Muhim mäsiligä beğişlandi

0
320 ret oqıldı

Ötkän ayniŋ ahirida Pittsburg universitetida (AQŞ, Pensil'vaniya ştati) Märkiziy Evraziyani üginiş assotsiatsiyasiniŋ novättiki häliqara änҗuman bolup štti.Konferentsiyagä Şimaliy Amerika, Evropa vä Märkiziy Aziya älliridin 300gä yeqin alim jiğildi. Ular Märkiziy Aziyadä yaşavatqan häliqlärniŋ tarihini, mädäniyitini vä hazirqi täräqqiyatini muhakimä qildi.
2000-jili AQŞta qurulğan mäzkür assotsiatsiya här jili AQŞ vä Kanadiniŋ Märkiziy Aziya häm uniŋğa yeqin regionlarni üginiş programmisi bar universitetlirida konferentsiyalärni uyuşturup kälmäktä. 2008-jildin başlap täşkilat Evraziya mämlikätliridä ikki jilda bir qetim regionluq konferentsiyalärni štküzüşkä başlidi. Mundaq regionluq forumlar Ankarida, Astanada, Bişkekta, Qazanda vä Tbilisida štti. Mäzkür täşkilatniŋ konferentsiyasi Ğärip vä Märkiziy Aziya älliri alimliriniŋ ilmiy mäsililärni muhakimä qilişi üçün muhim mäydanğa aylandi.
Märkiziy Evraziyani üginiş assotsiatsiyasiniŋ konferentsiyalirigä uyğur hälqiniŋ tarihi bilän mädäniyitini üginivatqan alimlarmu qatnişivatidu. Bu yosunda yeqinda štkän konferentsiyamu istisna bolmidi: konferentsiyadä uyğurşunasliq boyiçä üç mähsus sektsiya işlidi. Ularniŋ biri “Qäşqärdiki täqvadarliq: yeŋi mänbälär, yeŋi istiqbal” däp ataldi. Uniŋda kona uyğur yazma yadikarliqliri bilän işlävatqan ikki mänbäşunas – Erik Şlyussel' (AQŞ, Montana universiteti) vä yaponiyalik alim Djun Sugavara doklad bilän sšzgä çiqti. “Qäşqär üçbuluŋluğidiki” diniy täşkilatlar vä yeza ihtisadi” mavzusidiki dokladida Erik Şlyussel' muqäddäs җaylarni häritigä çüşiriş vä ularniŋ Qäşqärdiki soda märkäzliri bilän alaqisini qarap çiqti.
Alim yazma mänbä asasida ihtisadiy täräqqiyat vä diniy institutlar yaki muqäddäs җaylar nuqtäiy näzäridin äŋ muhim җaylarni qandaq eniqlaşqa bolidiğanliği toğriliq mäsilini aydiŋlaşturdi. Uyğurlar җämiyitidä bazarlar härqaçan meçit vä mädrisilärgä yaki muqäddäs җaylarğa – mazarlarğa yeqin bolğan. “Bazar” vä “mazar” sšzliriniŋ yeqinliğimu äynä şuniŋdin. Alim diniy җaylarni mähälliläştürüp, Qäşqärdiki helä muhim soda tügünliriniŋ häritisini vuҗutqa kältürdi.
Djun Sugavaraniŋ dokladi “Kona Qäşqärni häritigä çüşiriş: mähällilär vä diniy institutlar hšҗҗätlik mänbälärdä” däp ataldi. Yaponiyalik alim häritilärgä vä uyğur hšҗҗätliriniŋ mälumatliriğa asaslinip, 1514-jili bärpa qilinğan Qäşqär şähiriniŋ kona qismi toğriliq hekayä qildi.
Uyğurlar tarihiğa beğişlanğan yänä bir sektsiya “Uyğurlarni kšçiriş šlçimi vä ilim-pän üçün sinaq” däp ataldi. Uni ataqliq amerikiliq alim Djeyms Milvord (Vaşington şähiri, Djordjtaun universiteti) uyuşturdi. Bu sektsiyadä uyğurlar җämiyitidiki zamaniviy җäriyanlar toğriliq üç doklad muhakimä qilindi.
İndiana universitetiniŋ doktoranti Eliz Anderson ŞUARdiki ilgiri eniq uyğur “purap turğan” ahaŋ käŋligidiki šzgirişlär toğriliq doklad qildi. Eytmaqçi, Eliz Andersonni gezithanlar uyğur nahşiliriniŋ äҗayip mahir iҗraçisi süpitidä bilidu.
Uyğurlarğa yahşi tonuş yänä bir alim, štkän äsirniŋ 90-jillirida Uyğurşunasliq institutida stajirovkidin štüp, tätqiqatlarni jürgüzgän Şon Roberts (Djordj Vaşington universiteti) uyğurlarniŋ Siriya uruşiğa qatnişiş mäsilisi toğriliq doklad qildi. Uniŋ pikriçä, uyğurlarniŋ moşu uruşqa qatnişişi kšp җähättin häqiqätkä uyğun kälmäydiğan äpsanä bolup hesaplinidu.
