Täklimakanğa qilinğan tunҗa säyahättin hatirä

0
159 ret oqıldı

Arheolog Abdukerim Sabitov 1934-jili Ğulҗa şähiridä tuğulğan. 1955-jili Beҗin universitetiniŋ tarih fakul'tetini tügitip, Ürümçidä ŞUAR mirasgahida paaliyät elip barğan. 1961-jili Qazaqstanğa kšçüp çiqqan. Uniŋ tarihimizğa, qedimiy mädäniyitimizniŋ ayrim sähipilirigä beğişlanğan kšpligän maqaliliri uyğur, qazaq vä rus tilliq näşirlärdä elan qilinğan.
Tšvändä Abdukerim SABİTOV bilän bolğan sšhbitimizni diqqitiŋ-larğa havalä qimaqçimiz.— Aldi bilän Täkliman häqqidä qisqiçä tohtalsiŋiz…
– Uyğurlar diyaridiki “Täklimakan” däp atilidiğan çoŋ qumluq şimal, ğärip vä җänup, yäni üç täräptin nahayiti egiz tağlar bilän qorşalğan. Lekin bu yärniŋ su mänbäliri az. Äynä şuniŋ üçünmu dehançiliq qilidiğan yär mäydanimu çäklik. Qedimiy dävirlärdä Hitay vä Ğärip älliriniŋ uyğurlar diyari bilän bolğan soda-setiq häm mädäniy almaşturuş işliri Tiyanşanniŋ şimal vä җänup täripidiki egiz tağ vä qumluqlar ariliridiki yollar arqiliq jürgüzülgän. Ğärbiy-җänup täräptiki Pamir egizligi Koinlun tağliri arqiliq Avğanstan, Һindstan vä İrandin ibarät Ottura Aziya dšlätlirigä barğili bolatti. Näq moşu Täklimakan hitay, hind, pars, uyğur hälqiniŋ mädäniy almaşturuş märkizi edi.
Täklimakan җim yatqan çoŋ bir parçä qumluq duniyasidäk kšrüngän bilän, uniŋ qoynida saqlinivatqan näççä miŋ jilliq qedimiy mädäniy miraslirimiz az ämäs. Täklimakan çšli uyğurlar diyariniŋ җänubiğa җaylaşqan bolup, uniŋ Qäşqärdin Lobnorğiçä bolğan ariliği 1500 kilometrni, ändi җänuptin şimalğiçä – yäni Kuçardin Hotängiçä bolğan ariliği 550 kilometrni täşkil qilidu.
– Mundaq bepayan Täklimakanğa säpär qilişqa kšrgänla adäm җür°ät qilalmisa keräk. Täҗribilik yol başliğuçi bolmisa, uni ämälgä aşuruşmu mümkin ämästu?
– Nahayiti toğra. Älvättä, bu yärlär bizgä tamamän tonuş ämäs edi. Şuŋa Keriyä nahiyäsidiki “Şäriq şamili” kommunisiniŋ äzasi Mätniyazahun aka bizni başlap maŋdi. U beşidin nurğun issiq-soğ štkän, kšpni kšrgän, kiçigidinla dadisi bilän säpärlärdä bolğan, yeşi şu çağlarda yätmişlärgä taqiğan kişi edi. U kiçigidin dadisiniŋ käynidin jürüp oçiliq işliriğa tolimu qiziqqan ekän. Ändi dadisiniŋ vapatidin keyinmu bu häväsini taşlimay, pat-patla Keriyä däriyasiniŋ şimalidiki qumluqqa kirip yavayi tšgä, җärän, toşqan ohşaş hayvanlarni oliğan ekän. Bäzidä u yavayi tšgilärni oliğanda atqan oqi tšginiŋ šlmäs yerigä tegip qaçqanda, uni käynidin qoğlap, näççä künläp qumluq içigä kirgän vaqitlirida qedimiy şähärlärniŋ harabilirini uçritip qalğan vaqitlirimu bolğan ekän. Uniŋ eytişiçä, moşu şähär harabiliridin türlük turmuş buyumlirini – härhil qaça-qomuçlarni, şuniŋdäk altun, kümüç buyumlarniŋ parçilirini, härhil hünärvänçilik qural-saymanlirini uçritip qalatti. Buniŋğa häyran qalğan u keyin bu yärlärdä tehimu qiziqiş bilän izdinidiğan bolğan. Mana moşu mäzgildä, yäni 1906-jili sentyabr'dä angliyalik arheolog- säyahätçi Avrel Steyn Hotän arqiliq Keriyägä kälgändä, ekspeditsiya tärkividä bu yärniŋ şaraitini yahşi bilidiğan 30 adämniŋ içidä Mätniyazahun akimu bolğan ekän. U Avrel Steynniŋ otryadidiki kişilärgä yol başlap, qumluqqa kirgän ekän.
