Aŋ-säviyäni yeŋilaşniŋ yeŋiçä kšrünüşi

0
107 ret oqıldı

Şämşidin AYuPOV,
«Uyğur avazi»

Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Prezidenti Nursultan Nazarbaevniŋ «Uluq dalaniŋ yättä qiri» maqalisi­ni tarihqa yeŋi kšzqaraş, tarihiy aŋ-säviyäni yeŋilaşniŋ yeŋiçä kšrünüşi, däp bahalisaq bolidu. Dšlät rähbiri milliy tarihni härtäräplimä tählil qilip, çoŋqur tätqiq qiliş üçün tarihiy aŋ-säviyäni yeŋilaşniŋ muhimliğini täkitlidi. Uni başlaş üçün Uluq dalaniŋ yättä qirini šz içigä alğan çoŋ layihini ämälgä aşuruş väzipisini kün tärtivigä qoydi. Ändi ularni çoŋqur tählil qiliş bügünki ziyali ähliniŋ, şu җümlidin elimiz tarihçiliriniŋ, ädäbiyatşunasliri bilän mädäniyätşunasliriniŋ grajdanliq borçi boluşi keräk.
Ändi mäzmuni käŋ, mahiyiti çoŋqur uşbu muhim layihilär ätrapida šz oy-pikirliri bilän ortaqlaşqan ziyalilirimizni tiŋşap kšräyli.

Ablähät KAMALOV, tarih pänliriniŋ doktori, «Turan» universitetiniŋ professori:

– Prezident N.Ä. Nazarbaevniŋ «Uluq dalaniŋ yättä qiri» namliq maqalisi Qazaqstan җämiyiti aldida uniŋ ilgiri elan qilğan «Keläçäkkä nişan: mäniviy yeŋiliniş» programmiliq maqalisida tählil qilinğan häm toluq eçip berilgän җämiyätlik aŋ-säviyäni yeŋilaşniŋ novättiki väzipisini qoyidu. Mäniviy yeŋiliniş asasida Qazaqstan hälqiniŋ yeŋi aŋ-säviyäsiniŋ şäkillinişi yatidu, tarihiy aŋ-säviyä — milliy aŋ-säviyäniŋ asasliq amilliriniŋ biridur. Tarih «millät» çüşänçisi šlçämliriniŋ biri bolup hesaplinidu: štmüş milliy җämiyät äzaliriniŋ birlikni çüşinip-bilişidä bağliğuçi rolini atquridu. Äynä şuniŋ üçün Dšlät rähbiri Qazaqstan hälqiniŋ tarihiy aŋ-säviyäsiniŋ küçiyişini mäniviy yeŋiliniş yolidiki intayin muhim qädäm däp hesaplaydu.
Tarihiy štmüşkä makrotarihiy nuqtäiy näzäridin qaraş — äŋ halqiliq iҗtimaiy җäriyanlarni, җämiyätniŋ utuqlirini vä uniŋ täräqqiyatiniŋ asasiy yšnilişlirini kšrüşkä vä çüşinişkä yardäm beridu. Mundaq yšniliş päqät uzaq vaqit vä boşluq ariliğidila yüz berişi mümkin (Bu näzäriyä tarihçilarda frantsuzçä longue durée (uzun dävir) ibarisi bilän atilidu vä Frantsuz annallar mäktiviniŋ väkilliri täripidin işlinip çiqti). Şuniŋ üçün Prezident «Qazaqstan tarihi uniŋ ayrim qisimliri bilän ämäs, tutaş halättä hazirqi zamaniviy ilim-pän turğusidin qariğanda çüşinişlik boluşi lazim» däydu.
Tarihiy štmüş vä makrotarihiy nuqtäiy näzärniŋ täŋ elip berilişi Uluq dala tarihidiki yättä äŋ çoŋ utuqni kšrüşkä mümkinçilik bärdi. Män şularniŋ ikkisigä – çavandazliq mädäniyitigä vä Altun adämgä tohtalğum kelidu.
Qazaqstan territoriyasi bilän selişturğanda, insaniyät җämiyitiniŋ äŋ däsläpki utuği qedimiy kšçmän mädäniyiti bolup hesaplinip, Prezident uni pütünläy dälilligän halda «çavandazliq mädäniyiti» däp atidi. Mälumki, Qazaqstan territoriyasidiki äŋ qedimiy vä mäşhur arheologiyalik mädäniyätlärniŋ biri «Andron mädäniyiti» bolup, u bronza dävridä, miladin ilgärki XVİİİ äsirdin İX äsirgiçä moҗut bolğan edi.
