Bähitkä yol

0
184 ret oqıldı

Burun-burun-burunda, quyaş külüp çiqqanda, ay yultuzni päzağa marҗan käbi çaçqanda, Qara Turuq degän mälidä İslam isimliq bala yaşaptu. Yeziniŋ atilişidiki “Qara” sšzi «uluq», “Turuq” «җay» mänasini bildüridekän. U altä yeşida atisidin, yättigä kälgändä mehrivan anisidin ayrilip, jitim qaptu. Örülüp kätmäs üçün tiräk qoyulğan äski tamliqta yaşaptu. Toqquz yaşqa ändila tolğan bir küni bala çüş kšrüptu. Çüşidä saqalliri, çaçliri appaq bovay aldida päyda boptu.
«Balam, – däptu aq saqalliq kişi İslamniŋ beşidin siypap. – Musulman uyğur ähli islam dinini qobul qilğan äҗayip taza, pak häliq. Seniŋ ismiŋniŋ İslam ekän. İsmiŋniŋ җismiŋğa yarişişi üçün sän Täŋrim teğiğa säpärgä atlinip, eğir sinaqlardin štüşüŋ keräk. Täŋritağniŋ äŋ egiz çoqqisida bir hizir bovay yaşaydu. Şuniŋğa yoluqup, duasini elip kälsäŋ, sän bu duniyada bay häm bähitlik yaşaysän», degän sšzlärni eytip, kšzdin ğayip boptu.
İslam uyqisidin çšçüp ohinip, ätrapiğa qarisa, aq saqalliq bovay kšrünmäptu. Talağa izdäp çiqqan ekän, ändila süvä kštirilip, taŋ etişqa başlaptu. Öygä qaytip kirgän İslamniŋ uyqisi qeçiptu. Buzulğan manta oçaqqa bir tutam qoray selip, tutaşturuptu. Qazanğa su quyuptu. Pildirlap yenivatqan şah-şämbilgä qarap oltirip, oyğa ketiptu.
«Bayliqniŋ maŋa nemä kerigi bar? Äynä, hoşnimiz Teyivahunkamniŋ baliliri bayliq üçün «Qerindaştin qarnim tatliq» degänni qilip, inisi akisini šltürdi. Yaq, maŋa bay boluş keräk ämäs. Ändi bähitlik boluşqa qarşi ämäsmän. Sehirliq bovay nägä kättikinä? Bähitkä qaysi yol bilän meŋişni eytmidiğu? Dala bilän maŋsam jirtquç hayvanlar kšp. Bšrigä yäm bolimän. Җaŋgalda Eyiq maymaq bar. Benämlik bilän maŋsam İlan jiq. Çeqivalidu».
Qazandiki su qaynişi bilän İslam bir apqurğa çay dämläp içiptu vä uzaq yolğa çiqişqa bäl bağlaptu. Öydä nan bolmiğaçqa, baqqa kiriptu. Alma, pomidor, tärhämäklärni üzüp, haltisiğa saptu. Ändila kštirilişkä başliğan Quyaş säpärgä atlanğan İslamğa aq yol tiligändäk, beşidin ayiğiğiçä şolisini çeçiptu…
Çiğir yol bilän kelivatqan İslamniŋ putiğa bir nemä täkkändäk qiptu. Qariğidäk bolsa, kirpä ekän. U jiŋnilirini çäkçäytip, hürpiyip İslamğa qaraptu.
– Appaq jigit, yol bolsun! Nägä maŋdiŋ? – däp soraptu Kirpä.
– Kirpiҗan, neri yatsaŋ bolmamdu? Çäylivalsam, jiŋniliriŋ putumğa kirip ketätti.
– Kšŋüldä bolmisa, kšz tam tšşügi däydiğu. Niyitiŋ aq bolğaçqa, meni bayqap qaldiŋ.
– Bu yärdä nemä qilip oltirisän?
– Balilirim almini seğinip qalğan ekän. Jiğlişip, alämni maläm qildi. Ävu bağdin alma elip kelişkä meŋivedim.
