Uluq dalaniŋ yättä qiri

0
693 ret oqıldı

Nursultan Nazarbaev,
Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Prezidenti

Käŋlik – hämmä närsiniŋ, vaqit bolsa – barçä vaqiälikniŋ šlçimi. Vaqit bilän käŋlikniŋ upuği qiyilişqan päyttä millät tarihi başlinidu. Bu – mundaqla eytilğan çirayliq aforizm ämäs.
Һäqiqiy mänasida, nemislarniŋ, italiyaliklärniŋ yaki hind häliqliriniŋ jilnamiliriğa kšz jügärtsäk, ularniŋ miŋliğan jillarni šz içigä alidiğan has tarihidiki uluq muvappäqiyätliriniŋ nurğuni moşu ällär hazir yaşavatqan tävälärgä munasivätlikligi häqqidä soal tuğulidiğanliği täbiiy. Älvättä, qedimiy Rim degän hazirqi İtaliya ämäs, biraq italiyaliklär šzliriniŋ tarihiy yiltizi bilän pähirlinäläydu. Bu – orunluq mahtiniş. Şuniŋğa ohşaş, qedimiy gotlar bilän bügünki nemislarmu bir häliq ämäs, biraq ularmu Germaniyaniŋ mol tarihiy mirasiniŋ bir qismi. Polietnikiliq bay mädäniyiti bar qedimiy Һindstan bilän bügünki hind hälqini tarih dolqunlirida üzlüksiz täräqqiy etip kelivatqan nadir yüksäk mädäniyät süpitidä qaraşturuşqa bolidu.
Bu – tarihqa nisbätän toğra mävqä. Şu arqiliq tüp yiltizimizni bilişkä, milliy tarihimizğa çoŋqur çšküp, uniŋ çigiç tügünini yeşişkä mümkinçilik tuğulidu.
Qazaqstan tarihimu ayrim qisimliri bilän ämäs, tutaş halättä hazirqi zamanaviy ilim-pän turğusidin qariğanda çüşinişlik boluşi lazim. Uniŋ üçün zšrür bolğan ispatlirimizmu yetärlik.
Birinçidin, qoşqan ülüşliri keyiniräk sšz bolidiğan protodšlätlik birläşmilärniŋ kšpçiligi hazirqi Qazaqstan dairisidä qurulup, qazaq milliti etnogeneziniŋ asasiy elementlirini täşkil qilmaqta.
İkkinçidin, biz eytmaqçi boluvatqan zor mädäniy muvappäqiyätlär dästisi dalamizğa taşqiridin kälgini yoq, äksiçä, kšpçiligi moşu bepayan šlkidä päyda bolup, şuniŋdin keyin Ğärip bilän Şäriqqä, Künçiqiş bilän Künpetişqa taraldi.
Üçinçidin, keyinki jillarda tepilğan tarihiy yadikarliqlar bizniŋ äҗdatlirimizniŋ šz zamanisidiki äŋ yetük, äŋ ilğar tehnologiyalik yeŋiliqlarğa bevasitä munasiviti bar ekänligini ipadiläydu. Bu yadikarliqlar Uluq dalaniŋ duniyaviy tarihtiki orniğa yeŋiçä kšzqaraşniŋ şäkillinişigä imkaniyät beridu.
Һätta qazaqniŋ bäzibir uruq-qäbiliriniŋ namliri «qazaq» etnonimidin talay äsir burun mälum bolğan. Moşuniŋ šzi bizniŋ milliy tarihimizniŋ upuği şuniŋğa qädär eytilip jürgän dävirdin helä jiraqta yatqanliğini ipadiläydu. Evropatsentristliq kšzqaraş saqlar bilän hunlar vä başqimu bügünki türkiy häliqlärniŋ äҗdadi bolup hesaplinidiğan etnosluq toplar bizniŋ millitimizniŋ tarihiy etnogeneziniŋ aҗralmas qismi bolğini toğriliq rät qiliş mümkin bolmiğan mälumatlarni kšrüşkä imkaniyät bärgini yoq.
Şuniŋ bilän billä uzaq vaqittin beri bizniŋ yerimizdä yaşap kelivatqan kšpligän etnoslarğa umumtäälluq Qazaqstan tarihi toğriliq sšz boluvatqanliğini täkitläp štkinimiz toğra. Bu – härhil etnoslarniŋ kšpligän kšrnäklik şähsliri šz hässilirini qoşqan barçä hälqimizgä ortaq tarih.
Bügünki taŋda has tarihimizğa iҗabiy kšzqaraş keräk. Biraq härqandaq bir tarihiy vaqiäni hahiş boyiçä vä kan°yunkturiliq turğidinla täripläş bilän çäklinişkä bolmaydu. Aq bilän qara bir-biridin aҗritilmaydiğan çüşänçilär. Ular šzara birläşkändä ayrim adämlärniŋmu, birpütün häliqlärniŋ hayatiğimu täkrarlanmas räŋ beridu. Bizniŋ tarihimizda җudaliq däqiqilär bilän qayğuluq vaqiälär, şiddätlik uruş vä ziddiyätlär, iҗtimaiy turğidin hovupluq sinaq vä säyasiy täqipläşlär az bolmidi. Buni untuşqa hoquqimiz yoq. Kšpqirliq häm käŋdairilik tarihimizni toğra çüşinip, qobul qilişni bilişimiz keräk.
Biz başqa häliqlärniŋ rolini tšvänlitip, šzimizniŋ uluqluğimizni kšrsitäyli dävatqinimiz yoq. Äŋ muhimi, biz eniq ilmiy mälumatlarğa tayanğan halda, duniyaviy tarihtiki šz rolimizni äqilgä muvapiq häm toğra molҗalişimiz keräk. Şundaq qilip, Uluq dalaniŋ yättä qiriğa tohtilayli.

