniŋ kšpligän rässamlirimiz avangard eqimidiki, abstraktsiya asasidiki usullarni tallavaldi. Ändi mundaq, abstraktsiya yäni zamaniviy täsviriy sän°ät bilän bizniŋ qedimiy täsviriy sän°itimizniŋ än°änilirini bağlaşturuşqa bolamdu, degän soal tuğuluşi mümkin. Bizniŋ rässamlirimiz şundaq yollarni izdäp, utuq qazanmaqta. Ärkin Zulpiqarov şu sezimda iҗat qilivatqan rässamlarniŋ biri. Uniŋ iҗadiğa kšpligän sän°ätşunaslar šzliriniŋ yahşi inkaslirini bildürdi.
Sän°ätşunasliq sahadimu çoŋ utuqlirimiz bar. Mäsilän, mäzkür qurlarniŋ muällipi «Märkiziy Aziyadiki uyğur täsviriy sän°itiniŋ tiklinişi vä täräqqiy etişi» namliq ilmiy işni tamamlap, uni 2012-jili utuqluq himayä qildi vä mädäniyätşunasliq pänliriniŋ namziti ilmiy däriҗisigä erişti.
Ändi uyğur rässamliriniŋ 50 – 60 jillar ariliğida qolğa kältürgän utuqlirini, än°änilirini yaşlarğa štküzüp beriş muhim mäsililärniŋ biri bolup hesaplinidu. Yeŋi qurulğan galereyamu hazirqi ihtisadiy qiyinçiliqlarğa qarimay, şu mähsättä šz işini davamlaşturmaqta.

Һakimҗan GULİEV,
“DUNİYA-ART” zamaniviy sän°ät galereyasiniŋ mudiri, mädäniyätşunasliq pänliriniŋ namziti.

SÜRÄTTÄ: Һ.Qurbanovniŋ kšrgäzmigä qoyulğan 80h50 santimetrliq Qazaqstanda işlängän «Qäşqär teatri» namliq ämgigi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