Uyğurlar tarihiğa beğişlanğan üçinçi sektsiya “Moŋğollar, uyğurlar vä Şinҗaŋ” däp ataldi. Bu yärdä uyğurlar vä Şinҗaŋ tarihi boyiçä üç doklad tiŋşaldi. Sektsiyaniŋ uyğur qismini mäzkür qurlar muällipi doklad bilän eçip, Birinçi Rus Türkstan ekspeditsiyasiniŋ rähbiri, 1909 – 1910-jillarda Şärqiy Türkstanda işligän akademik Sergey Ol'benburgniŋ dala kündiligi toğriliq tohtaldi. Mälumki, mäzkür kündilik hatirisi XX äsirniŋ beşidiki uyğur җämiyitiniŋ tarihi vä mädäniyiti boyiçä muhim mänbä bolup hesaplinidu. Yaş uyğurşunas Sandrin E.Katrisniŋ (August universiteti, AQŞ) dokladi Sšyüngül Çanişevaniŋ mädäniy inqilap toğriliq yadnamä ädäbiyatini tählil qilişqa beğişlandi. Alimä dokladinimu “Kšz yaşqa nämlängän zimin: gender vä uyğur җamaäsidiki hatirä” däp atidi.
Brayen Tsvik (İndiana universiteti, Blumington, AQŞ) šz dokladida Yan Tszen-Sin'niŋ (1920-jillar) vä Şeŋ Şisäyniŋ (1930-jillar) Şiŋҗaŋdiki agrar säyasitini selişturup çiqti.
Moşu üç mähsus sektsiyadin taşqiri uyğur tarihi vä mädäniyitigä munasivätlik mäsililär konferentsiyaniŋ başqa sektsiyaliridä oqulğan dokladlardimu muhakimä qilindi. Mäsilän, Djoşua Friman (Garvard universiteti, AQŞ) “Häliq avazi, juquri qatlam qälimi: “Mao dävridiki Şinҗaŋdiki häliq mädäniyiti vä milliy quruluş” mavzusida doklad oqudi. Alim şundaqla Märkiziy Aziya häliqliriniŋ ädäbiyatini ingliz tiliğa tärҗimä qiliş problemiliriğa beğişlanğan “dügläk üstäl” mäҗlisigimu qatnaşti. Bu yärdä Djoşua Friman šziniŋ uyğur şeirlirini ingliz tiliğa tärҗimä qiliş täҗribisi toğriliq sšzläp bärdi.
Yättisuniŋ hazirqi etnoiҗtimaiy täräqqiyat mäsililirigä beğişlanğan sektsiyadä Verena La Mela (Tsyurih universiteti, Şveytsariya) Qazaqstan uyğurliri җämiyitidä orun alğan ayallar çayliri ohşaş iҗtimaiy hadisini tählil qiliş nätiҗiliri bilän ortaqlaşti. Alimä Yarkänt şähiridiki ayallar çaylirini uyğur җämiyiti hanim-qizliriniŋ iҗtimaiy alaqä bağlaş vasitisi süpitidä qaraydu.
“Türkstan vä “çoŋ oyun” sektsiyasidä doklad bilän sšzgä çiqqan Devid van der Oye (Brok universiteti, Kanada) Yaqupbäg Yättişär dšlitigä munasivätlik Sankt-Peterburg vä Taşkänt ohşaş Rossiya säyasitiniŋ ikki märkizini quruş mäsilisi arqiliq “Qäşqär mäsilisigä” yänä bir qetim muraҗiät qildi.
Moşu sektsiyadä oqulğan Sara Taynenniŋ (Kolorado universiteti, AQŞ) dokladi Şinҗandiki hazirqi urbanizatsiya җäriyanliri vä kanadiliq tätqiqatçi Mahmut Dilmuratniŋ (Monreal' universiteti) dokladi Kanada uyğurliriniŋ kimligi toğriliq boldi.
Hulasiläp eytqanda, Pittsburg universitetida štkän häliqara konferentsiya Märkiziy Aziya tätqiqatçiliri üçün çoŋ ilmiy vaqiä boldi. Änҗuman alimlar arisida uyğurlarniŋ tarihiğa, mädäniyitigä vä hazirqi ähvaliğa çoŋ qiziqişniŋ saqlinip qalğanliğini kšrsätti. Şuni täkitläş lazimki, mäzkür ilmiy täşkilatniŋ paaliyitigä päqät Şimaliy Amerika vä Evropa uyğurşunaslirila ämäs, bälki uyğur alimlirimu qatnaşmaqta. Mäsilän, ikki uyğur alimi – mäzkür qurlar muällipi bilän Şinҗaŋ universitetiniŋ professori Rahiläm Davut moşu täşkilat başqarmisiniŋ äzasi bolup saylanğan edi.
Märkiziy Evraziyani üginiş assotsiatsiyasiniŋ novättiki konferentsiyasi 2019-jili oktyabr' eyida AQŞta, Djordj Vaşington universitetida štidu.
Ablähät KAMALOV,
tarih pänliriniŋ doktori,
“Turan” universitetiniŋ professori.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