İ. Millät tarihidiki käŋlik vä vaqit
Biz yerimiz maddiy mädäniyätniŋ kšpligän duniyaliriniŋ päyda bolğan orni, başlanğan buliği desäk, aşurup eytqanliq ämäs. Һazirqi җämiyät hayatiniŋ tärkiviy qismiğa aylanğan kšpligän buyumlar šz vaqtida bizniŋ šlkimizdä käşip qilinğan. Uluq dalani makanliğan qedimiy adämlär talay tehnikiliq yeŋiliqlarni oylap tepip, ilgiri-keyin paydilinilmiğan yeŋi qurallarni yasiğan. Ularni insaniyät duniyaniŋ җay-җaylirida heliğiçä paydilinivatidu. Kona jilnamilärdä bügünki qazaqlarniŋ äҗdatliriniŋ bepayan Evraziya qit°äsidiki säyasiy vä ihtisadiy tarihniŋ yšnilişini talay qetim tüp-asasidin šzgärtkänligi toğriliq bayan qilinğan.

1. Çavandazliq mädäniyiti
Һämmigä mälumki, Uluq dala duniyağa ilqa egiligini vä çavandazliq mädäniyitini soğa qildi.
Zamaniviy Qazaqstan territoriyasidä adäm däsläpki qetim atni qolğa ügätti, bu toğriliq mämlikätniŋ şimalidiki “Botay” yezisida jürgüzülgän qezilma işliri ispatlaydu.
Atni qolğa ügitiş äҗdatlirimizğa şu dävirdä misli kšrülmigän üstünlük bärdi, ändi säyyarä miqiyasida bolsa, egiliktä vä härbiy işta çoŋ inqilapni ämälgä aşurdi.
Şuniŋ bilän billä atni qolğa ügitiş atqa miniş mädäniyitiniŋ asasini saldi. Oq-ya, näyzä yaki qiliç bilän qurallanğan at üstidiki çavandaz kšçmän häliqlär täripidin qurulğan küçlük dšlätlär tarih sähnisigä çiqqanda šzigä has dävir rämzigä aylandi.
Atliq bayraqdarniŋ äksi – şu qährimanliq dävirniŋ hämmisi bilidiğan emblemisi vä çavandazliqniŋ päyda boluşi bilän şäkillängän kšçmänlärniŋ alahidä “mädäniy kodi”.
Avtomobil' dvigatel'liriniŋ quvitini moşu kämgiçä at küçi bilän šlçäydu. Moşu qedimdin kelivatqan än°änä – säyyaridä çavandaz hškümranliq qilğan şu uluq dävir hatirisi.
Biz XIX äsirgiçä insaniyät qedimiy qazaq yeridin duniyağa kälgän şu uluq tehnologiyalik inqilap mevisidin paydilanğanliğini untumasliğimiz keräk.
Zamaniviy kiyimlärniŋ asasliq komponentliri Dala tsivilizatsiyasiniŋ qedimiy dävridin başlinidu. Çavandazliq mädäniyiti җäŋçi-çavandaz üçün qolayliq kiyimni päyda qildi. At üstidä vaqtida qolayliqliqqa vä äpçillikkä intilğan äҗdatlirimiz birinçi qetim kiyimni juqarqi vä tšvänki qisimlarğa bšldi. Ular äynä şundaq qilip, adättiki iştanniŋ däsläpki nushilirini käşip qildi.
Bu çavandazlarğa at üstidä vä atliq җäŋ qilğanda härikät ärkinligini bärdi. Dala turğunliri iştanni teridin, kigizdin, kanaptin, kändirdin tikti. Ötkän miŋ jilda moşu kiyim türi printsip җähättin šzgärmidi. Qeziş vaqtida tepilğan qedimiy iştanlar hazirqi iştanlardäk şäkilgä egä.
Şundaqla hazir štükniŋ barliq türliriniŋ kšçmänlär atta miniş üçün paydilanğan kšnçilik vä škçisi bar yumşaq ayaq-kiyimniŋ “varisliri” ekänligi mälum.
Dala turğunliri maŋğan vaqitta atni başquruşni yahşilaşqa intilip, egiz egär vä üzäŋgilärni käşip qildi. Yeŋiliq çavandazğa atta işäşlik oltiriş vä hätta çapsan maŋğanda šz quralini – oq-ya, näyzä, qiliçni – ünümlük paydiliniş imkaniyitini bärdi.
Bizniŋ äҗdatlar çepip ketip barğan atniŋ üstidä oq-ya etişni mukämmälläştürüşi – bu quralniŋ tüzülüşinimu šzgärtip, muräkkäpläştürdi, u qolayliq vä hätta qudrätlik boldi. Oq-yaniŋ uçiğa qoğuşun quyulup, u savutni teşip štidiğan boldi.
Qazaqstan territoriyasidä yaşiğan türk qäbililiri kirgüzgän yänä bir tehnologiyalik yeŋiliq – qiliçni käşip qiliş boldi, uniŋ tüz yaki egilgän bisi – alahidä bälgüsi. Bu qural äŋ muhim vä käŋ taralğan uruş qurali boldi.
Bizniŋ äҗdatlirimiz at vä çavandaz üçün savutnimu däsläp käşip qildi. Bu Evraziya kšçmänliriniŋ muhim härbiy yeŋiliği bolğan eğir qurallanğan atliq äskärlärniŋ päyda boluşiğa elip käldi. Oq etiş qurali päyda bolup, umumyüzlük qollinişqa kirgüzülgiçä atliq äskärniŋ rivaҗlinişi miladimizğiçä bolğan I miŋ jilliq vä miladimizniŋ I äsiri arisida dala turğunliriniŋ uzaq vaqit mabaynida ilgiri-keyin bolmiğan quralliq üstünlük ornitişini täminligän äskärlärniŋ alahidä türi – eğir atliq äskärniŋ vuҗutqa kelişigä täsir qildi.