– Vay-vuy! U yärgä berip kälgiçä käç kiridiğu?.
– «Җapa tartmiğiçä halavät yoq», däp danalar bekar eytmiğanğu…
– Mä, al! Meniŋdä alma bar, – däp İslam haltisidin qip-qizil pişqan almilarni uniŋ aldiğa qoyuptu.
– Rähmät, mehrivan jigit. Sän šzäŋ säpärgä atlanğan tursaŋ. Yolda aç qalisänğu?
– Täŋ yegän, tängä siŋidu, Kirpiҗan. Al, tartinma, – däptu İslam.
Bala yolini yänä davam qiptu. Çiğir yoldin bedilikkä buriliptu. Kiçikkinä haduq eliş üçün oltiriptu. Haltisidin ozuqlirini çiqirip ändila yäy deyişigä aldiğa bir İlan çiqip, tikkidä turuvaptu.
İslam «Abla, šlgän yerim moşu ohşaydu. Buniŋdin qandaqmu qutularmän” däp asta ornidin turup, maŋmaŋçi bolğan ekän, İlan tilğa kiriptu.
İslamҗan, sän meniŋdin qorqma. Seni çaqmaymän.
– Çaqmisaŋ, aldimda nemişkä çoqçiyip turuvaldiŋ?.
– Seniŋ yardimiŋ keräkti, İslam, – däptu İlan.
– İlanҗan, sän meniŋ ismimni nädin bilisän?
– Peşanäŋdin musulmançiliq, pakliq, islamniŋ nuri yeğip turidu. Şuŋa Täŋrimgä ohşitip İslam devidim, hatalaşmaptimän.
– Meniŋdin nemä yardäm keräk? – soraptu bala.
– İslam, meniŋ balilirim ağrip qalğan. Ularğa päqät kaliniŋ süti payda qilidu. Ävu siyirni seğip bärsäŋ, – däp soraptu İlan.
– Nemigä sağimän? Qaça barma?
– Yoq.
İslam šp-çšrisigä qarisa, bedidin başqa heçnärsä tapalmaptu. Qerişqandäk, šzi bilän qaça-qomuçmu almaptu. Oylinip oltarğan baliniŋ kšzigä qolidiki pomidor çüşüptu.
İlanҗan, hazir elip kelimän, – däp ornidin turuptu.
Pomidorniŋ otturisini oyup, yumşiğini yäptu. Andin çinigä ohşap qalğan pomidorğa süt seğiptu.
– Monu seniŋ baliliriŋğa. Ular ağrimisun, – däp sütni beriptu.
İlanniŋ rähmitini alğan İslam yolini davam qiptu. Jiraqtin җaŋgaldiki arçilarniŋ qarisi kšrünüşkä başliğanda yenidinla Bšriniŋ huvliğan üni aŋliniptu.
«Kimdin qorqsaŋ, şuniŋğa yoluqisän” degändäk boldidä. Bšrä qassapqa yäm bolğiçä yolumni šzgärtäy», däp käynigä buriliptu. Qorqqinidin peşanisidä tär tamçiliri päyda boptu. Qançä çapsan maŋay desä, putliri almişip, mağdirsizlinip ketiptu. Һaduq eliş üçün yol boyiğa oltarğan ekän, qayaqtindu qanatlirini kerip uçup kälgän Quşqaç uniŋ beşiğa qonuptu. Kütülmigän bu hadisidin tehimu qorqup kätkän İslam beşini pürkäp, yärgä yetivaptu. Һoşini jiqqan bala qanatlirini tazilap oltarğan Quşqaçni kšrüp: «Kirpä, İlanğa ohşaş buniŋğimu yardäm keräk ohşaydu», däp oylaptu.
Haltisidin tärhämäkni çiqirip, çeqiptu. Uruğini terip Quşqaçqa beriptu.
