“Kiberuruş” “Kibermudapiäni” täläp qilidu

0
187 ret oqıldı

Yoldaş MOLOTOV,
“Uyğur avazi”

Hazir insan hayatini İnternetsiz täsävvur qiliş mümkin ämäs. Çünki İT-tehnologiyalär (ähbaratliq tehnologiyalär) җämiyät hayatiniŋ hämmä sahalirida qollinilidu. Barliq dšlätlär, çoŋ korporatsiyalär, duniya maliyä sistemisi, şähsiy adämlär vä başqimu infraqurulumlar «duniyaviy torğa» hämmä җähättin beqinda bolup qalmaqta.
Ägär yeŋi tehnologiyalärniŋ täräqqiyat basquçliriğa näzär taşlaydiğan bolsaq, ilgiri şundaq ähval bolmiğan. Ötkän äsirniŋ 60 – 70-jilliri bizniŋ bügünki çüşänçimizdiki komp'yuterliq tor AQŞ mudapiä ministrligi täripidin mäbläğ bilän täminlängän ARPANET layihisi dairisidä päyda boldi. Bu tordin däsläp päqät Amerikidiki ilmiy institutlar paydilandi. Şuŋlaşqa bu muhitta “birini aldaş”, “mäkkarliq”, “behätärlik” degän çüşänçilär bolmidi. Buniŋ šzi İnternetniŋ tez täräqqiy etişigä türtkä boldi. Uniŋ üstigä İnternetniŋ ävzälliklirimu az ämäs edi. Mäsilän, ähbaratni tez eliş vä tarqitiş, ihtisadiy җähättin nätiҗidarliği vä ünümdarliği, jiraqta turup başquruş vä başqilar.
Bulardin taşqiri, җämiyättä ilgiri tamamän bolmiğan yeŋi ihtisat sahaliri, yeŋi mutähässisliklär päyda boldi. İlgiri alaqä vasitiliriniŋ vä komp'yuter tehnikisiniŋ bahasiniŋ qimmätligi tüpäyli, juqurida eytqinimizdäk, bu tehnologiyalärni päqät aliy bilimlik mutähässislärla paydilandi. Ändi 2000-jillardin buyan bu sahada çoŋ inqilap yüz bärdi. Yänila şu tehnologiyalär täräqqiyati tüpäyli tehnika vä alaqä vasitiliri ärzänlidi. Demäk, İnternetqa addiy puhralarmu qol yätküzdi.
Statistika mälumatliriğa asaslansaq, 2000-jildin buyan İnternet paydilanğuçilar sani jiliğa 5-6 hässä šsüp turğan. Amma İnternetniŋ täräqqiyati insan üçün çoŋ šzgirişlär bilän billä çoŋ hätärlärni elip kälmäktä. Hazir tilimizğa «kiberkäŋlik», «kiberҗinayät», «kibermäkkarliq», «kiberbehätärlik» degän neologizmlar kirmäktä. Bügünki taŋda bu hätärlärniŋ aldini eliş härqandaq dšlätniŋ asasiy vä muhim väzipisigä aylandi.
Mälumki, «kiberkäŋlik» atalğusi kibernetika sahasidin kirgän. U İnternet vasitisidiki imkaniyätlärniŋ vä barliq ähbarat resursliriniŋ birligini bildüridu. Däsläpki qetim bu sšz V.Gibsonniŋ «Nevroman» degän kitavida qollinilğan. Bu romanda keläçäkniŋ kibernetikiliq tehnologiyalirini paydilinip, qatilni vä kiberkäŋlik qurğan haker häqqidä sšz bolidu. Hazir bolsa, bu çüşänçä paydilanğuçiniŋ komp'yuterniŋ hatirisidiki «virtual'» käŋlikni qobul qiliş hissiyatini bildüridu. Yäni bu abstrakt çüşänçä. Demäk, «kiberҗinayät», «kiberbehätärlik» degän atalğular biz adättä qobul qilidiğan çüşänçilärdin tamamän jiraq.
Adättä, «җinayät» degändä kšz aldimizğa qatilliq, oğriliq vä başqilar kelidu, yäni җismaniy härikätni täsävvur qilimiz. Ändi «kiberҗinayät» komp'yuter aldida oltiripla ämälgä aşurulidu. Hakerlar mähsus komp'yuter programmiliri arqiliq sizniŋ banktiki yaki bank kartoçkiŋizdiki ahçini «oğrilap» elişi mümkin. Bäzidä komp'yuterliq oyunlar arqiliq adämniŋ, bolupmu balilarniŋ äsäbigä täsir qilişi ehtimal. Esiŋlarda bolsa, štkän jili iҗtimaiy torlarda «Siniy kit» oyuni tarqilip, şuniŋ nätiҗisidä balilar arisida šzini-šzi šltürüş vaqiäliri kšpäydi. Buniŋğa taqabil turuş üçün nurğun mäbläğ vä küç särip qilindi.