Arheologlarniŋ täkitlişiçä, Andron dävridä oltiraqlaşqan šy çarviçiliğidin däsläp yaylaqliq, andin kšçmän çarviçiliğiğa päydin-päy štüş yüz bärdi. Şuni täkitläş muhimki, padiçi qäbililärniŋ oltiraqlaşqan çarviçiliği kšçmänliktin burun bolup, kšçmänlik qedimiy Evraziyaniŋ tarihida muhim basquçqa aylandi. Kšçmänlik җämiyitiniŋ şäkillinişi ilqiçiliq täräqqiyati bilän bağlanğan. Mäşhur keŋäş arheologi E.E. Kuz'minaniŋ pikriçä, Andron mädäniyiti miladiğiçä Xİİ – İX äsirlärdä kšpinçä ilqiçiliqqa aylandi. Kšçmänlikniŋ (nomadizm) rivaҗlinişi qedimiy vä ottura äsirlärdä uluq Dala imperiyaliriniŋ quruluşiğa elip käldi. Bu yärdä hun, avar, qedimiy türk vä uyğur mämlikätlirini äskä elip štüş kupayä. Ularniŋ än°änilirini keyinki vaqitlarda başqa dšlät täşkilatliri davam qildi, Qazaq hanliğimu şular җümlisidindur. İlqa — çavandazliq mädäniyitiniŋ rämzi bolup, kšçmänlärniŋ pütün hayati şuniŋ bilän bağlanğan. Şuŋlaşqa kšçmänlärdä at ibaditiniŋ moҗut boluşi täsadipi ämäs. Oltiraqlaşqan häliqlärdä kšçmän obrizi dayim at üstidä meŋiş bilän selişturulatti: tarihiy äsärlärdä ular dayim atta çepip kelivetip, oq-yani yahşi atidiğan, җäŋgivar qabiliyätkä egä mahir çavandazlar süpitidä täsvirlinätti.
Çavandazliq mädäniyitigä Uluq dalaniŋ yänä bir qiriniŋ munasiviti bar bolup, u Prezident täripidin bälgülängän «Altun adäm» simvolikiliq obrizidur. «Altun adäm» nami 1969-jili İşiktä qorğinida arheologlar täripidin tepilğan altun kiyimdin kelip çiqqan. Altun kiyim daŋliq saq җäŋçisigä täälluq bolup, u miladiğiçä İV –V äsirlärgä yatidu. Bu arheologiyalik tepilminiŋ ähmiyiti saq dävriniŋ çoŋ bir tepilmisi ekänligidila ämäs, bälki Altun adäm qedimiy Yättisu mädäniyiti häqqidimu täsävvur berätti. İntayin kšp sandiki uşşaq elementlardin tärkip tapqan Altun kiyim altunni tehnikiliq җähättin juquri däriҗidä işläp çiqişniŋ, zärgarliq sän°itiniŋ roşän ispat-dälili boldi. Şuniŋ bilän billä u kšçmänlärniŋ qedimiy sän°itiniŋ vä Dala mädäniyiti estetikisiniŋ ülgisi edi. Keyinki vaqitlarda Qazaqstanniŋ başqimu regionlirida şuniŋğa ohşaş arheologiyalik tepilmilar tepildi vä hazirqi vaqitta şundaq altun kiyimlärniŋ bäşi mälum. Qalğan tšrt altun kiyim Araltšbä, Baygetšbä, Astana ätrapidiki qorğanlarda vä Karkaralin nahiyäsiniŋ Taldi qäbrisidä tepildi. «Altun adäm» Qazaqstanniŋ milliy rämzigä vä «Qazaqstan Tutunhamoni» degän naräsmiy namğa egä bolup, uniŋ ziyarät kartisiğa aylandi.