2. Uluq daladiki qedimiy metallurgiya
Metall eliş usullirini käşip qiliş yeŋi tarihiy dävirni açti vä insaniyät täräqqiyatiniŋ yšnilişini mäŋgügä šzgärtti. Hilmu-hil metall rudiliriğa bay qazaq yeri şundaqla metallurgiya päyda bolğan däsläpki märkäzlärniŋ biri boldi. Äŋ qedimda Märkiziy, Şimaliy vä Şärqiy Qazaqstan yärliridä kan-ruda işläpçiqiriş vä bronza, mis, qoğuşun, kümüç vä altun eritiş, tšmür eliş märkäzliri päyda boldi.
Bizniŋ äҗdatlirimiz turaqliq räviştä yeŋi, helä puhta metall çiqirişni täräqqiy ätküzdi, bu bolsa ularğa sür°ätlik tehnologiyalik täräqqiyat üçün imkaniyät yaratti. Bu toğriliq qezilma işlirida metall eritiş üçün päçlär, qedimiy dävirdiki zebu-zenätlär, turmuş buyumliri vä qural-yaraq guvaliq qilidu. Bu qedimda bizniŋ yerimizdä moҗut bolğan dala tsivilizatsiyaliriniŋ juquri tehnologiyalik täräqqiyatini kšrsitidu.

3. Jirtquç uslubi
Bizniŋ äҗdatlirimiz ätrap muhit bilän toluq uyğunluqta yaşidi vä šzlirini täbiätniŋ aҗralmas qismi däp hesapliğan. Turmuşniŋ moşu asasiy printsipi Uluq dala häliqliriniŋ täpäkkürini vä qädriyätlirini şäkilländürdi. Qazaqstanniŋ qedimiy turğunliri juquri täräqqiy ätkän mädäniyätkä – šz yeziğiğa vä mifologiyasigä egä bolğan.
“Jirtquç uslubi sän°iti” ularniŋ mirasiniŋ äŋ yarqin elementi, u bädiiy alahidilikniŋ äksi vä rohiy mäzmun bayliği bolup hesaplinidu. Turmuşta hayvanlar obrazlirini paydiliniş adäm bilän täbiätniŋ šzara alaqisiniŋ rämzi bolup, dala turğunliriniŋ rohiy nişanini kšrsätkän.
Ular jirquçlarniŋ, asasän mšşük aililiklärniŋ, äksini ävzäl kšrätti. Yärlik hayvanat duniyasiniŋ az uçraydiğan vä aliyҗanap väkili ilpizniŋ suveren Qazaqstan rämzliriniŋ biri boluşimu täsadipi ämäs.
Buniŋda jirtquç uslubi äҗdatlirimizniŋ juquri işläpçiqiriş maharitinimu äkis ättüridu – bädiiy oymikarliq, metall bilän işläş tehnikisi: mis vä bronza quyuş häm eritiş, altun täyyarlaşniŋ muräkkäp usulliri yahşi mälum.
Umumän, “jirtquç uslubi” fenomeni duniya sän°itidä egiz çoqqilarniŋ biri bolup hesaplinidu.
4. Altun adäm
1969-jili Qazaqstanda İşiktidä tepilğan “Altun adäm” bizniŋ asaslirimizğa yeŋiçä qaraş imkaniyitini bärgän duniya päni üçün kütülmigän yeŋiliq boldi, uni sän°ätşunas alimlar “Qazaqstan Tutanhamoni” däp ataydu.
Җäŋçi bizni kšp närsilärdin hävärdar qildi. Bizniŋ äҗdatlirimiz moşu kämgiçä häyran qalduruvatqan juquri däriҗilik bädiiy äsärni yaratti. Җäŋçiniŋ mahirliq bilän işlängän altun kiyimi qedimiy ustilarniŋ altunni işläş tehnikisini işäşlik šzläştürgänligini kšrsitidu. U şundaqla Dala tsivilizatsiyasiniŋ küçi bilän gšzälligini äkis ättüridiğan bay mifologiyani açti.
Dala turğunliri dahiniŋ şähsini äynä şundaq uluqlap, uni quyaş käbi huda däriҗisigä kštärgän. Qäbirniŋ çirayliq zenätlinişi bizni äҗdatlirimizniŋ äqliy än°äniliri bilänmu tonuşturdi. Җäŋçiniŋ yenidin tepilğan kümüç çinilärniŋ birigä sizilğan bälgülär – härhil dävirlärdä Märkiziy Aziyadä tepilğan qedimiy yeziqlarniŋ içidiki äŋ qedimiyi.

5. Türk duniyasiniŋ bšşügi
Qazaqlar bilän Evraziyaniŋ başqa häliqliriniŋ tarihi üçün Altay çoŋ ähmiyätkä egä. Äsirlärdin buyan moşu uluq tağlar Qazaqstan yerini zenätläpla qoymay, bälki türk duniyasiniŋ bšşügi bolupmu hesaplanğan. Näq moşu yärdä miladimizniŋ I miŋjilliğiniŋ otturisida türk duniyasi vuҗutqa kelip, Uluq dala hayatida yeŋi dävir başlandi.
Tarih vä geografiya türk dšlätliriniŋ, uluq dala imperiyaliriniŋ varisliğiniŋ alahidä ülgisini şäkilländürdi. Kšpligän äsirlär mabaynida ular bir-birini izçil almaşturup, ottura äsirdiki Qazaqstanniŋ ihtisadiy, säyasiy vä mädäniy landşaftida çoŋ iz qaldurdi.
Türkiylär käŋ geografiyalik çegarilardiki boşluqni šzläştürüp, kšçmän vä oltiraqliq tsivilizatsiyaniŋ birlişişini vuҗutqa kältürälidi, bu bolsa sän°ät, ilim-pän vä duniya sodisiniŋ märkäzlirigä aylanğan ottura äsirlärdiki şähärlärniŋ güllinişigä elip käldi. Mäsilän, ottura äsirdiki Otırar insaniyätkä duniya tsivilizatsiyasiniŋ uluq alimliriniŋ biri – Abu Nasir äl-Farabini yaratti, Türkstanda türkiy häliqlärniŋ uluq rohiy liderliriniŋ biri Ğoҗa Ähmät Yässaviy yaşap iҗat qilğan.