– Rähmät, İslam. Sän herip qaldiŋ. Qosiğiŋmu aç. Özäŋ yä. Maŋa monu bediliktiki qurut-qoŋğuzlarmu yetidu, – däptu Quşqaç.
– Qosiğiŋ toq bolsa, meniŋ beşimğa nemigä qondiŋ? – soraptu bala.
– Seniŋ beşiŋdin issiq nur kelivatidu. Һšl bolğan qanatlirimni qurutuvalay devidim, – däptu Quşqaç.
– Ävu yaqta Bšrä qassap bar ohşimamdu? – soraptu İslam.
– Һä-ä. Uniŋ ünini aŋlap, qorqup kättiŋma? Käyniŋgä maŋdiŋğu?
– Qorqqinim rast. Bšrä qassap qosiğiniŋ açliğidin huvlavatidu.
– Yaq, İslam. U yardämgä çaqirivatidu.
– Sän nädin bilisän?
– Män şu yaqtin uçup käldim. Bšriҗanniŋ küçükliri oriğa çüşüp ketiptu.
– Oçilarniŋ orisiğa çüşüp ketiptudä, җanivarlar. Män şu yaqqa barsam qandaq däysän? – soraptu İslam.
– U šzäŋgä bağliq. Kšŋlüŋ nemigä tartsa desä, şuni qil, – däptu Quşqaç.
İslam vijdan ämri bilän haltisini mürisigä artip, Bšriniŋ avazi çiqqan yärgä käptu.
– Bšriҗan, nemä boldi? Küçükliriŋ qeni? – däp soraptu u.
Adäm balisiniŋ šzidin qorqmay yeqin kälginigä hoşal bolğan Bšrä qassap balini ora täräpkä başlaptu.
– Mana, monu yärdä, aka, – däp Bšrä däräq şahliri yepilğan җayni kšrsitiptu.
İslam qutuldurğan küçüklirini bağriğa besip, härbirini yalap, ärkilätkän Bšrä bu mehrivan jüräk egisigä çäksiz minnätdarliğini bildürüptu.
– Meniŋ ismim İslam. Rähmätni maŋa ämäs, monu Quşqaçqa eyt. Meni şu başlap käldi, – däptu bala.
Däräq şehida oltarğan Quşqaçqa egilip tazim qilğan Bšrä qassap uniŋğimu rähmitini eytti.
– Quşqaç henim, meni käçür. Seniŋ aldiŋda män gunakarmän. Җüҗiliriŋni näpsimni tutalmay yäp qoyivedim. Lekin sän meniŋ küçüklirimni äҗäldin saqlap qaldiŋ, – däptu.
– Bolğan iş boldi. Buniŋdin keyin җüҗilirimgä tägmä, – däptu Quşqaç.
– Män seniŋ quluŋ bolay, Quşqaç henim. Ändi härgiz tägmäymän, – däp Bšrä qassap sšz beriptu.
Yamanliqqa yahşiliq qilğan bu hadisini šz kšzi bilän kšrgän İslam, hayaҗanliniş ilkidä yolini yänä davam qilip, qelin җaŋgalliqqa kiriptu. Asman bilän boy talaşqan arça däräqlirigä zoqlinip kelivatqan baliniŋ quliğiğa Eyiq maymaqniŋ zarlinip vaqiriğan avazi aŋliniptu.
«Bšrä qassaptin aman qutuluvedim, Eyiq maymaqqa duç käldimğu? Nemä qilişim keräk? Tohta, uniŋ avazi bäkmu zarlinip çiqivatidu. Meniŋ yardimim keräkmekin?».
Şu oylar ilkidä İslam avaz çiqqan yaqqa yeqinlişiptu.
Qurup kätkän kštäk üstidä oltarğan Eyiq maymaq käyni putini quçaqlap jiğlavetiptu.
– Vay, putum! Vay җenim! Balilirimni ändi qandaq baqarmän…
– Sän palvanğa nemä bolğan? Yop-yoğan turup jiğliğiniŋ nemisi? –däp İslam uniŋğa yeqinlişiptu.