Bizniŋ arheologiya otryadimiz Keriyä nahiyäsigä berip orunlaşqandin keyin Avrel Steyn šzigä yallap işlätkän uniŋ Täklimakan häqqidä yazğan “Qedimiy Hotän” degän kitavida isimliri yezilğan 30 kişini izdiginimizdä, ulardin päqät Mätniyazahun akiniŋla hayat ekänligi eniqlanğan. Biz Mätniyazahun aka bilän birinçi qetim uçrişip, šzimizniŋ Täklimakanğa ilmiy täkşürüş işliri bilän kiriş üçün kälginimizni eytqaç, u yaqniŋ bizgä yol başlap berişini iltimas qilğinimizda, qarşiliq bildürmidi.
Mätniyazahun aka yol boyi šziniŋ beşidin štkän vaqiälärni yol boyi sšzläp bärdi: “U qaraŋğu zamanlar ekän, biz heçnärsini çüşänmigän eduq. Avrel Steyn degän bu päräŋ (angliyalik demäkçi) Keriyägä kelip, qumluq içini yahşi bilidiğan kişilärni pulğa qiziqturup jiqqanda, mänmu aldinip kirip kätkän ekänmän. Bu 1906-jilniŋ käç küz ayliri bolidiğan. Avrel Steyn šzi bilän bäş adäm bolup, säyahät täyyarliğimu zor edi. Yemäk-içmäkliri, sürätkä alidiğan, yol kšrsitidiğan, šlçäydiğan, qazidiğan äsvapliri, qisqisi, hämmä närsä yetärlik. Ular 60 tšgini raslap, aldi bilän Keriyäniŋ şimalidiki qumluqqa, keyin Niyä arqiliq däriyaniŋ şimalidiki çoŋ qumluqqa kirdi. Şu çağda yüz bärgän bir vaqiä zadi esimdin çiqmaydu, Niyägä kelip, Avrel Steyn Hotän dotiyiniŋ (valisiniŋ) qumluqqa kirişkä ruhsät qilğan hšҗҗitini kšrsitip, Niyä hakiminiŋ qeşiğa kirginidä, hakim Avrel Steynni yahşi qobul qilmaydu. Һakim uniŋğa üç-tšrt kün oylinip kšrüşni uqturup, astirtin šzimu qumluqqa kirişkä täyyarliq qilidu. U Steynğa mundaq җavap beriptu: “Dotäy sizgä qumluqqa kirişkä ruhsät qiptu. Bu buyruqqa boysunimän, lekin yär-zimin bizniŋ. Mäyli qumluqqa kirsiŋiz kiriveriŋ, biraq siz qançilik täyyarliq bilän kirsiŋiz, mänmu şunçilik täyyarliq bilän šzäm yetäkçilik qilip, siz bilän billä bolimän. Amma şuni bilip qoyuŋki, yärdin çiqqan närsilärni täŋ bšlüşimiz”.