6. Uluq İpäk yoli
Qazaqstanniŋ geografiyalik җähättin qolayliq – Evraziya qit°äsiniŋ qaq märkizigä orunlişişi qedimiy dävirlärdin tartipla türlük ällär vä tsivilizatsiyalär otturisida tranzit “dälizliriniŋ” päyda boluşiğa imkaniyät yaratti. Miladimizniŋ beşidinla bu quruluş yolliri Uluq İpäk yoli sistemisiğa – Çoŋ Evraziyaniŋ Şärqi vä Ğärbi, Şimali vä Җänubi otturisidiki soda vä mädäniy alaqilarniŋ qit°älärara tarmiğiğa – šzgärdi.
U häliqlär otturisidiki alämşumul šzara tovar almaşturuş vä äqliy hämkarliqni şäkilländürüş häm täräqqiy ätküzüş üçün turaqliq asas boldi.
Uluq dala turğunliri transport tarmaqliriniŋ dähilsiz uyuşturuluşi vä behätärligini täminligän qedimiy häm ottura äsirlärniŋ muhim soda yolliridiki asasiy dällallardin boldi.
Dala bälbeği Hitay, Һind, Pars, Yärottura deŋizi, Yeqin Şäriq vä slavyan tsivilizatsiyalirini bağlaşturdi. Däsläp päyda bolğandin başlap Uluq İpäk yoli häritisi asasän Türk imperiyaliriniŋ territoriyasini šz içigä aldi. Märkiziy Evraziyadä türkiylär besimdarliqqa egä bolğan päyttä Uluq İpäk yoli täräqqiyatniŋ çekigä yetip, häliqara däriҗidä ihtisatni rivaҗlanduruşqa vä mädäniyätni täräqqiy ätküzüşkä bevasitä täsir qildi.

7. Qazaqstan — alma bilän läyliqazaqniŋ vätini
Uluq Alitağniŋ etigi alma bilän läyliqazaqniŋ «tarihiy vätini» ekänligi ilmiy җähättin dälillängän. Addiy, biraq pütkül duniya üçün ähmiyiti zor bu däräq vä šsümlüklär moşu yärdä çeçäkläp duniyağa tariğan. Qazaqstan hazirmu duniyadiki alminiŋ äŋ däsläpki äjdadi — Sivers almisiniŋ vätini hesaplinidu. Näq moşu uruq äŋ kšp taralğan yäl-yemişni duniyağa täğdim qildi. Һämmimiz bilidiğan alma — bizdiki alminiŋ genetikiliq bir türi. U Qazaqstan territoriyasidiki İli Aliteği etigidin Uluq İpäk yoliniŋ qedimiy yšnilişi arqiliq däsläp Yärottura deŋiziğa, keyin pütkül duniyağa tariğan. Moşu ammibap yäl-yemişniŋ çoŋqur tarihiniŋ rämzi süpitidä elimizniŋ җänubidiki äŋ gšzäl şähärlärniŋ biri “Almuta” däp ataldi.
Qazaqstan territoriyasidä Çu, İli tağliriniŋ etigidin moşu kämgiçä yärlik šsümlüklär duniyasiniŋ märvayiti hesaplinidiğan Regel' läyliqazaqliriniŋ däsläpki şäklidiki türini uçritişqa bolidu. Bu äҗayip šsümlüklär bizniŋ yerimizdä Tyan'-Şyan' tağliriniŋ etigi bilän yerimçšl dalaniŋ qiyilişqan yeridä päyda bolğan. Qazaq topriğidiki moşu addiy, şundaqla alahidä güllär šz gšzälligi bilän nurğunliğan häliqni mäptun qilip, päydin-päy pütkül duniyağa taridi.
Һazir yär yüzidä läyliqazaqniŋ 3 miŋdin oşuq türi bar, ularniŋ kšpçiligi — bizniŋ dalaniŋ läyliqaziğiniŋ «ävladi». Һazir Qazaqstanda läyliqazaqniŋ 35 türi šsidu.

İİ. Tarihiy aŋ-säviyäni yeŋilaş
Kštirilgän mäsililär härtäräplimä tählil qilinip, çoŋqur tätqiqat qilişni täläp qilidu. Şundaqla bizniŋ duniyaqarişimizniŋ, hälqimizniŋ tarihi, bügünki küni bilän keläçiginiŋ ähmiyätlik asasliriğa bevasitä bağliq. Bu işni birnäççä çoŋ layihilär arqiliq başlaşqa bolidu däp oylaymän.