Çavandazliq mädäniyiti häm uniŋ Altun adämdä maddiy җähättin gävdilinişi Qazaqstanniŋ çoŋ tarihiy bayliği bolup hesaplinidu. Şuniŋ bilän birqatarda, Prezident täkitligändäk, «gäp bizniŋ yerimizdä uzun vaqit yaşap kelivatqan kšpligän etnoslar üçün umumiy bolğan Qazaqstan tarihi toğriliq boluvatidu». Bu sšzlär toluq җähättä qazaq hälqi bilän kelip çiqişi bir, tili vä mädäniyiti җähättin ohşaş elimizdä yaşavatqan türkiy häliqlärgimu täälluqtur. Çavandazliq mädäniyiti qedimiy kšçmän uyğurlarğimu has bolup, ularniŋ tarihi Aziya hunliridin başlinidu vä u kšpligän äsirlär mabaynida yazma mänbälär asasida dälillinidu. Ular täripidin Vİİİ – İX äsirlärdä bärpa qilinğan vä Otyukenni märkäz qilğan Uyğur imperiyasi šz vaqtida Aziyaniŋ qudrätlik imperiyaliri tärkivigä kirgän edi. Kšçmän uyğurlarniŋ mädäniyiti çavandazliq mädäniyitigä yatidu vä bu tarihiy mänbälärdä yorutulğan. Demäk, bizgiçä yetip kälgän uyğur dävriniŋ qiyataş yeziq-hätliri (Terhina, Mogoyn Şine Usu hätliri, Tesin heti, Sevrey teşi, Qarabalğasun heti) uyğurlarniŋ härbiy җasarät vä härbiy hizmätliri vä uluq uyğur qağanliriniŋ «alämniŋ tšrt täripi» häliqlirigä qilğan härbiy jürüşlirini täsvirläydu, şundaqla ularniŋ mäniviy duniyasini vä duniyatonuşini eçip beridu. Kšçmän uyğurlarniŋ mädäniyiti bäş äsir degidäk vaqit hšküm sürgän Turpan Uyğur idiquti territoriyasidä vä märkäzliriniŋ biri qedimiy Qäşqär bolğan Qarahaniylar mämlikiti mädäniyitidä davamini tapti häm gülländi.
«Altun adäm» Saq dävriniŋ äŋ yarqin vä simvolikiliq yadikarliği bolup hesaplinidu. Saqlarniŋ (skiflarniŋ) tarqiliş mäydani Qazaqstanğa hoşna kšpligän territoriyalärni šz içigä alğan bolup, u yärlärdä ularniŋ maddiy mädäniyiti yadikarliqliri saqlanğan. «Saq altuni», mäsilän, Bişkektiki Qirğizstan Märkiziy mirasgahiniŋ alahidä fondini täşkil qilidu. Tuva Җumhuriyitidiki Qizil mirasgahida Uyuq (Ğärbiy Sayanlar) däriyasi boyidiki Arjan-1 vä Arjan-2 qorğanliridiki saqlarniŋ altun buyumliriniŋ äŋ çoŋ tepilmiliri saqlanmaqta. Bu buyumlarni mutähässislär äŋ qedimiy «skiflarğiçä» bolğan dävirgä yatquzidu (miladiğiçä İX – Vİİİ äsirlär vä Vİİ äsir). Şuni alahidä täkitläş keräkki, bügüngä qädär saq tilidiki yazma yadikarliqlar päqät Hotändä bayqalğan. Bu yärdä atalmiş «hotän-saq tilidiki» hšҗҗätlär tepilğan. Ular «Altun adämgä» qariğanda, keyiniräk vaqitqa, eniğiraq eytqanda, Vİİİ – X äsirlärgä ait. Hotän-saq tilidiki yadikarliqlar bizgä Hotän ahalisiniŋ hayati, bu oazisliq mämlikätniŋ mämuriy tüzülüşi, hotänliklärniŋ mäişiy paaliyiti toğriliq mälumatlarni yätküzüp kälgän. Hotän Qazaqstanni märkäz qilğan saq mädäniyitiniŋ tarqiliş mäydanidin jiraq rayonni täşkil qilğan bolup, «Altun adäm» obrizida gävdilängän.

Ähmätҗan ÄҺÄT, Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ hizmät kšrsätkän ärbabi, Qazaqstan rässamlar ittipaqiniŋ äzasi:

– Qedimiy dävirlärdin tartipla «Jirtkuç uslubi sän°iti» käŋ taralğan bolup, äҗdatlirimiz äҗayip ustiliq bilän hayvanlarniŋ, quşlarniŋ obrazlirini rämzlik halda täsvirläp, muvapäqqiyät qazanğan. Ular šzlirini täbiätniŋ aҗralmas qismi däp hesapliğan. Şuniŋ üçün bolsa keräk, Dšlät rähbiri šziniŋ «Uluq dalaniŋ yättä qiri» maqalisida «jirtquç uslubi» sän°itigä alahidä tohtalğan. Prezident täkitläp štkinidäk, häqiqätänmu jirtquç uslubi äjdatlirimizniŋ juquri işläpçiqiriş maharitinimu äkis ättüridu häm u bädiiy alahidilikniŋ äksi vä mäniviy mäzmun bayliği bolup hesaplanğusi. Prezident kšŋül bšlgän yänä bir muhim sän°ät uslubi — 1969-jili İşiktä qorğinidin tepilğan «Altun adäm». Uniŋdiki җäŋçiniŋ mahirliq bilän işlängän altun kiyimi qedimiy ustilarniŋ altunni işläş tehnikisini şu bir dävirlärdila šzläştürgänligini kšrsitidu.