Biraq buniŋğa Avrel' Steyn narazi bolidu. Lekin uniŋ naraziliğiğa qarimay, hakim ular bilän billä qumluqqa kiridu. Qumluqta här ikki täräp qeziş işlirini ämälgä aşuridu. Avrel Steyn “kimki yär astidin hät-çäk, täŋgä, ahça tepip elip kälsä, bäş täŋgä kümüç pul berimän” däp işçilarğa uhturuş qilğanda, işçilar kätmänlärni elip harabiliq içidä buzmiğan šyi qalmaydu. Ular boluşiğa buzup-çeqip jürüp, hät-çäklärni tepip, uniŋ bädiligä bäştin kümüç pul alğan edi. Avrel Steyn nahayiti quv adäm ekän, u bir yärni qeziŋlar däp kšrsitip beridu, biz qazimiz. Qazğan җaydin bir närsä çiqip kšrünüp qalğanda, bizgä kšrsätmäslik üçün bizni neriğa qoğlavetätti. Biz jiraq җayğa berip, uniŋ yärdin kolap elip qäğäzgä orap sanduqliriğa selip, ubdan qaçilap bolğiçä qarap turattuq. Yänä keräk bolğanda çaqiratti. Mana şundaq sanduqlarğa türlük buyumlarni qaçilap qoyğan vaqitta Niyä hakimi “uniŋ yerimini män alimän” däp täläp qilidu. Amma Avrel Steyn qarşiliq bildürgändä ikki otturida çoŋ maҗra çiqip, ikkisi bir-birigä miltiqlirini täŋlişip, etişmaqçi bolidu. Biz kelip, ularni aҗritivalğan eduq” däp äsläydu. Ularniŋ qandaq kelişimgä kälgänligini soriveduq, Mätniyazahun aka: “Bu Avrel Steyn degän nahayiti quv, haramzadä ekän. Maҗradin keyinla qezişni tohtitip, şu yärdä uhliğan bolup yetivaldi. Yerim keçidä ohinip qarisaq, u hämmä jüklirini elip qeçip ketiptu, hakim uniŋ arqisidin izdäp kšrdi, biraq tapalmidi. Çünki qumda iz qalmiğanliqtin, tepişqa qiyin bolidekän”, däp eytip bärgän edi.
Mätniyazahun aka, iltimasimizğa benaän, 53 jildin keyin bizni başlap yänä qumluqqa säpär qildi.
– Ändi Täklimakanğa qilğan säpiriŋlarda qezilma işlirini elip barğan җaylar häqqidä nemä eytqan bolar ediŋiz?
– Biz moşu säpirimizdä nişan qilğan “šylük” harabisiğa yetip kälduq. “Öylük” harabisi Keriyä däriyasiniŋ äŋ şimalidiki çoŋ qumluq. U qedimiy zamanda çoŋ şähär bolğan җaydur. Äyni zamanda şähärniŋ otturisidin çoŋ Keriyä däriyasi kesip štätti. Bu däriya җänuptiki Koinlun teğidin başlinip, hazirqi Keriyä arqiliq şimaldiki Tarim däriyasiğa quyulatti. Lekin kšpligän jillarniŋ štüşi vä mäzkür җayniŋ klimatiniŋ šzgirişi tüpäyli bu däriya hazir Tarim däriyasiğa yetip baralmastin yerim yolda qumğa siŋip kätkän. Harabiliq içidä päqät uniŋ eqin izila qalğan. Bizniŋ täkşürüş, qezilma işlirimiz mana moşu däriya eqininiŋ ikki qirğaq çetidiki harabiliq içidä boldi.
Däriyaniŋ bu ikki qirğiğida nahayiti kšp qedimiy harabiliqlarniŋ izliri bolup, däsläp bu täräpkä qädäm taşliğan yärlik kişilär äşu harabiliqta šylärniŋ kšpligigä qarap “Öylük” däp nam bärgän. Mätniyazahun aka bu җayğa däsläp kälginidin yerim äsirdin oşuq vaqit štkän bolsimu, tenimäy-täntirimäy bizni bälgülängän nişanğa elip käldi. Biz “Öylük” harabisiğa kelip, bir egiziräk tšpilikkä orunlaştuq. Bu yär başqa җaylarğa qariğanda, helä egiz bolup, ätrapni kšrüp turğili bolatti. Tšrt ätrapniŋ hämmisi qumluq, uniŋ çeki kšrünmäydu. Päqät ätigändä künniŋ çiqişi vä käçtä künniŋ petişi bizgä äҗayip bir mšҗüzidäk sezilätti. Çünki ätigändä kün, huddi äŋ şäriq täräptiki kšz yätmäydiğan qum dogisiniŋ arisidin çiqqandäk yaki asman vä yär bir-biri bilän tutuşup kätkändäk, roşän kšrünätti. Ändi kün patqanda bolsa, quyaş qum arisiğa çšküp ketivatqandäk sezilätti. Qumniŋ arisida birär giyaniŋ šskinini kšrmäymiz. Ägär egiziräk tšpilikniŋ üstigä çiqip jiraq ätrapqa kšz taşlisiŋiz, tšrt täräpniŋ hämmisidä qumniŋ içidin çiqip turğan buzulğan šylärniŋ yağaçlirini kšrisiz. Bu yağaçlar qedimiy şähär šyliriniŋ qalduq izliri bolup, äyni zamanda qum astiğa kšmülüp kätsimu, çšldiki şamalniŋ küçi bilän qum üstigä çiqip qalğan vä huddi bir adäm qumğa sanҗip qoyğandäk kšrünätti.