1. Arhiv — 2025
Mustäqillik jilliri hälqimizniŋ tarihini tätqiq qilişqa munasivätlik käŋdairilik işlar ämälgä aşuruldi. Elimizniŋ tarihiy jilnamisidiki «aq dağlarni» äsligä kältürüşkä yol açqan «Mädeni mwra» programmisi utuqluq ämälgä aşti. Biraq äҗdatlirimizniŋ hayati bilän ularniŋ äҗayip tsivilizatsiyasi toğriliq hšҗҗätlär hazirmu çoŋqur tätqiq qilinmidi. Ular duniyaniŋ pütkül arhivlirida šz tätqiqatçilirini kütmäktä. Şuŋlaşqa qedimiy dävirdin hazirqi zamanğiçä basquçni šz içigä alidiğan barliq vätänlik vä çätällik arhivlar duniyasiğa çoŋ tätqiqatlarni jürgüzüş üçün «Arhiv-2025» yättä jilliq programmisini täyyarlişimiz keräk däp hesaplaymän. Bu layihini ämälgä aşuruş davamida tarihçilardin, hšҗҗätşunaslardin, mädäniyätşunaslardin tärkip tapqan mähsus toplarniŋ vätänlik vä çätällik çoŋ arhivlar bilän šzara sistemiliq räviştä häm uzaq muddätlik hämkarliqta bolup, tätqiqat işlirini jürgüzüşkä alahidä kšŋül bšlüşi keräk. Qaysi täripidinla bolsun, bu muhim iş dšlät hesaviğa ämälgä aşurulidiğan «akademiyalik turizmğa» aylanmasliği keräk. Arhiv hšҗҗätlirini päqät jiğipla qoymay, barliq mänpiyätdar tätqiqatçilar bilän addiy ahaliğa qolyetimlik boluşi üçün ular aktiv türdä räqämlik şäkilgä kšçirilişi lazim.
Öz tarihiğa nisbätän pähirliniş hissiyatlirini hasil qilip, vätänpärvärlik tärbiyä beriş mäktäp bosuğisidin başlinişi keräk. Şuŋlaşqa mäktäplär bilän barliq regionlardiki šlkitonuş mirasgahliri yenida tarihiy-arheologiyalik härikätlärni quruş muhim. Millät tarihini aŋ-säviyägä siŋdürüş barliq qazaqstanliqlarniŋ qälbidä šz täşäbbusliriğa degän umumiyliq hissiyatini qeliplaşturidu.

2. Uluq dalaniŋ uluq isimliri
Kšpçilikniŋ säviyäsidiki tarihiy җäriyanlar, asasän, şähslär misalidiki süpätlärdä gävdilinidiğanliği eniq. Kšpligän häliqlär šz eliniŋ alahidä älçisigä aylanğan uluq äҗdatliriniŋ isimliri bilän mäğrurlinidu.
Mäsilän, štkän dävirlärdä Tutanhamon, Konfutsiy, İskändär Zulqärnäyn, Şekspir, Gete, Puşkin vä Djordj Vaşington ohşaş alämgä mäşhur şähslär hazir «šz dšlätliriniŋ» bebaha rämzlik kapitali hesaplinidu häm şu mämlikätlärniŋ häliqara arenidiki nätiҗilik rivaҗlinişiğa türtkä boluvatidu.
Uluq dala Äl-Farabiy Yässaviy, Kültegin vä Beybars, Äz-Täuke vä Abılay, Kenesarı vä Abay ohşaş nurğunliğan uluq şähslärni duniyağa elip käldi.
Şu säväptin biz, birinçidin, ataqliq tarihiy şähslirimiz bilän ularniŋ utuqliriniŋ hšrmitigä oçuq asman astida yadikarliqlar turğuzilidiğan «Wlı dalaniŋ wlı esimderi» namliq entsiklopediyalik parkini eçişimiz lazim.
İkkinçidin, izçilliq bilän dšlät buyrutmisini uyuşturuş arqiliq hazirqi ädäbiyattiki, muzıka vä teatr sahasidiki häm täsviriy sän°ättiki uluq mutäpäkkürlär, şairlar bilän dšlät başqurğan şähslär täsvirliriniŋ muhim galereyasini bärpa qiliş işinimu qolğa eliş keräk.
Şundaqla bu yärdin klassikiliq taşqiri, al'ternativ yaşlar sän°itiniŋ kreativ iqtidaridinmu paydiliniş zšrür. Moşuniŋğa munasivätlik, bu işqa päqät vätänlik ämäs, şuniŋ bilän billä çätällik mutähässislär bilän iҗadiy toplarni җälip qilğan toğra.
Üçinçidin, elimizniŋ tarihiy basquçlirini käŋ tählil qilip, «Wlı dala twlğaları» namliq ilmiy-ammibap seriyalärni çiqirip, tarqitiş işlirini rätkä kältürüp, bu işni җanlanduruş haҗät.
Bu yšniliştä qazaqstanliq alimlar bilän billä çätällik mutähässislär җälip qilinğan kšpprofilliq kollektiv quruşqa bolidu. Nätiҗidä bizniŋ qährimanlirimizniŋ hayati vä paaliyätliri toğriliq päqät elimizdikilärla ämäs, çätälliklärmu bilidiğan bolidu.

3. Türk duniyasiniŋ genezisi
Qazaqstan — pütkül türk häliqliriniŋ hasiyätlik «Qara çaŋğiriği». Bügünki qazaqniŋ dalasidin duniyaniŋ җay-җayliriğa tariğan türkiy qäbililär bilän häliqlär başqa ällär bilän regionlarniŋ tarihiy җäriyanliriğa zor tšhpä qoşti.
Moşuniŋğa munasivätlik,«Türki šrkenieti: tüp tamırınan qazirgi zamanğa deyin» namliq layihini qolğa eliş haҗät. Bu layihä dairisidä 2019-jili Astanada Türkşunaslarniŋ duniyaviy kongressini štküzüş vä här türlük ällär mirasgahliriniŋ ekspozitsiyalirigä qedimiy türk abidiliri qoyilidiğan Türk häliqliriniŋ mädäniy künlirini uyuşturuş lazim. Şundaqla Vikipediya ülgisidä Qazaqstanniŋ moderatorluğida – bilän Türkiy häliqlirigä ortaq äsärlärniŋ birpütün onlayn kitaphanisini eçiş haҗät.
Şuniŋ bilän billä yeŋi vilayät märkizi süpitidä Türkstanni täräqqiy ätküzüş җäriyanida uniŋ häliqara arenidiki abroyini aşuruş lazim.
Qazaqstanniŋ qedimiy paytähti hälqimizniŋ mäniviy märkizi ämäs, şundaqla pütkül türk duniyasi üçün hasiyätlik җay bolup hesaplinidu.