Duniya päni üçün alahidä yeŋiliq bolğan «Altun adämni» sän°ätşunas alimlar «Qazaqstanniŋ Tutanhamoni» däp atap kätti. Umumän, moşu İşiktä qorğinidin tepilğan «Altun adäm» vä «jirtquç uslubi» — härhil millätlärdin elinğan sintez, umumğa ortaq sän°ät vä mädäniyät. Äsirdin-äsirgä saqlinip kelivatqan yadikarliqlar vä tarihiy abidilär — duniya mädäniyitigä tšhpä qoşqan bebaha bayliğimizdur. Uluq dalaniŋ qirliriniŋ biri bolğan petrogliflar bilän tağlardiki qiya taş räsimlirigä kälsäk, ular bronza dävridin burunqi «birinçi rässamlarniŋ» bizgä qaldurup qätkän rämzlik etnografiyalik sän°itidur. Şunimu alahidä täkitläş keräkki, Qazaqstanda 5000ğa yeqin qiya taş räsimliri, asasän, Tamğalı taş petroglifliriniŋ YuNESKOniŋ pütkül duniya mädäniyät miraslar tizimiğa kirgüzülüşiniŋ šzi, Dšlät rähbiri qäyt qilğandäk, «ularniŋ Qazaqstan vä Märkiziy Aziya regioni üçünla ämäs, bälki duniya җamaätçiligi üçünmu ähmiyiti zor mädäniy-tarihiy ob°ektlar ekänliginiŋ yarqin dälilidur». Mundaq qiya taş räsimliri Maŋğıstav, hätta Almuta vilayitiniŋ Ğalҗat, Malivay yeziliridiki tağ tizmiliridimu uçrişidu. Ularni kšzdin käçürgändä, meni şu dävirlärdiki rässamniŋ hayvanlar rämzini mahirliq bilän sizişi, hätta šziniŋ abstraktliq oy-täpäkkürini räsimlärdä kšrsitip berälişi häyran qaldurdi. Mäsilän, äşu tağlarda uçratqan qiya taşqa sizilğan räsimlärniŋ biri — «Kün hudasi» taş räsimi. Beşi küngä, put-qoli adämniŋkigä ohşaydiğan bu kona kšrünüşni juquri maharätniŋ ülgisi desäm, aşurup eytqanliq bolmaydu.
Öz tiliğa, äҗdatliri qaldurup kätkän bebaha mädäniy mirasliriğa nisbätän pähirliniş hissiyatlirini hasil qiliş, millät tarihini aŋ- säviyägä siŋdürüş barliq qazaqstanliqlarniŋ qälbidä šz täşäbbusliriğa degän umumiyliq hissiyatini qeliplaşturidu.
Ahirida eytarim, äҗdatlirimizdin bizgä miras qalğan häm uni duniya etirap qilivatqan bay sän°itimizni, mädäniyitimizni, urpi-adätlirimizni, paravänlik bilän razimänlikni, tšzümlükni, birlik bilän inaqliqni bahalaşni biliş vä keläçäkkä iҗabiy kšzqaraşni şäkilländürüş — kšpmillätlik elimiz Qazaqstanniŋ parlaq keläçiginiŋ kapalitidur.

Şairäm BARATOVA, filologiya pänliriniŋ namziti, şairä:

– Mustäqil Qazaqstanniŋ hazirqi vaqitta kšzligän nişanğa yetişi häm duniya hälqi etirap qilivatqan utuq-muvappäqiyätliri mäzkür dšlätniŋ çoŋqur tomurluq tarihiğa munasivätlik. Şu štmüşniŋ ta bügünki küngiçä eçilmiğan qir-sirliri bilän tädriҗiy tätqiqatni täläp qilidiğan ähmiyätlik muämmaliriğa Prezident Nursultan Nazarbaev «Uluq dalaniŋ yättä qiri» namliq maqalisida ätrapliq tohtilidu.