– Adimi aka, putumni qapqan qisivaldi. Tapinimni titivätti. Qişqa qandaq ozuq jiğarmän? – däp jiğisini davam qiptu.
İslam qapqanni kerip Eyiqniŋ putini boşitiptu. Haltisini jitip, yarisini teŋiptu.
– Rähmät, adimi aka! Sän bolmisaŋ, teräm yaman kişilärniŋ ayaq astida yatar edi, – däp Eyiq maymaq baliğa raziliğini bildürüptu.
– Tonuşup qoyayli. Meniŋ ismim İslam. Qolumdin kälgän yardimimni qildim. Putuŋ qiş kälgiçä saqiyip ketidu, – däp Eyiq maymaqniŋ kšŋlini hatirҗäm qiptu.
– Käç bolğiniğa qarimay nägä maŋdiŋ, İslam? – soraptu Eyiq.
– Keçä bir çüş kšrüptimän. Aq saqalliq bovay «bay vä bähitlik bolimän desäŋ, säpärgä atlan. Täŋritağniŋ çoqqisiğa çiq. U yärdä seni bir bovay qarşi alidu” degän. Şu yaqqa yol tuttum”, däp İslam hämmini yoşurmay eytip beriptu.
– Yoluŋ tazimu eğir ekän. U taqqa çiqiş üçün sän däsläptä җaŋgalniŋ ahirida uçrişidiğan tik, tegi kšrünmäydiğan çoŋqur yardin štüşiŋ keräk. Ändi tik yarğa çüşüş mümkin ämäs! – däptu Eyiq maymaq.
– Nemä qilişim keräk? – däp mäslihät soraptu İslam Eyiq maymaqtin.
Mä, monu bir tuŋ häsälni elival, – däptu Eyiq.
– Özäŋ qişqa däp saqliğan ozuğiŋni maŋa bärginiŋ nemisi?– unumaptu İslam.
– Qiş kälgiçä biz yänä jiğivalimiz, aka. Eliŋ, apamniŋ qolini qayturmaŋ, – däp turuvaptu Eyiqniŋ küçükliri vä tuŋni düglitip elip kelip uniŋ aldiğa qoyuptu.
– Tik yardin çüşüş üçün ağamça keräk. U seniŋdä yoq. Monu häsälni tik yardin eqitsaŋ, tüvigä barğanda ağamça ohşaş qetip qalidu. Şu çağda sirilip tšvängä oŋay çüşüvalisän, – däptu Eyiq maymaq.
İslam Ayniŋ yoruğida keçiçä jürüp tik yarğa käptu. Quyaş uni yänä nurlirini çeçip, qarşi aptu.
Tuŋni eçip, ändila tik yarğa eqitay däp turğan mäzgildä yenida turğan yoğan Arça däriği şahlirini pulaŋlitip sšzläptu.
– İslam, balam! Seniŋ nägä, nemä mähsättä maŋğiniŋni Quşqaçtin aŋlidim. Hizir bovayğa barğiniŋda, meniŋ därdimni eytip kšrsäŋ. Män talay jillar yaşisammu, ta moşu küngiçä uruq tutup, şahlirimda yaŋaq kšrmäptimän. Şuniŋ sävävini bilip kälsäŋ, ikki duniya seniŋdin razi bolar edim, – däptu.
– Arça henim. Bilip kelişkä tirişimän, – däptu İslam uniŋ yerim kšŋlini tolturup.
Bala tuŋdiki häsälni tik yarğa eqitqan ekän, biläktäk siliq ağamça päyda boptu. U häyäl qilmay tšvängä sirilip çüşüp, Täŋritağniŋ etigigä yeqinlişiptu. Juquri kštirilgänsiri ikki putida mağdir qalmaptu. Ğar taşniŋ üstidä haduq elişqa oltarğan ekän, uniŋ yeniğa heliqi Quşqaç kelip qonuptu.