4. Uluq dalaniŋ qedimiy sän°ät vä tehnologiyalär mirasgahi
«Wlı dala» namliq qedimiy sän°ät vä tehnologiyalär mirasgahini eçişqa barliq imkaniyätlirimiz bar. Uniŋğa ilğar sän°ät vä tehnologiyalär ülgilirini — jirtquç uslubida yasalğan buyumlarni, «Altın adamniŋ» qural-yaraqlirini, ilqini ügitişni, metallurgiyani täräqqiy ätküzüş, qural-yaraq, savut-sayman täyyarlaş җäriyanini kšrsitidiğan buyumlarni vä abidilärni jiğişqa bolidu. Uniŋda Qazaqstan yeridä tepilğan ähmiyätlik arheologiyalik yadikarliqlar vä arheologiyalik komplekslarniŋ ekspozitsiyaliri qoyilidu. Bu buyumlar tarihiy dävirlärniŋ härqandaq basquçliridiki härhil sahalardiki täräqqiyat җäriyanini kšrsitidu.
Şuniŋ bilän billä «Wlı dalanıŋ wlı šrkenietteri» namliq umummilliy tarihiy rekonstruktsiyalär klubini qurup, şuniŋ asasida Astanada vä Qazaqstanniŋ başqa regionlirida qedimiy saqlar, hunlar, uluq türk qağanliriniŋ dävri vä başqimu mavzular boyiçä festival'lar štküzüşkä bolidu. Moşuniŋğa qiziqivatqanlarni җälip qilip, moşu mavzular dairisidiki işlarni bir mäzgildä ämälgä aşuruşqa bolidu.
Qedimiy Otırar şähiriniŋ birqatar ob°ektlirini — šyliri bilän koçilirini, җämiyätlik orunlirini, su trubilirini, şähär qäl°äsiniŋ tamliri vä başqimu yärlirini äsligä kältüridiğan turistliq layihilärmu ähmiyätlik. Moşuniŋ asasida bilimni täşviq qilişqa vä turizmni täräqqiy ätküzüşkä alahidä ähmiyät berilişi lazim.

5. Dala fol'klori bilän muzıkisiniŋ miŋ jili
Bu layihä dairisidä bizgä «Dala fol'klorınıŋ antologiyasın» täyyarlaş keräk. Bu yärdä Uluq dala mirashorliriniŋ štkän miŋjilliqtiki eğiz ädäbiyatiniŋ tallanğan ülgiliri — çšçäklär, rivayät-äpsanilär, qissälär bilän eposlar toplinidu.
Şuniŋ bilän billä qazaqniŋ qobız, dombra, sıbızğı, sazsırnay vä başqimu än°äniviy muzıka äsvapliri bilän orunlinidiğan ähmiyätlik äsärlär toplimi — «Wlı dalanıŋ kšne sarındarı» toplimini näşirdin çiqiriş keräk.
Uluq dalaniŋ fol'klori bilän ahaŋliri zamaniviy räqämlik şäkildä «yeŋi näpäs» elişi şärt. Bu layihilärni ämälgä aşuruş üçün kšçmänlärniŋ bay mirasini sistemilaşturuşqa qabiliyätlikla ämäs, şundaqla uniŋ muhimliğini aşuralaydiğan vätänlik vä çätällik mutähässislärni җälip qiliş haҗät.
Bizniŋ mädäniyitimizniŋ asasiy syujetlirida, qährimanliri vä ahaŋlirida çegara bolmaydu, şu säväptin uni sistemiliq räviştä tätqiq qilip, pütkül Märkiziy Evraziya käŋligidä vä pütkül duniyada täşviqat qilişimiz şärt.
Eğiz vä muzıkiliq än°änini yeŋilaş hazirqi zaman auditoriyasigä yeqin häm çüşinişlik şäkildä boluşi keräk.
Bolupmu koniriğan sšzlär bilän mätinlärni sürätlär bilän qoşup berişkä, eniq videomateriallar şäklidä tävsiyä qilişqa bolidu. Muzıkiliq tavuşlar bilän ahaŋlar täbiiy äsvaplar bilänla ämäs, ularniŋ elektronluq nushiliri arqiliqmu çiqirilidu.
Şuniŋ bilän billä fol'klorluq än°änilärniŋ ortaq tarihiy asaslirini izdäş üçün Qazaqstanniŋ regionliri bilän başqa dšlätlärgä birnäççä izdäştürüş-tätqiqat ekspeditsiyalirini uyuşturuş lazim.

6. Tarihniŋ kino sän°iti bilän televiziyadiki kšrünüşi
Һazirqi zamandiki häliqlärniŋ tarihiy kšzqarişida kino sän°iti alahidä orunni egiläydu. Umumän, häliq saviyäsidä fil'mlardiki yarqin kino obrazliri çoŋ ilmiy monografiyalärdiki portretlarğa qariğanda muhim rol' oynaydu.
Şuŋlaşqa pat-arida Qazaqstanniŋ tsivilizatsiya tarihiniŋ üzlüksiz täräqqiyatini kšrsitidiğan hšҗҗätlik-qoyulumluq fil'mlarniŋ, televiziyalik seriallar bilän toluq metrajliq bädiiy fil'mlarniŋ mähsus tsikllirini işläpçiqirişni başlaş keräk.
Atalğan layihilär käŋ häliqara hämkarliq dairisidä vätänlik vä çätällik ilğar stsenaristlarni, rejisserlarni, akterlarni, prodyuserlarni vä zamaniviy kino sanaitiniŋ başqimu mutähässislirini җälip qiliş arqiliq ämälgä aşuruş haҗät.
Qiziq häm melodramiliq ahaŋlar bilän birqatarda, tamaşibinlar üçün ammibap fentezi vä särgüzäştilik blokbasterlarniŋ elementlirini qoşup, yeŋi tarihiy telekino äsärliriniŋ janrlirini mümkinqädär käŋäytiş lazim.
Moşu mähsättä Uluq dalaniŋ bay mifologiyalik vä fol'klorluq materiallirini paydilinişqa bolidu. Millät qährimanlirini ülgä tutuş җäriyanini qeliplaşturuşqa yol açidiğan süpätlik balilar fil'mliri bilän mul'tiplikatsiyalik seriallarni täläp qilidiğan yaş ävlatniŋmu ehtiyaҗiğa alahidä kšŋül bšlüş lazim. Bizniŋ ataqliq baturlirimiz, mutäpäkkürlirimiz bilän dšlät başqurğan şähslirimiz — päqät Qazaqstanğila ämäs, şundaqla pütkül duniyağa ülgä bolidiğan şähslär.