Dšlät rähbiriniŋ qälimigä mänsüp mäzkür maqalä tärkividä qaraşturulidiğan «Dala fol'klori bilän muzıkisiniŋ miŋ jili» namliq layihä ädäbiyat vä mädäniyät sahaliriğa munasivätlik muhim mäsililärni šz içigä alğan. Bolupmu, štmüşniŋ sarğayğan sähipilirini izçil üginiş tüpäyli, yeŋiçä nuqtäiy näzär asasida tählil qilip, ob°ektiv bahalaşqa şarait yaritidu. Mustäqillikniŋ qädir-qimmitini çoŋqur his qilğan uluq dalaniŋ büyük pärzändi ädäbiyatşunaslarğa häm mädäniyätşunaslarğa zor işänçä bilän çoŋ җavapkärlik jükläydu.
Därhäqiqät, fol'klor vä muzıkiğa ait näzäriyäviy mäsililär härtäräplimä tätqiq qilinip, ata-bovilarniŋ bebaha mirasini sistemilaşturğan halda ävlatlarğa yätküzülüşi asan ämäs. Şuŋlaşqa Dšlät rähbiri mäzkür väzipiniŋ ämälgä eşişida qabiliyätlik mutähässislärniŋ җälip qilinişini alahidä täkitläydu. Bu mutähässislär täripidin şundaqla çšçäk, maqal tämsil, rivayät-äpsanilärni šz içigä alğan dala fol'kloriniŋ antologiyasi bilän billä qazaq hälqiniŋ qobız, dombra, sıbızğı käbi än°äniviy muzıka äsvapliri bilän orunlinidiğan «Wlı dalanıŋ kšne sarındarı» toplimini yoruqqa çiqiriş tüpäyli ädäbiyat häm mädäniyätni duniya ähligä tonutuş muhimliğini qäyt qilidu: «Bizniŋ mädäniyitimizniŋ asasiy syujetlirida, qährimanliri vä ahaŋlirida çegara bolmaydu, şu säväptin uni sistemiliq räviştä tätqiq qilip, pütkül Märkiziy Evraziya käŋligidä vä pütkül duniyada täşviqat qilişimiz şärt».
Dšlät rähbiri häm fol'klor, häm muzıkiniŋ hazirqi zaman auditoriyasigä çüşinişlik boluşini alahidä täkitläydu. Uniŋ üçün elektronluq nushilirini yaritiş, sürätlärni qoşup beriş muhimliğini qäyt qilğan. Yäni, qedimiy mirasni bügünki kün täläplirigä maslaşturğan halda yeŋiçä usul-uslublar bilän kšpçilikkä yätküzüş mäsilisi yolğa qoyilidu.
Layihidä şundaqla fol'klor nämunilirini üginiş mähsitidä izdäştürüş-tätqiqat eskpeditsiyalirini uyuşturuş haҗätligini atap štidu. Därhäqiqät, äl arisida eğizdin-eğizğa kšçüp jürgän qimmät mälumatlarni izdäp tepişta, ularni toplap, rätkä kältürüştä ilmiy ekspeditsiyalärniŋ ähmiyiti zor.
Nursultan Nazarbaev mustäqil äldä qedimiy dävir mähsulatliriğa härbir insanniŋ mustäqil räviştä diqqät qilişi lazimliğiğa tohtilidu. Dšlät rähbiri täripidin kštirilgän bu hil mäsililärniŋ ämälgä eşişiniŋ kšpligän yeŋi nätiҗilärni qolğa kältürüşkä asas bolalaydiğanliği eniq. Därhäqiqät, zaman täräqqiyatiğa uyğunlaşqan halda hayat käçürüş insanlardiki aŋ-säviyäniŋ, kšzqaraşniŋ yeŋilinişini täläp qilidu.
Dšlät rähbiriniŋ mäzkür maqalisida qäyt qilinğan pikir- mulahizilärni toluq qollap-quvätligän halda milliy mänaviyatimizğa munasivätlik mäsililärni mäs°uliyätçanliq bilän ämälgä aşuruş — härbir ziyaliniŋ zimmisigä jüklängän väzipä ekänligi eniq. Yoşuruşniŋ haҗiti yoqki, bügünki kündä häm ädäbiyatşunasliq, häm sän°ätşunasliq sahalirida izçil tätqiqatni täläp qilidiğan muämmalar yetärlik. Bolupmu, häliqniŋ muŋ-qayğusi, şatliq-hoşalliği äkis etilgän qoşaqlar, addiy puhraniŋ arzu-armanliri ipadilinidiğan çšçäklär, älniŋ danaliğini kšrsitidiğan maqal-tämsil vä tepişmaqlarni jiğip, toplaş işlirini yolğa qoyuş muhim ähmiyätkä egä. Rast, bügünki küngiçä ädäbiyatşunas alim-tätqiqatçilar täripidin fol'klor ülgiliri toplinip, bir türküm mäҗmuä-kitaplar yoruq kšrdi. Biraq, birinçidin, bu hil toplamlar çäklik tirajda näşir qilinğaçqa, hazirqi vaqitta haҗätmän üçün tepilivärmäydu.