Biz 1959-jili 15 – 19-sentyabr' künliri tšrt šy harabisini bälgüläp, qezip, tazilap çiqtuq. Bizniŋ otryadta bari-yoqi 14 adäm bolup, härbir šygä ikkidin, bäzi šylärgä üçtin adäm tähsim qilinip, qezilma işlirini elip barduq. Bäzidä šylärniŋ ähvaliğa qarap ayrim toplar birlişipmu işlätti. Ayrim šylär qelin qumniŋ astida qalğan bolsa, bäziliri yärniŋ üstigä çiqip qalğan. Bäş kün mäşäqätlik ämgäk qilip, tšrt šyniŋ qezilma işlirini pütirip, taziliduq. Bu šylärdin oq°yaniŋ uçi, käştilängän räht parçiliri, saqal taraydiğan tağaq vä härhil buyumlar, şundaqla yarğunçaq, yağaç handuga, oq°yaniŋ dästisi, yağaç çšçäk, sapal kora, komzäk vä yeza egiligi ziraätliridin çigit, ipäk ğozisi, tavuz, qoğunniŋ qurup kätkän şapaqliri qatarliq närsilär çiqti.
Biz 17-sentyabr' küni tšrtinçi šyni qezişqa kiriştuq. Bu šyni adättikidäk çetidin otturiğa qarap qazmastin, bälki üstidin astiğa qarap qezip çüşüp, ikki yanğa käŋäy֊tip maŋduq. Bu šy ikki bšlmidin ibarät edi. Birinçi bšlmidä bir danä päşqun (tamaqqa hemir juğiridiğan tahtay), bir danä ämbäl (nan äyläydiğan tahtay) bolup, uniŋ qarşi täripidiki tam tüvidä bir tonur җaylaşturuluptu. Tonurniŋ asti temiğa aylandurup qozuq qeqilğan ekän. Ändi ikkinçi bšlmini tazilap kirginimizdä, bšlminiŋ tšvän täripidin ikki danä yoğan sapal küp çiqti. Bir küpniŋ egizligi 1,5 metr bolsa, ikkinçisiniŋ egizligi 1,7 metr edi. Birinçi küpniŋ üsti kigiz parçisi bilän ikkinçisiniŋ üsti palas parçisi bilän yepilğan ekän. Kigiz yepip qoyğan küpniŋ içidä buğday bolup, kšrünüştä yahşi saqlanğandäk tursimu, amma qol bilän tutsiŋiz, puqirap ketidu. İkkinçi küpniŋ içidä heçnärsä yoq ekän. Һär ikkila küp äyni zamanda yär astiğa ağiziçilik kolap kšmülgänligini bayqiduq. Buniŋğa qariğanda, bäzi küplär aşliq, su saqlaş üçün bäziliri şarap saqlaş üçün işlitilgän boluşi mümkin. Bu biz qazğan šyniŋ šz zamanisida şähärniŋ märkizigä җaylaşqan çoŋ navayhana yaki aşpuzul bolğanliğida guman yoq. Çünki bu šygä ikki küp, tonur, ämbal vä başqa närsilärniŋ hämmisi rätlik җaylaşturulğan.
Biz şundaqla bu šylärdin härhil şäkildiki sapal qaça-qomuçlirinimu taptuq. Mäsilän, 1 – 3-šylärdin çiqqan sapal buyumlar içidä adäm beşi, maymun, kala, işt qatarliq adäm vä hayvan qiyapitidiki sapal buyumlar uçraydu. Ändi däriyaniŋ şimaliy täripidiki bir šyni qazğan vaqtimizda çiqqan bir sapal parçisiniŋ güli qapartma qilip işlängän bolup, uniŋda oŋ mürisigä sapal komzäkni elip, ikki qoli bilän mäkkäm tutup ketip barğan ayalniŋ qiyapiti gävdilängän.