Hulasä
Moşuniŋdin bir yerim jil ilgiri meniŋ: «Keläçäkkä nişan: mäniviy yeŋiliniş» namliq programmiliq maqaläm elan qilindi.
Juqurida täkitlängän layihilärni «Ruhani jaŋğıru» programmisiniŋ davami däp qaraşturimän.
«Ruhani jaŋğıru» umummiliy programmisiniŋ yeŋi komponentliri äҗdatlirimizniŋ kšpäsirlik mirasiniŋ räqämlik täräqqiyat şaraitida çüşinişlik häm ehtiyaҗğa egä boluşini täminläp, uni yeŋilaşqa imkaniyät beridu.
Tarihini bilidiğan, bahalaydiğan vä uniŋ bilän mäğrurlinidiğan häliqniŋ keläçigi zor bolidiğiniğa işänçim kamil. Ötmüşidin mäğrurlinip, bügünki künni bahalaşni biliş vä keläçäkkä iҗabiy kšzqaraşni şäkilländürüş — elimizniŋ utuqluq boluşiniŋ kapalitidur.

 

Aŋ-säviyäni yeŋilaş — mustäqilligimizniŋ asasi

Qazaqstan Prezidenti Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan-2025» Strategiyalik programmisida pütkülqazaqstanliq birpütünlükni hälqimizniŋ tarihiy aŋ-saviyäsiniŋ asasiy çüşänçisigä aylanduruşni yeŋi vätänpärvärlikniŋ däsläpki şärti däp alahidä kšrsitip, «Biz millätniŋ tarihiy aŋ-saviyäsini qeliplaşturuş işini davamlaşturuşimiz keräk», degän edi. Ändi Dšlät rähbiriniŋ «Uluq dalaniŋ yättä qiri» namliq maqalisi äynä şu käŋdairilik işniŋ mäntiqiy davami häm uniŋğa yeŋi sür°ät beridiğan tarihiy hšҗҗät.
«Tarihsiz äl bolmaydu» degändäk, tarihni yahşi bilmisäk, keläçäkni quralmaydiğanliğimiz eniq. Mana Prezident moşuni çüşändüridu. Uluq dalada başlanğan: at miniş mädäniyiti, qedimqi metallurgiya, jirtquç uslubi — tirikçiligimizniŋ süpätlik vä paravän bolğanliğiniŋ; altun adämniŋ tepilişi, türk duniyasiniŋ bšşügi hesaplinişi, Uluq İpäk yoliniŋ besip štüşi — mädäniyätkä bay bolğanliği; alma bilän läyliqazaqniŋ vätini boluşi — yerimizniŋ hasiyätlikligidin deräk beridu.
«Miŋ šlüp miŋ tirilgän» qazaq hälqiniŋ tarihiy ornini eniqlaş milliy tarihimizni täqiq qiliştin başlinidu.
Tarih dolqunida kšpetnikiliq qazaq hälqiniŋ orni qäyärdä? Uniŋ duniya tsivilizatsiyasigä qoşqan tšhpisi qandaq? degän soallarğa maqalida toluq җavap alimiz. Dšlät rähbiri milliy tarihimizni härtäräplimä tählil qilip, çoŋqur tätqiq qiliş üçün tarihiy aŋ-säviyäni yeŋilaşniŋ muhimliğini täkitlidi. Uni başlaş üçün «Arhiv-2025», «Wlı dalanıŋ wlı esimderi», «Türki äleminiŋ genezisi», «Wlı dalanıŋ ejelgi šneri jäne tehnologiyalar muzeyi», «Dala fol'klorınıŋ mıŋ jılı», «Tarihtıŋ kino šneri men televiziyalik kšrinisi» ohşaş çoŋ layihini ämälgä aşuruş väzipisini kün tärtivigä qoydi. Bu layihilärniŋ härqaysisi milliy tarihimizni üginip, tarihiy aŋ-säviyäni yeŋilaş işiğa zor tšhpä qoşidiğanliği eniq. Ularni ämälgä aşuruşta elimizniŋ tarihçiliri, ädäbiyatşunasliri, mädäniyätşunasliri üçün käŋdairilik vä җavapkär iş başlandi. Bu yärdä mähsät eniq. U — tarihni biliş arqiliq tarihiy aŋ-säviyäni qeliplaşturuş. Ändi tarihiy aŋ-säviyä arqiliq milliy aŋ-säviyä šsidu, milliy aŋ-säviyämiz aliy däriҗigä kštirilsä, mustäqilligimizniŋ huli mustähkäm bolidu.
Bauırjan NURAHMETOV,
Almuta tehnologiyalik universitetiniŋ birinçi prorektori, professor.