Şundaqla klassik yaki zamaniviy ädäbiyatimizda häliq eğiz iҗadiyitigä has ülgilärniŋ äkis etilişini eniqlaş mäsilisimu tätqiqatçilar täripidin izdinişni kütüvatqanliği mälum. Һär dävirdä iҗat qilğan şair-yazğuçilarniŋ fol'klorğa diqqät qilişini, mäniviy bayliğimizni šz äsärliridä qollinişini tätqiq qiliş haҗät.
Dävir näpäsini kšrsitidiğan häliq nahşilirimu bügünki kündä šz ähmiyitini yoqatmay, talant egiliri täripidin milliy muzıkiliq äsvaplar arqiliq orunlinip kälmäktä. Şundaqla ayrim qoşaqlar hazirqi zamanniŋ tälivigä muvapiqlaşqan halda yeŋiçä ahaŋğa selinip, äl arisida ammibapliqqa aylanğanliği mälum. Tiŋşiğuçilarğa estetikiliq läzzät beğişlaydiğan bu hil nahşilarniŋ ähmiyitini, qolliniliş alahidiligini tätqiq qilişmu muhim.
Zimmisigä jüklängän çoŋ җavapkärlikni çoŋqur his qilidiğan alim-tätqiqatçilar täripidin fol'klor vä muzıkiniŋ tärkivi yeŋi materiallar bilän beyitilişi tüpäyli, kšpligän ähmiyätlik mälumatlar elan qilinip, tarihiy ämgäklär bilän tätqiqat monografiyaliriniŋ barliqqa kelişigä işänçimiz kamil. Çünki härbir millätniŋ uzun jilliq tarihi, yüksäk rivaҗlanğan mädäniyiti, ilğar ilim-päni, büyük ädäbiyati arqiliq alämgä tonulidiğanliği eniq.
Karlin MÄHPİROV, «Turan duniyasi» җämiyätlik fondiniŋ mudiri:

– Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Prezidenti Nursultan Nazarbaevniŋ «Uluq dalaniŋ yättä qiri» maqalisi bizniŋ štmüşimiz, bügünimiz, vä kälgüsimizniŋ bayani, aŋ-säviyäni yeŋilaşniŋ yeŋiçä kšrünüşi desäk bolidu. Maqalida dšlitimizniŋ vä җämiyitimizniŋ täräqqiyati, istiqbali üçün nahayiti muhim tarihiy, ilmiy vä mäniviy yšnilişlär šz äksini tapqan. Bir täräptin šzimizniŋ štmüşini çüşiniş vä üginişkä qaritilğan härtäräplimä yandişişlar härqaçan aktualliğini vä zamaniviyliğini yoqatmaydu. Yänä birtäräptin, Prezidentimizniŋ «Uluq dalaniŋ yättä qiri» maqalisi tarihni çoŋqur çüşinişniŋ muhimliğini mulahizä qilipla qoymay, ämälgä aşuruluşqa tegiş muhim layihilärni tävsiyä qilinidu. Maqalä — «Ruhani jaŋğıru» programmisida kšrsitilgän ideya vä layihilärniŋ davami, җämiyitimizniŋ mäniviy yeŋiliniş җäriyaniniŋ bir bšligi .
Prezident täripidin tävsiyä qilinğan Qazaqstan mädäniy mirasini ammibaplaşturuş vä Qazaqstan tarihini tätqiq qilişqa beğişlanğan yeŋi çoŋ altä layihä dšlitimizdä ilim-pän, mädäniyät vä sän°ätniŋ täräqqiy etişigä türtkä bolidiğanliği eniq.