– Quşqaç henim! Bu egizliktä sän nemä qilip jürisän? Qosiğiŋ aç bolsa, saŋa bärgidäk heçnemäm qalmidi. İkki kündin buyan aç jürimän,– däptu.
– Bilimän, İslam. Şuŋlaşqa män seniŋ yeniŋğa käldim. Sän bärgän tärhämäkniŋ uruğini saqlap qoyivedim. Elip käldim. Mä, yäval, mağdir kiridu, – däp tumşuğida çişläp turğan uruqni uniŋğa beriptu.
İslam uruqni eğiziğa selişi bilän yoğan bir tärhämäkni yegändäk boptu. Qosiği toyup, putliriğa küç kiriptu.
– Quşqaç henim, šzäŋ kiçikkinä turup maŋa nemişkä yahşiliq qilivatisän? – soraptu İslam.
– Gäp, härnärsiniŋ kiçik, çoŋluğida ämäs. Kšŋüldä. Kšŋlüŋ käŋ bolsa, batur bolisän. Bu duniyada bir yahşiliq, bir yamanliq untulmaydu. Sän meniŋ düşminimgä yahşiliq qildiŋ. Şuŋa kšŋlümgä yeqip qaldiŋ, – däptu Quşqaç.
Beşi, šzi kiçikkinä bolsimu, äqillik sšzlärni eytivatqan Quşqaç henimğa razi bolğan İslam uni aliqiniğa selip, ikki qoliniŋ täptidä issitiptu. Peşanisidin siypap ärkilitiptu.
– Qeni, İslam, ändi meniŋ ikki putumni tut. Seni çoqqiğa elip çiqimän, – däptu Quşqaç.
İslam: «Henim, sän Bürküt ämäsqu, meni qandaq kštirisän?» demäkçi bolğan ekän. Amma esiğa Quşqaç henimniŋ gepi kelip, u oyidin yaltiyiptu.
– Hop bolidu, henim, – däp bala uniŋ ikki putidin tutqan ekän, u qiynalmastin çoqqiğa šrläptu. Täŋrim teğiniŋ äŋ çoqqisiğa çiqip, İslamniŋ puti yärgä tegä-tägmäyla uniŋ aldida Hizir bovay päyda boptu. Uniŋ çaçliri, saqalliri, hätta qaş-kirpikliri appaq bolup, äҗayip çirayliq, kelişkän adäm ekän. Qolidiki hasa tayiği ägir-ägir bolğini bilän häyvätlik kšrünüptu. Quşqaç henim bovayniŋ mürisigä qonuptu.
– Ässalamu äläyküm, appaq bova, – däp İslam oŋ qolini kšksigä qoyup salamlişiptu.
– Vaäläyküm ässalam, jigit. İman padişaliğiğa huş käpsän! – däp bovay egilip tazim qiptu.
Çop-çoŋ hizir bovayniŋ egilip tazim qilğiniğa häyran bolğan İslam mäŋdäp ketiptu. Öziniŋ keliş mähsitini eytişqa tämşälgän ekän, bovay täsviy tutqan qolini kštirip, uni tohtitiptu.
– Mähsitiŋni bilimän, İslam. Sän maŋa yetip kälgiçä, çüşüŋdä kšrgän bovayniŋ sšzidin çiqmay, aqsaqalliq çoŋlarni hšrmätläş keräkligini dälillidiŋ. Kirpiniŋ çaqidiğan jiŋnisigä qarimay, šzäŋ aç qalsaŋmu, yäydiğan almini uniŋ baliliriğa berivättiŋ. Buniŋ bilän «Qerindaştin qarnim tatliq» degän sšzni rät qildiŋ. İlanniŋ zähiridin qorqmay, «säväp qilsaŋ, sevättä su tohtaydu» degän danalarniŋ sšzini untumay, addiy pomidordin çinä yasap, süt berip, uniŋ balilirini saqlap qaldiŋ. Quşqaçniŋ sšzini yärdä qoymay, dostlarğa, kiçiklärgä yardäm beriş, gayida düşminiŋnimu käçürüş keräkligini çüşändiŋ. Bayliq elip keliş üçün elip maŋğan haltaŋni jirtip, Eyiq maymaqniŋ därdigä dava bolduŋ. Şundaq qilip, İslam, bähit ämgäktä, vijdan taziliğida, dil aramida ekänligini šzäŋniŋ adil hizmitiŋ bilän dälillidiŋ. Meniŋ duarimni aldiŋ, – däptu.