Mälumki, sapalçiliqniŋ vätini – Qäşqär bilän Hotändur. Äyni zamanda Hitay bilän bolğan soda-setiq muamilisidä başqa tovarlar qatarida sapaldin yasalğan näpis buyumlarniŋ baziri iştik bolğan.
– Niyä harabisidiki quruluşlarniŋ benakarliq şäkli toğriliq tohtilip štsiŋiz…
– Niyä harabisidiki quruluşlarniŋ hünär-sän°iti šzigä has yärlik alahidilikkä egä. Bu җaydiki benakarliq quruluş şäkli päqät uyğurlarniŋ milliy benakarliq şäklidä selinğan bolup, huddi hazirqi uyğurlar diyariniŋ җänubidiki bäzi qurma tamliq šylirigä ohşap ketidu. Äҗdatlirimiz šzliri yaşavatqan Tarim (Täklimakan) vadisiniŋ täbiiy şaraitiğa bola turalğu šy quruluşlirini yağaç qurulma asasida yasap çiqqan. Bu šylär qedimiy uyğur benakarliq hüniriniŋ iptidaiy nämunisi bolup hesaplinidu. Adättä, äҗdatlar yasiğan quruluşlarniŋ iş tärtivi mundaq bolğan: muvapiq qurğaq yär tallanğandin keyin aldi bilän här qaysi šylärniŋ tšrt täräptiki hul qismiğa toğraq, sšgät yağaçliridin yonup tüzläp, bir-birigä kiriştürüp täyyarlanğan zägündä (hul) besilğan; ğol tüvrüklärniŋ šlçämlik qilip yonulğan uçi zägündilärdiki tšşüklärgä mäkkäm ornitilğan; zägündilär bilän ğol tüvrüklär äşu tärtiptä ornitilip bolğandin keyin ğol tüvrüklärniŋ här qaysi ariliqliriğa sšgät vä toğraq yağaçliridin täyyarlanğan tiklimä yağaçlar muvapiq ariliq qaldurulup bäkitilgän (Ğol tüvrüklärniŋ ariliqliriğa ornitilğan bu yağaçlar “ayriş” däpmu atilidu); ğol tüvrüklär bilän ayriş yağaçliriniŋ ariliqliri toğrisiğa qoyulğan yağaç bäldämçilär bilän tutaşturulğan; moşu tärtip boyiçä här qaysi šylärniŋ hul zägündiliri, ğol tüvrük, lim, tiklimä ayriş, bäldämçilärdin tärkip tapqan yağaç qurulmiliq җazisi mäzmut qilip tiklängän; tiklimä ayrişlar bilän bäldämçilärdin täyyarlanğan ariliq (ayriş) julğun çiviqliridin yaki qomuçtin toqulup, andin lay bilän sugalğan; här qaysi buluŋlarğa tutaşqan tüvrük, lim, zägündilärniŋ uçi bir-birigä çetilip, mustähkämlängändin keyin, šylärniŋ üsti qismidiki çetilğan җaylarğa lim yağaçlar, lim ariliqliriğa badra-çäŋzilär ziç qilip tizilip, uniŋ üstigä qomuç yaki çiviqlardin toqulğan çitlaq bora yepilğan, çitlaqniŋ üstigä pahal yaki mäŋgän selinip, uniŋ üsti topilinip, andin samanliq lay bilän sugalğan; šylärniŋ tamliri ikkinçi qetim täkşi sugalğandin keyin aqartilğan (bäzi aqartilğan tamlarğa üç buluŋ şäkillik šrnäklär sizilğan); Öylärgä sšgät yaki toğraq tahtayliridin yasalğan işiklär ornitilğan.
Äҗdatlarniŋ yağaşçiliq sän°iti bilän yağaç qurulmiliq benakarliq tehnikisi äpçillik bilän uyğunlaşturulğan bu hil has yärlik hususiyätkä egä benakarliq sän°iti Täklimakanniŋ här qaysi bostanliqlirida qedimdin tartip yaşap kelivatqan uyğurlarniŋ šy-imarät quruluşlirida asasiy җähättin saqlinip qalğan.
– Niyä harabisidin qezivelinğan vä yär üstidin tepilğan mädäniyät yadikarliqliri nemidin däräk beridu?