Maqalida kšrsitilgän tarihiy faktlar äsirlär mabaynida hoşna regionlar häm tsivilizatsiyalär bilän tutaşqan, dšlätçiligini mustähkämligän qazaq hälqi üçün pähirliniş tuyğulirini hasil qilidu. Qazaqstanda kšpligän häliq väkilliriniŋ hatirҗäm hayati, qazaq hälqiniŋ uluq türk tsivilizatsiyasigä mänsüp ekänligi, şundaqla türkiy dšlätlär vä dala imperiyaliriniŋ varisliq ülgisini şäkilländürüş lazimliği häqqidä eytilidu. Ottura äsirdiki Qazaqstanniŋ ihtisadiy vä säyasiy hayatida ular alahidä iz qaldurdi. Maqaliniŋ altinçi punktida häliqlär arisidiki munasivättä, soda vä äqliy hämkarliq täräqqiyatida muhim rol' atqurğan, Türk duniyasi bilän duniya miqiyasida ihtisadiy vä mädäniy güllinişkä asas yaratqan İpäk yoli häqqidä sšz bolidu.
Prezident maqalisidiki layihilärni ünümlük ämälgä aşuruş üçün җiddiy oylinip iş tutuşimizni täläp qilidu. Layihilärniŋ ämälgä eşişi ortaq äҗdatlirimizniŋ mirasini äbädiyläştürüşkä imkaniyät yaritidu. Duniya tarihida Uluq dalağa yeŋiçä kšzqaraş, zamaniviy Qazaqstanniŋ duniya tarihidiki orniniŋ qäyt qilinişi qazaqstanliqlarniŋ vätänpärvärlik sezimini tehimu ulğaytidu vä Qazaqstanniŋ šzlügini saqliğan halda duniyaniŋ mädäniyät boşluğiğa integratsiya җäriyanini iştiklitidu.

Riad QURBANOV, «COSMO TRAVEL KZ» säyahät şirkiti mudiriniŋ orunbasari:

– Prezidentimiz «Uluq dalaniŋ yättä qiri» däp atilidiğan maqalisida täkitligändäk, «Bizniŋ tarihimizda җudaliq däqiqilär bilän qayğuluq vaqiälär, şiddätlik uruş vä ziddiyätlär, iҗtimaiy turğudin, hovupliq sinaq vä säyasiy täqipläşlär az bolmidi. Buni untuşqa hoquqimiz yoq. Kšpqirliq häm käŋdairilik tarihimizni toğra çüşinip, qobul qilişni bilişimiz keräk».
Män Dšlät rähbiri bu qetimqi maqalisida alğa sürgän «Arhiv-2025» layihisigila tohtalmaqçimän. Hälqimizniŋ tarihidiki paҗiälik sähipilärniŋ biri 1918-jildiki «Atu» paҗiäsini tätqiq qiliş mabaynida säpdişim Aznat Talipov ikkimizgä elimiz arhivlirida işläşkä toğra käldi. Talay faktlar bilän hšҗҗätlär arhiv täkçiliridä šz tätqiqatçilirini kütüvatqanliğiğa izdiniş җäriyanida toluq kšz yätküzgän eduq.
İzdiniş җäriyanida bizgä moşu küngiçä namälum bolğan kšpligän tarihiy hšҗҗätlär bilän tonuşup çiqişqa toğra käldi. Açarçiliqniŋ däsläpki basquçiniŋ şu 1918-jilğa toğra kelidiğanliğini, Mitrofan Muraevniŋ buyruqliri, vilayätlik İҗraiy komitetniŋ protokolliri, «Sadaiy tarançi» gezitini çiqirişni davamlaşturuş häqqidä jiğin protokolliri, şu dävirdiki lavazimliq şähslärniŋ äslimiliri bilän tonuşup çiqtuq. Muraev rähbärligidä üç adämdin tärkip tapqan delegatsiya İli šlkisiniŋ gubernatori bilän uçrişip, kelişim tüzidu. Uniŋ Moskvağa elip ketilgänligini arhiv hšҗҗätliri arqiliq bilduq. Şu paҗiädä «Bol'şevik Abdulla Rozibaqiev nemä qilğan?» degän soalğa җavap alduq. 20 yaştin ändila alqiğan Abdulla Rozibaqievniŋ hälqi üçün qançilik җanpidaliq kšrsätkänligini tästiqläydiğan hšҗҗätlär bilän tonuşup, uniŋdin pähirliniş tuyğulirini beşimizdin štküzduq. Mitrofan Muraev “Taşkänt җäŋgivar otryadi” däp atilidiğan җazaliğuçi otryadniŋ komandiri bolupla qalmay, Märkäz uni «Yättisu vilayitiniŋ Pävquladdä Komissari» lavazimida ävätkänligini, vilayätlik İҗraiy komitet uniŋğa «beqinda» bolğanliğinini, härbir buyruğini bulҗutmay orunliğanliğini bilduq. Muraevniŋ aldida yärlik bol'şevik ämäldarlar baş egip jüridiğan, uniŋ imzasiz äŋ addiy işlarmu orunlanmaydiğan vaqit edi. Şundaq şaraitta Abdulla Rozibaqiev birnäççä qazaq, tatar säpdaşliri bilän räsmiy delegatsiya täşkilläp, Muraevniŋ qobulhanisida bolidu vä Pävquladdä Komissarniŋ pärmani bilän äŋ eğir künlärni baştin käçürüvatqan Yättisu hälqigä baş-pana boluşni musulman komiteti šz zimmisigä alidu.
