«Bügün män uyğur boldum!»

0
102 ret oqıldı

Qazaqstan — 130din oşuq millät väkili bir ailiniŋ äzaliridäk iҗil-inaq yaşavatqan äҗayip bir dšlät. Һärbir millätniŋ šzigä has tarihi, mädäniyiti, sän°iti bar. Җumhuriyät Prezidenti Nursultan Nazarbaevniŋ dana säyasiti tüpäyli härbir qazaqstanliqqa šz tilini, mädäniyitini saqlaş imkaniyiti yaritilğan.
Äynä şundaq häliqlärniŋ biri — Märkiziy Aziya tarihida çoŋ rol' oyniğan, mädäniyiti vä sän°iti täräqqiy ätkän uyğurlar. Һazir uyğurlar Ğärbiy Evropida, AQŞta, Märkiziy Aziyadä vä başqimu dšlätlärdä istiqamät qilivatidu. Uyğurlarniŋ milliy mädäniyiti dayim duniya alimliriniŋ diqqät-näzäridä bolup kälgän. Bolupmu 1949-jili uluq qazaq alimi Qanış Sätbaev Qazaqstanda uyğur-tuŋgan sektorini quruş täşäbbusini kštärgändin keyin bu qiziqiş tehimu aşti. Mäzkür täşäbbus elimizdä uyğurşunasliqniŋ täräqqiyatiğa çoŋ täsir qildi. Ändi 1986-jili Uyğurşunasliq instituti qurulğandin keyin türk duniyasidiki bu qedimiy häliqniŋ mädäniyiti, tarihi toğriliq pütkül duniyada eytilişqa başlidi.
Abay namidiki Qazaq milliy pedagogika universitetiniŋ magistranti süpitidä çät ällärdin kelidiğan dostlirimni Uyğur teatriğa apirimän, hälqimizniŋ milliy taamliri, sän°iti, mädäniyiti, tarihi bilän tonuşturimän. Täkitläş lazimki, çätälliklär elimizdä yaşavatqan härhil häliqlärniŋ mädäniyitigä, tarihiğa nahayiti qiziqidu.
Biyil bizniŋ universitet šziniŋ 90 jilliğini nişanlavatidu. Moşu munasivät bilän Frantsiyadin, Germaniyadin vä başqimu dšlätlärdin alimlar kelip täbriklävatidu. Toqunuşlar mäsililiri bilän şuğullinidiğan җänubiy koreyalik tätqiqatçi, säyasiy pänlärniŋ doktori Kim En Sul bir ay davamida universitetimizda lektsiya oqudi. Moşu vaqit içidä alim җänubiy paytähtimizniŋ hasiyätlik җaylirini, Medevni, Çarin kan°onini, Altın Emel milliy parkini ziyarät qildi. Qazaqstanliq alimlarniŋ šyliridä mehmanda boldi.
Kim En Sul rus tilini bilidu. Şuŋlaşqa uniŋğa studentlar bilän bemalal sšhbätlişiş imkaniyiti tuğuldi. U dayim Qazaqstanda yaşavatqan härhil millätlär mädäniyitigä qiziqip turdi. Qiziq yeri, šz eligä ketiştin bir kün ilgiri alim meni uyğurlar bilän tonuşturuşni iltimas qildi.
Uyğur teatriğa apiriş mümkin ämäs. Teatrda hazir rekonstruktsiya işliri jürgüzülüvatidu, artistlar gastrol'larğa kätkän. Nemä qiliş keräk? Mehmanniŋ iltimasini orunlaş – meniŋ üçün qanun. Yadimğa M.Ävezov namidiki Ädäbiyat vä sän°ät institutiniŋ professori, filologiya pänliriniŋ doktori Alimҗan Tilivaldi käldi. Därhal telefon qildim. Üç kişidin tärkip tapqan çätällik delegatsiyani Alimҗan Tilivaldi illiq çiray kütüvaldi. Alim çätällik mehmanlarğa qazaqstanliq uyğurlarniŋ tarihi, urpi-adätliri, än°äniliri toğriliq yezilğan kitaplarni soğa qildi.
Şuniŋdin keyin biz ataqliq kollektsioner, Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ hizmät kšrsätkän ärbabi, knyaz' Azat Һekimbägniŋ işhanisiğa atlanduq. Mälumki, A.Һekimbägniŋ ismi duniyadiki tonulğan kollektsionerlar isimliri qatarida tilğa elinidu.