– Niyä harabisidin tepilğan hilmu-hil mädäniyät yadikarliqlirini, tarihiy hatirilärni asas qilip tählil qilğanda, Niyä padişaliği qurulğan vä uniŋ güllängän dävirlirini miladi I äsirdin III äsirgiçä däp hesaplaşqa bolidu. Mäsilän, harabidin qezivelinğan karuşti yeziği pütülgän tarşa pütüklärniŋ mutlaq dävri miladi III äsirgä täälluq ekänligidä guman yoq. Niyä däriyasiniŋ tšvänki eqimidiki çäksiz kätkän qelin iptidaiy toğraqliqlar, җulğunluqlar, qomuçluq, yantaq-şivaqliqlar, sazliq-çimliqlar, yavayi kändir, yantaqlardin ibarät munbät topraqliq bostanliqqa җaylaşqan Niyä padişaliği vä uniŋ paytähti Niyä şähiri Çad ota dävri yaki Pişamşän – Kiroranğa täälluq bolğan dävirlärdimu qedimiy İpäk yoliniŋ җänubiy liniyasidiki muhim štkällik rolini izçil җariy qildurğan. Niyä padişaliği täväsidä yaşiğan äҗdatlirimiz äqil-parasitini işlitip, täbiät hadisilirigä bärdaşliq berip kälgän.
– Öz dävridä Täklimakanda qandaq ziraätlär šstürülgän ekän?
– Uyğurlar diyaridiki quduqluq eriq – kariz qeziş käşpiyati barliqqa kelişi bilän (miladidin ilgärki II äsir) terilğu mäydanliri kšpiyişkä başlaydu. Bu vaqitta terilidiğan asasiy ziraätlär – pahta, kändir, buğday, teriq, sulu bilän billä üzüm, üҗmä, җigdä, şaptul, änҗir, anar, badam, qoğun-tavuz šstürülgän. Sanaät ziraätliridin hesaplanğan pahta äyni zamanda moşu käŋ dairidiki ziminda mol hosul berätti. Pahtidin näpis, çirayliq vä sipta rähtlärni toqup, çät ällärgä çiqiratti, u zamanda Täklimakanda pahta asasiy ziraät ornida terilätti. Uyğurlar qäğäz yasaşni käşip qilğanda, däsläp qäğäzni pahtidin işläp çiqarğanliğini alimlar šz ämgäkliridä dälilläp bärgän.
Biz bu tävädiki harabiliqlar izliridin pahta çigitlirini kšp uçrattuq. Bu yärdä şundaqla ipäk ğozilirinimu kšrüşkä bolidu.Moşu yärdä uyğurlarda pilliçilik hüniriniŋmu käŋ dairidä täräqqiy qilğanliğini täkitläp štüş orunluqtur.
Uyğurlar Keriyä däriyasiniŋ ikki qirğiğidiki munbät yärlärdä üҗmä šstürüp, uniŋda ipäk qurutini beqiş bilän ipäktin mol mähsulat alatti. Һazir gärçä Keriyä däriya süyi qurup kätkän bolsimu, uniŋ eqin izi nahayiti oçuq kšrünüp turidu. Äynä şu däriya eqininiŋ ikki qirğiğida hazirmu qurup kätkän üҗmä yağiçiniŋ ğollirini kšpläp uçritişqa bolidu.
Uyğurlar diyarida pilliçilik hüniri miladi II äsirniŋ başlirida täräqqiy ätkän. Şuniŋ üçünmu VI – VII äsirlärdä Hotän vilayiti Ottura Aziya bilän Hitay ariliğidiki muhim pilliçilik märkizi bolup qalğan.
– Arheologiyalik otryadiŋlar qeziş işlirini elip barğan “Öylük” harabisiniŋ umumiy ähvali häqqidä qisqiçä tohtilip štsiŋiz?
– Bu “Öylük” harabisiniŋ ätrapida šz zamanisida nahayiti çoŋ şähär bolğanliğini kšpligän šylärniŋ, härhil benalarniŋ qalduqliri ispatlaydu. Niyä däriyasiniŋ ikki qirğiğiğa җaylaşqan šylärniŋ sani häddi-hesapsiz kšp. Biraq şu närsä alahidä kšzgä çüşiduki, ikki qirğaqtiki šylär nahayiti şalaŋ җaylaşqan. Bir-birigä ulinip selinğan šylär az uçraydu. Öylärniŋ ätrapi tosaq bilän qorşalğan, aldida käŋ-taşa hoylilar bolup, ätrapta qelin däräqzarliq bayqilidu. Ändi šylärdin ançä jiraq ämäs җaylarda bolsa, mevilik bağ bilän etizliqlarniŋ izliri bayqilidu. U dävirlärdiki äҗdatlirimiz dehançiliqtin sirt çarviçiliq bilänmu şuğullanğan. Şuniŋ üçün bu šylärniŋ ätrapidiki harabiliqlarda kala, tšgilärniŋ burniğa štküzidiğan çülüklär, ağamça parçiliri vä uniŋ uçiğa bäkitidiğan qamaq yağaçlar, kala vä qoylarniŋ süyäkliri uçrişip turidu.