Äŋ eğir päytlärdä qazaq dalasidiki qerindaş häliqlärniŋ bir-birigä bolğan yardimi, yar-yšläk bolğan däqiqiliri arhiv hšҗҗätliri bilän tästiqlinidu. Türkiy häliqlärniŋ qara çaŋğiriği bolğan Qazaq dalasidiki äsirlär mabaynida qeliplaşqan dostluq, qerindaşliq munasivätlär eğiz yüzidila eytilidiğan çirayliq sšz ämäs.
Qazaqstan Jumhuriyiti Prezidentiniŋ arhivida (F 811. 0p-2, D-26) saqlinivatqan dšlät vä җämiyät ärbabi Turar Rısqulovniŋ tšvändiki sšzlirini kältürüp štüşni toğra kšrüvatimän:
«Şärqiy Talğar bolusluğini bolusi Saymasay Üçkempirovni dadam Rısqul Jılqaydarov etip šltürdi. Yoşurunup jürgän yeridin dadam bilän akisi Moldabek Jilqaydarov ikkisini tutup, Vernıy türmisigä qamaydu. Bizniŋ ailini quralliq küzätçilär dadamniŋ uruq-tuqqanliri istiqamät qilidiğan «Besağaç» degän yärgä elip käldi. Bolusniŋ uruq-tuqqanliri ailiniŋ yalğuz oğli meni tapşurup berişni täläp qilip, intiqam eliş üçün meni šltüridiğanliğini eytişti.
Bir küni keçisi bolusniŋ uruq-tuqqanliri biz yaşavatqan gämigä basturup kirip, meni sšräp elip maŋdi. Ayallar (šgäy anam vä dadamniŋ akisiniŋ ayali) dat-päriyat eytip jiğlaşqa başlidi.
Hoşna turidiğan uyğurlar (tarançilar) jügräp kelip meni qutulduruvaldi»
Grajdanlar uruşi dävridä yaridar bolup, qansiriğan uyğur dostini mürisigä elip «šlsäk — täŋ šlümiz» däp җäŋ mäydanidin elip çiqqan qazaq jigitiniŋ märdaniliğiçu!
İli sultanliğiniŋ sultani Älahan Sultan qazaq qerindişi Tazabekni padişa hškümitigä qayturup bärmigändin keyin generel-gubernator Kolpakovskiyniŋ «Sultan Tazabekni bärmäyvatidu» degän mänadiki hätlirimu arhivlarda uçraydu.
Qazaq bilän uyğurniŋ dostluğini ipadiläydiğan mundaq misallarni arhiv hšҗҗätliridin kšpläp kältürüşüm mümkin. Arhiv hšҗҗätlirigä asaslanğan halda ikki millätniŋ qerindaşliğini täkitläydiğan tarihiy faktlarni yetilivatqan ävlatqa yätküzüş — bizniŋ muqäddäs väzipimiz.
Prezidentimizniŋ bu layihisi boyiçä Qazaqstandiki uyğur җämiyitimu arhivlarda saqlinivatqan hälqimizgä ait hšҗҗätlärni üginişni җiddiy qolğa eliş keräk, däp oylaymän.
Hulasiläp eytqanda, štmüşni kälgüsigä ulaş üçün tarihiy häqiqätni yaş ävlatqa yätküzüş yolida arhiv hšҗҗätlirini tätqiq qilişniŋ, uni sistemilaşturuşniŋ muhimliğini, «Arhiv-2025» yättä jilliq programmini җariy qilişni täkitligän Prezidentimizniŋ «Uluq dalaniŋ yättä qiri» maqalisi bizgä kštiräŋgü roh beğişlidi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