Azat Һekimbäg çätällik mehmanlarni qedimiy antikvariatlar duniyasiğa täklip qildi. Kollektsioner uyğurlarniŋ, Evropa vä Aziyaniŋ mädäniyitigä, tarihiğa, sän°itigä ait bay kollektsiyasini mehmanlarğa tonuşturdi. Şähsän šzämni, keyin uquşsam çätälliklärnimu, äynä şundaq ataqliq adämniŋ kämtarliği, sipayiliği häyran qaldurdi. Uniŋdin taşqiri, käspiy däriҗisiniŋ juquriliğimu hämmimizni qayil qildi. Mirasgahqa kirgändä vaqit tohtap qalğandäk bilindi maŋa. Napoleon dävriniŋ qural-yaraqliri, qedimiy samuray qiliçliri, pars jäŋçiliriniŋ yaki Veymar Germaniyasi soldatliriniŋ quralliri hämmimizniŋ diqqitini birdin šzigä җälip qilivaldi. Älvättä, biz bu yärdä qedimiy pergamentlarni, zärgarliq buyumlarni, kona kitaplarni, qaça-qomuçlarni kšrüp bähirländuq. Şähsän šzäm tehiçila äynä şu hissiyatlar ilkidä boluvatimän. Җänubiykoreyalik mehmanlarniŋmu näq şundaq hissiyatlar ilkidä bolğanliği sšzsiz. XV – XVİ äsirlärdiki härbiylärniŋ qural-yaraqlirini kšrüvetip, Kim En Sul korey җäŋçisiniŋ kiyim-keçäklirigä alahidä diqqät ağdurdi. Җäŋçiniŋ qalqinidiki yolvaslarniŋ sürätlirini, kiyimliriniŋ näqişlirini, qiliç vä sadaqlirini kšrüp çiqqandin keyin Azat Һekimbäg bilän uzundin-uzun sšhbätläşti.
Şuniŋdin keyin A.Һekimbäg bizni uyğur hälqiniŋ ottura äsirlär dävridiki artefaktlar zaliğa täklip qildi. Bu yärdimu miŋdin oşuq eksponat bar ekän. Hotän vä Turpan gilämliri, mis qaça-qomuçlar, qapaqlar, saz äsvapliri vä başqilar. Kona uyğur gilämliridä yavayi hayvanlar vä yolvaslar äkis etilgän. Äynä şularni kšrüvetip, Kim En Sul qiziq bir närsigä diqqitimizni җälip qildi. Uniŋ eytişiçä, yolvas korey mädäniyitidä alahidä rol' oynapla qalmay, korey mädäniyitiniŋ rämzi hesaplinidekän. Şu säväptinmu, alim uyğurlarniŋmu yolvas obriziğa muhim ähmiyät bärgänligigä häyran qaptu. Andin bizniŋ sšhbitimiz Azat Һekimbäg täklip qilğan dästihanda davamlaşti. Azat aka šziniŋ ävlatliri, iş-paaliyiti häqqidä täpsiliy eytip bärdi.
Äynä şundaq untulmas hissiyatlar ilkidä biz talantliq rässam, Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ hizmät kšrsätkän ärbabi Һaşimҗan Qurbanovniŋ işhanisiğa qarap yol tuttuq. Bu çaqqanğinä hanida qandaqtu-bir sirliq atmosfera, gšzäl uyğunluq hšküm sürüp turatti. İşhana tamlirida uyğur gšzälliriniŋ, sän°ätkarliriniŋ, hünärvänliriniŋ, härhil hayvanlarniŋ sürätliri iliqliq ekän. Uniŋ qapaqlarğa selinğan fol'klorluq sürätliri, yağaçqa oyulup yasalğan qedimiy Qäşqärniŋ pütünsürük bir koçisi namayiş qilinğan ämgäkliri bizni šzigä ram qilivalğan edi.
Täkitläş lazimki, Һaşimҗan Qurbanovniŋ ämgäkliridiki obrazlar – qälbi taza, oçuq adämlärniŋ obrazliri. Bu duniyadiki insanlar aldamçi duniyaniŋ qalaymiqançiliğidin hali, insaniy päzilätliri juquri insanlar. Uniŋ ämgäkliridä Märkiziy Aziyadä yaşavatqan häliqlärniŋ täğdiri çämbärças bağlanğan. Äynä şularni kšrgändä bu duniyaniŋ yalğançiliğiğa yänä bir qetim kšz yätküzduq. Vaqtimiz qis bolğaçqa, Һaşimҗan akiğa täşäkkür izhar qilip, hoşlişişqa mäҗbur bolduq.
Kim En Sulni uzitip, uniŋdin bügünki kün täsiratliri häqqidä soridim. U säl oylinip turup qaldidä, andin: «Bügün män uyğur boldum!», däp җavap bärdi.
Bähtiyar TOHTAHUNOV,
QazMPUniŋ magistranti.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