Appaq bova, meniŋ yänä bir štünüşüm bar edi,– däptu İslam.
– Unimu bilimän. Qeri Arçiniŋ därdigä kälsäk, uniŋ yiltizini adimizatqa apät elip kelivatqan bir qurut qirqimaqta. Qaytişiŋda äşu qurutni kolap šygä elip kätsäŋ, Arça yaŋaq çiqirip, ävlat beridu, – däptu Hizir bovay.
Moşu gäpni däp boluşi bilän aq saqalliq bovay kšzdin ğayip boptu. Oy ilkidä çoqqida yäkkä-yeganä oltarğan İslamniŋ mürisigä Quşqaç kelip qonuptu.
Tšvängä çüşäyli, – däp uniŋğa putini sunuptu Quşqaç.
İslam, häsäl ağamçisiğa yamişip, yardin çiqip, qeri Arçiniŋ yeniğa käptu. İkki adämniŋ ğuliçini qoşsaŋ qol yätmäydiğan, tomurliri yärniŋ teşiğa bürtiyip çiqip qalğan däräqniŋ tüvini kolaşqa başlaptu. Taştin yasalğan uniŋ güҗigi yumşaq bir närsigä sançiliptu. Barmaqlirini işqa selip, latiğa yšgälgän komzäkni aptu. Uniŋ içi tolğan altun ekän.
İslam eğirdin eğir komzäkni šygä qandaq kštirip ketişni oylap oltarğanda, Eyiq maymaqniŋ baliliri uniŋ yenida päyda boptu.
– İslam aka, ğäm qilmaŋ. Öygä apirişqa biz yardäm qilimiz, – däp ikkisi komzäkni kštirip meŋiptu.
Bšrä qassap İslamni yumşaq gšş bilän qarşi aptu.
Bedilikkä kälgändä yolni su besip ketiptu. «U qirğa qandaq štärmiz?» däp turğanda İlan päyda boptu.
– İslam, män silärgä yol eçip beräy. Üstümdin işäşlik štüveriŋlar, – däp yolniŋ ikki qiriğa yatqan ekän, uniŋ teni haşamätlik bir kšrük hasil qiptu. İslam, Bšrä, Eyiqniŋ baliliri komzäkni kštirip, kšrükniŋ üstidin štüptu. Çiğir yol boylap kelivatsa, Kirpä baliliri bilän oltarğidäk.
– Kirpiҗan, yänä nemä boldi? Almini seğindiŋlarmu? – soraptu İslam.
– Seni kütüvatimiz. Biz bağdin seni yesun däp, җiqqidä alma jiğip qoyduq, – däptu ular.
Uzaq säpärdin aman-esän qaytqan İslam, kšp oylanmastin, altunni yezidiki şaraiti naçar aililärgä bšlüp beriptu. Qaytip šygä kirsä, Täŋritağniŋ çoqqisida uçraşqan appaq saqalliq Hizir bovay šydä oltarğidäk.
– Һimmitiŋgä apirin, İslam! Danalirimizniŋ «Sähär turup, hoşnaŋğa baq» eqidisigä ämäl qilip, hali naçarlarğa yardäm qilğiniŋni Alla taallamu qollaydu. Sän musulman ähligä mänsüp bolğan islam dininiŋ häqiqiy väkili bolduŋ. İslam ismiŋ, җismiŋğa yaraşti. Sändäk bähitlik, kšŋli käŋ häm bay insan bu җahanda yoqtur, – däptudä, kšzdin ğayip boptu…

Bälüşüş

Javap qalduruŋ