Täkitläş lazimki, hazir adämlärniŋ şähsiy mälumatlirini paydilinip, mäkkarliq işlirini aşuruvatqanlarmu kšpäymäktä. Mäsilän, mäkkarlar iҗtimaiy torlar arqiliq paydilanğuçi toğriliq mälumat toplap, uniŋ hšҗҗätliri bilän banklardin kšp miqdarda nesiyälärni elivatqan, šylärni setivatqan yaki hšҗҗätlärni paydilinip, yalğan şirkätlär eçip, nurğun mäbläğni çät ällärgä çiqirivatqan, dšlätkä seliq tšläştin qeçivatqan. Buniŋ hämmisini hšҗҗätniŋ häqiqiy egisi bilmäy qelişi ehtimal. Mutähässislär adämlärniŋ moşundaq ähvallarğa çüşüp qelişiğa päqät šzliri gunakar ekänligini täkitläşmäktä. Sävävi, iҗtimaiy torlar paydilanğuçilarniŋ şähsiy hayatiniŋ äynigigä aylanmaqta. Hazir härkim nemä tamaq yeginini, qandaq kiyim kiyginini, qäyärdä däm elivatqanliğini mümkinqädär ildamiraq iҗtimaiy torğa selişqa aldiraydu. Demäk, ehtiyatçanliqni yoqitidu. Moşuniŋ hämmisi hakerlar üçün şähs toğriliq ähbarat toplaşqa äŋ oŋay mänbä häm ular bu ähbaratlarni şähsiy mänpiyiti üçün tez paydilinidu. Şuŋlaşqa ekspertlar iҗtimaiy torlarni paydilanğanda, äynä şu närsilärgä alahidä diqqät bšlüşni mäslihät qilidu. Bäzidä «kibermäkkarlar» başqa adämniŋ yaki dšlät orgininiŋ namidin yalğan ähbaratlar tarqitip, häliqni parakändilikkä selip qoyidu. Mana štkän häptidila iҗtimaiy torlarda elimizdiki äŋ çoŋ banklarniŋ biri hesaplinidiğan “Kaspi Bankniŋ” bankniŋ kasatliqqa uçrap, bank rähbärliriniŋ çät älgä qeçip kätkänligi toğriliq «işäşlik mänbälärdin» elinğan ähbarat tarqap kätti. Älvättä, bu hävär ahalini biraz parakändilikkä salğini eniq. Hätta ayrimliri banktin ahçilirini eliş üçün aldiridi. Amma tarqitilğan ähbarat yalğan bolup, uni tarqatqan şähs qamaqqa elindi.
Hazir duniyadiki bir-birigä riqabättä boluvatqan dšlätlär arisida «kiberuruş» başlinip kätti. Bu «uruşniŋ» asasiy qurali – zamaniviy tehnologiyalär. Ekspertlarniŋ eytişiçä, bu qural yadroluq quraldinmu hätärlik bolmaqta. Çünki bu «uruşta» “arqa säp” yaki “җäŋ mäydani” degän çüşänçilär tamamän yoq. Komp'yuterda oltarğan haker šyidin bir çamdam çiqmayla yänä bir qit°ädiki dšlättä gaz trubiliriniŋ partlişini, poezdlarniŋ rel'stin çiqip ketişini, samoletlarniŋ ğulap çüşüşini uyuşturuşi mümkin. Hätta çoŋ zavod-fabrikilarniŋ işini tohtitişi, elektr täminläş vasitilirini kardin çiqirişi ehtimal. Mäsilän 2011-jili İranniŋ uran beyitiş märkizidiki komp'yuterlarğa viruslar kirip, işi tohtap qalğan. Yäni qästänlik bilän ämälgä aşurulğan «huҗum» nätiҗisidä pütün bir dšlät üçün ähmiyätlik infraqurulumğa helila җiddiy zähmä kältürülgän.
Keyinki jillarda duniyadiki alp korporatsiyalar «kiberhuҗumniŋ» nätiҗisidä nahayiti çoŋ çiqimlarğa uçrimaqta. Mäsilän, statistika mälumatliri boyiçä, 2016-jili Amerika şirkätliri 15 million, Germaniya 7 million, Yaponiya 6 million, Rossiya 2 million dollar kšlämidä ziyan tartqan. Eçinaroliği, moşundaq çiqimlar jildin-jilğa kšpäymäktä. Qoşumçä qilsaq, Maykrosoft şirkitiniŋ ekspertliriniŋ tähminiçä, 2020-jilğiçä hakerliq huҗumlardin duniya ihtisadiğa kelidiğan çiqim kšlämi 3 trillion dollarğa yetişi mümkin. Bayqiğinimizdäk, bu nahayit çoŋ mäbläğ.