Äҗdatlirimiz šylirigä kigiz selip oltirişni, qoy vä šşkä terisi häm juŋidin kiyim-keçäk kiyişni, şundaqla baqqan mallirini ağamçilar bilän bağlap tutuşni bilgän ekän. Ötmüşkä bu җaylarda çäksiz qomuçluq, sazliq häm mal üçün ot-çšpi mol otlaqlar moҗut bolğan. Şuniŋ üçünmu bu tävädä çarviçiliq täräqqiy ätkänligini ispatlaydiğan närsilär kšp uçraydu.
Öz zamanisida Täklimakanniŋ hava klimati kişilärniŋ hayat käçürüşi üçün nahayiti oŋuşluq bolğan. Äpsus, kšpligän äsirlär davamida hava klimati šzgirip, bu munbät, avat makan pütünläy qum astida qalğan.
Täklimakan ätrapidiki bostanliqlarda yaşaydiğan kişilär arisida qedimiy harabilardin “bayliq” izdäş häväsi bayqilamdu?
– Täklimakan qumliğida här jili kškläm, käç-küz päsilliridä dayim qattiq şamal-boran çiqip turidu. Bolupmu ätiyaz päslidä kštirilgän küçlük qara boran mäzgilidä qum barhanliri arisida ğayip bolğan qedimiy harabiliqlar izliri, qäbirlär, җümlidin hilmu-hil mädäniyät yadikarliqliri, äsär-ätiqilär eçilip qalidu. Һä, bu çağda här qaysi bostanliqlarda yaşaydiğan yärlik ahali içidiki “bayliq” izdigüçilär borandin keyin qum deŋizi içidiki šzliri bilidiğan qedimiy şähär harabiliriğa berip, “bayliq” izdäydu. Ular qimmät bahaliq altun-kümüç buyumlirini tepiş mähsitidä šzlirigä uçriğan bäzi qedimiy iz, qäbirlärni qalaymiqan kolap, u harabilarniŋ äsli halitini buzup taşlaydu. Äŋ eçinarliği, ularda šz yeriniŋ tarihi, mädäniy yadikarliqliriniŋ ilmiy qimmiti, ähmiyiti toğrisida heçbir uqum bolmiğaçqa, qalaymiqan kolaş aqivitidä tepilğan sapaldin yasalğan küp, idiş, koza qatarliq buyumlarni çeqip taşlap, uniŋ içini ahturidu. Һätta häqiqiy ilmiy qimmiti bar, az uçraydiğan bebaha mädäniy yadikarliqliridin härhil räŋlik juŋ toqulma, ipäk, pahta toqulma parçilirini haliğiniçä nabut taşlaydu. Bu, älvättä, nahayiti eçinişliq ähval häm orni tolmas yoqitiştur.
– ŞUAR mirasgahi arheologiya otryadiniŋ 1959-jili Täklimakanda elip barğan tunҗa arheologiyalik qeziş işliri utuqluq boldi däp hesaplamsiz?
– Älvättä. Bizniŋ säpirimizdä šzimizdiki bar imkaniyät bilän qisqiğina vaqit içidä bäş-altä šyni qezip täkşürgän bolsaqmu, tehi qum astida yatqan şähär-šylär san-sanaqsizdur. Mätbuat mälumatliriniŋ guvaliq qilişiçä, keyinki jilliri ŞUAR arheologliri Täklimakanda qeziş-tätqiq qiliş işlirini elip berişi nätiҗisidä kšpligän mädäniy yadikarliqlirini tapqanliğidin hävärdar boluvatimiz.
– Mäzmunluq sšhbitiŋiz üçün rähmät.

Sšhbätläşkän Yadikar SABİTOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