 

Tarihimiz šçmäydu

Prezident Nursultan Nazarbaevniŋ «Uluq dalaniŋ yättä qiri» namliq maqalisini çoŋqur hissiyatlar ilkidä oqup çiqtim, Äҗdatlirimizniŋ šz vaqtida insaniyät tsivilizatsiyasigä qoşqan tšhpisi, maqalida täkitlänginidäk, Ğärip bilän Şäriqqä taridi. Keyinki jillarda tepilğan arheologiyalik tepilmilar vä başqa dšlätlärniŋ arhivlirida çaŋ besip yatqan hšҗҗätlärni toluq tätqiq qilişni qolğa elişniŋ zaman tälivigä muvapiq ekänligini qäyt qilip, Prezidentimiz «Biz başqa häliqlärniŋ rolini tšvänlitip, šzimizniŋ uluqluğimizni kšrsitişni niyät qilivatqinimiz yoq. Äŋ muhimi, biz eniq ilmiy hšҗҗätlärgä tayinip, duniya tarihidiki šz rolimizni durus kšrsitişimiz keräk», däp täkitlidi.
Duniya җamaätçiligi bizniŋ elimizdä yaşavatqan häm birpütün Qazaqstan hälqini täşkil qilidiğan barliq millät väkilliriniŋ tolerantliğini, dinlar vä mädäniyätlärara razimänlikni täminläşkä qaritilğan säyasitimizni yahşi bilidu. Dšlät rähbiriniŋ dana säyasiti tüpäyli hälqimiz zamanğa layiq vä riqabätkä qabil zayirliq dšlätni barliqqa kältürduq.
Һazir duniyaniŋ biraz dšlätliri tarihiğa, šz tiliğa, diniğa, diliğa yeŋiçä kšzqaraş şäkilländürüvatidu. Uniŋ yolini härkim šziçä tallaydu häm bahalaydu. Şularniŋ qatarida duniya җamaätçiliginiŋ diqqitigä ilinip, birnäççä abroyluq häliqara täşkilatlarniŋ äzasi bolğan Qazaqstanmu Prezidentniŋ «Uluq dalaniŋ yättä qiri» namliq maqalisida täkitlängän «Mädeni mwra» layihisi arqiliq intilivatidu.
Bu layihiniŋ mäzmuni käŋ vä mahiyiti çoŋqur boldi. Mädäniyätşunaslar vä alimlar mäzkür layihini tarih bilän keläçäkni tizipla qoyidiğan novättiki çarä-tädbir ämäs, bälki duniyaviy ähmiyiti zor, qazaq mädäniyitiniŋ duniya tsivilizatsiyasigä qoşqan ülüşiniŋ bar ekänligini kšrsitidu degän pikirlärni eytti. Mädäniyätniŋ, ilim-pänniŋ, filosofiyaniŋ, ädäbiyatniŋ äŋ ilğar ülgiliriniŋ qazaq tilida yoruq kšrüşi häm hälqimizniŋ bay mirasi bilän utuqliri başqa tillarğa tärҗimä qilinişi — millitimizniŋ mäniviy mirasini duniyağa tonutuşniŋ däsläpki qädämliri boldi.
Һärbir dšlätniŋ täräqqiyatini uniŋ tarihiy-mädäniy mirasqa bolğan kšzqarişiğa qarap bahalaşqa bolidu. Demäk, hazir bizgä Qazaqstanniŋ mädäniyät sahasida ikki türlük väzipä jüklinidu: birinçisi, šzigä has etnikiliq mädäniyätni täräqqiy ätküzüş vä qollaşqa beğişlanğan çarä-tädbirlär kompleksini käŋäytiş; ikkinçisi, mädäniyätni täräqqiy ätküzüp, duniyaviy mädäniy käŋlikkä kiriş üçün nätiҗidar imkaniyät yaritiş.
Qazaq hälqiniŋ äsirdin-äsirgä saqlap kelivatqan yadikarliqliri vä tarihiy abidiliri — päqät qazaq millitiniŋla ämäs, duniya mädäniyitigä tšhpä qoşqan abidiliri. Şuŋlaşqa ular bu yadikarliqlar häliqara däriҗidä etirap qilinivatidu. Mäsilän, Yässaviy kompleksi bilän Tamğalı tas petroglifliri YuNESKOniŋ pütkül duniya mädäniyät miraslar tizimiğa kirgüzüldi. Bu ularniŋ Qazaqstan vä Märkiziy Aziya regioni üçünla ämäs, bälki duniya җamaätçiligi üçünmu ähmiyiti zor mädäniy-tarihiy ob°ektlar ekänliginiŋ yarqin dälili.
Elimizniŋ duniyada iҗabiy imidjini qeliplaşturuş üçün vä duniyaviy mädäniyät käŋligigä kiriş mähsitidä «Keläçäkkä nişan: mäniviy yeŋiliniş» maqalisida kšrsitilgän «Duniyadiki zamaniviy qazaqstanliq mädäniyät» layihisini ämälgä aşuruş üçün häliqara däriҗidä mädäniy çarä-tädbirlär štküzülüvatidu. Biyil «Äziret Swltan» tarihiy-mädäniy qoruq-mirasgahi Türkiyaniŋ üç şähiridä, Grekiyaniŋ Soloniki, Rossiyaniŋ Soçi şähärliridä štkän häliqara kšrgäzmilärgä qatnaşti.
Häliqara däriҗidä muhim mäniviy mäsililärni häl qilişta, başqa ällär bilän hämkarliqta, biz duniya җamaätçiliginiŋ äzasi süpitidä rolimizni vä abroyimizni küçäytişkä vä Prezident qoyuvatqan egiz çoqqilarğa yetiş üçün ämgäk qilişqa täyyar.
Nurbolat AHMETJANOV,
«Äziret Swltan» dšlätlik tarihiy-mädäniy qoruq-mirasgahiniŋ mudiri.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