Ekspertlarniŋ eytişiçä, «kiberҗinayätlärniŋ» yänä bir hovupluq täripi – u adäm psihikisiğa, tärbiyisigä, aŋ-saviyäsigä sälbiy täsir qiliş iqtidariniŋ juquriliği. Yäni iҗtimaiy torlar arqiliq adämlärni härhil sälbiy eqimdiki, radikal diniy sektilarğa җälip qiliş, terroristliq, ekstremistliq ideyalarni tärğip qiliş, dinlarara, millätlärara toqunuşlarni päyda qiliş, şu arqiliq ayrim dšlätlärdä ziddiyätlärni ovҗ alğuzuş kšpäymäktä. Äynä şundaq izçilliq bilän jürgüzülgän «kiberhuҗumlar» härqandaq dšlätniŋ milliy behätärligigä ziyan kältüridiğini sšzsiz. Uniŋdin taşqiri, «kiberkäŋlik» arqiliq dšlätlärniŋ içki işliriğa arilişiş ähvallirimu kšpäymäktä. Uniŋğa AQŞ vä Rossiya arisidiki munasivätlärni misalğa kältürüşkä bolidu. Mälumki, AQŞ mähsus hizmät organliri Rossiyani Amerikida štkän ahirqi prezident saylimi җäriyaniğa hakerlar arqiliq arilişip, demokratlarniŋ mäğlubiyätkä uçriğanliğida äyiplimäktä. Amerika täräp moşuni dälilläydiğan heçbir fakt kältürmisimu, Rossiyagä qarşi sanktsiyalärni qobul qilişniŋ çoŋ bir sävävi däp täkitlimäktä. Hazir mana şundaq äyiplärni Hitayğimu qoyuvatidu. Moşu yärdä qoşumçä qiliş keräkki, ekspertlarniŋ täkitlişiçä keyinki vaqitlarda bu yšniliştä Hitay «paaliyätçanliq» kšrsätmäktä. Hazir duniyada taravatqan hätärlik viruslarniŋ 25 payizi äynä şu dšlättin çiqivetiptu. Älvättä, bu dšlätniŋ säyasiti däp eytiş qiyin, amma fakt äşundaq.
Täkitläş lazimki, Hitayda «kiberbehätärlikkä» munasivätlik birnäççä qanun qobul qilinğan. «Kiberbehätärlik» demäkçi, duniyaniŋ yetäkçi dšlätliri bu hovupni insaniyät üçün keläçäktiki äŋ çoŋ hovuplar qatariğa kirgüzmäktä. Şuŋlaşqa uniŋğa qarşi turuş çarilirini җiddiy qobul qilmaqta. Mäsilän, Germaniyadä kiberbehätärlik ministrligi täşkil qilindi. AQŞ vä Rossiya ohşaş çoŋ dšlätlär vä başqimu ällär hazir «kiber härbiy qurulumlirini» quruvatidu. AQŞ härbiyliriniŋ täkitlişiçä, bu härbiy qisimlarniŋ asasiy väzipisi — Amerikiniŋ energetika infraqurulumlirini, Pentagonniŋ sayt vä torlirini himayä qiliş. Şundaqla, haҗät bolsa, düşmänliri hesaplinidiğan Rossiyagä, Hitayğa, İranğa İnternet arqiliq huҗum qiliş. Kšrüp turumizki, bu sahadiki qarimu-qarşiliqlar jildin-jilğa җiddiy tüs almaqta.
Älvättä, moşu yärdä «Qazaqstanda bu yšniliştä qandaq işlar ämälgä aşurulivatidu?» degän soal tuğuluşi täbiiy. Mälumki, Prezident Nursultan Nazarbaev 2017-jili Qazaqstan hälqigä yolliğan Mäktübidä Hškümätkä vä Milliy behätärlik komitetiğa kiberbehätärlik boyiçä «Qazaqstan kiberqalqini» kontseptsiyasini täyyarlaş väzipisini qoydi. Şu jili oktyabr' eyida mäzkür kontseptsiya Hškümät täripidin tästiqlinip, moşu yšniliştä 2022-jilğiçä ämälgä aşurulidiğan işlar plani bäkitildi. Moşu sahada ämälgä aşurulidiğan işlar üçün 2017 – 2019-jillarğa җumhuriyät byudjetidin 7,4 milliard täŋgä bšlündi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