Elektronluq soda — utuq mänbäsi

0
114 ret oqıldı

Yoldaş MOLOTOV,
«Uyğur avazi»

Hazir sürä°tlik täräqqiy etivatqan zamaniviy tehnologiyalär hayatimizğa çoŋ šzgirişlärni elip kälmäktä. Biraq uniŋ sälbiy täräplirimu yoq ämäs. Amma, bu tehnologiyalär insan hayatini yahşilaşqa, utuqqa yetişniŋ yeŋi imkaniyätlirini yaritişta qadir ekänligini iqrar qilişimiz keräk.
Bügünki taŋda zamaniviy tehnologiyalärni yetük bilgänlär šydin çiqmayla payda tepişniŋ yollirini yahşi bilidu. Äynä şundaq sahalarniŋ biri – elektronluq soda. Mäzkür maqalida moşu sahaniŋ alahidilikliri toğriliq täpsiliy tohtilip štüşni toğra kšrduq.
Şundaq qilip,biz «elektronluq soda» däp Vikipediyağa «muraҗiät» qilduq häm tšvändiki җavapni alduq. Elektronluq soda — bu setip alğuçilar vä sodigärlär arisidiki internet torliridiki munasivätlär asasida ähbaratliq tehnologiyalärni paydilinip, tovarlar bilän kšrsitilidiğan hizmätlärni ämälgä aşuruşqa beğişlanğan hizmät. Elektronluq kommertsiya vasitiliri bahaliq qäğäzlär bilän soda uyuşturuşqa, yuridik şähslär arisida şärtnamilärni tüzüşkä, elektronluq birjilarda hizmät qilişqa, buyrutma berişkä vä mäişiy tovarlarniŋ, kšrsitilidiğan hizmätlärniŋ häqqini tšläşkä imkaniyät beridu. Tovarni reklama qiliş, buyrutma beriş, häq tšläş, yätküzüş internet tori arqiliq ämälgä aşurulidu.
«İnternet-dukan» çüşänçisi däsläpki qetim 1994-jili AQŞta päyda bolğan. Şu jili amerikiliq tiҗarätçi Djeff Bezos «Amazon.com» şirkitini tirkäydu. 1995-jili bolsa şu şirkätniŋ sayti işqa qoşulidu. Däsläp bu saytta päqät kitaplar setilişqa başlaydu, keyiniräk disklar, elektronika, җihaz, ozuq-tülük, oyunçuqlar setilidu. Hazir bu şirkät ottuz tšrt tovar kategoriyasi boyiçä mähsulatlarni täklip qilidu. 2016-jili şirkättä 184 miŋ adäm işligän ekän. Şirkätniŋ Braziliyada, Kanadida, Germaniyada, Yaponiyada vä başqimu dšlätlärdä şšbiliri bar. «Amazon» şirkiti 2018-jili sentyabr'da şirkätniŋ umumiy bahasi 1 trillion AQŞ dollariğa yätkänligini elan qildi. Şirkät egisi Djeff Bezos duniyadiki äŋ bay adäm däp etirap qilindi. Uniŋ umumiy bayliği 150 milliard dollarğa yätkän. Ekspertlarniŋ pikriçä, D.Bezos däsläpkilärdin bolup internetniŋ iqtidarini yahşi çüşängän häm uniŋdin ünümlük paydilanğan. Yäni internet-dukanniŋ adättiki dukanlarğa qariğanda nahayiti kšp heridarlarni җälip qiliş iqtidarini häm tovarlarniŋ kšphilliğini täminläydiğanliğini aldin-ala tähmin qilaliğan.
İnternet-dukanniŋ yänä bir alahidiligi — heridarlar šzliri setip alğan tovarlar häqqidä ärkin pikirlärni qalduralaydu. Demäk, novättiki heridarniŋ süpätlik tovar elişqa imkaniyiti käŋiyidu.
Täkitläş lazimki, internet-dukanniŋ iqtidaridin paydilanğan tiҗarätçilärniŋ biri — hitayliq tiҗarätçi Djek Ma boldi. U täsis qilğan «Alibaba Group» – duniyadiki äŋ çoŋ şirkätlärniŋ biri. Djek Ma šzi Hitaydiki äŋ bay adäm hesaplinidu. U «Forbs» jurnaliniŋ duniyadiki äŋ bay adämlär reytingida 18- orunda turidu. Qoşumçä qilsaq, qazaqstanliq heridarlarmu moşu şirkätniŋ hizmitidin kšp paydilinidekän.
Kšrüp turimizki, internet-dukanniŋ nätiҗidarliği vä iqtidari juquri.
Elimizdä elektronluq soda sahasiniŋ täräqqiyati 2005-jildin başlandi däp eytişqa bolidu. Hazir «virtual alämdä» tšlämlärni tšläş internet-banking operatsiyaliri yaki härtürlük elektronluq «qapçuqlar» arqiliq ämälgä aşurulidu. Mäsilän, adättiki kommunal hizmätlär üçün tšlämlärni bankta tšlisiŋiz härbir kvitantsiya üçün qoşumçä 100 täŋgä tšlişiŋiz lazim. Uniŋdin taşqiri, bankta novättä turup vaqtiŋizni yoqitişiŋiz ehtimal. Ändi elektronluq vasitä bilän bolsa bu hizmätni šydä yaki yolda ketip beripla tšläläysiz. Bu yärdä artuq ahça tšläşniŋ haҗiti yoq. Äksiçä, bu hizmättin paydilanğiniŋiz üçün sizgä qoşumçä bonuslar berilidu. U bonuslarni yänila şu hizmätlärni paydilanğanda häşläşkä bolidu.
Bu yärdä «addiy häliq elektronluq soda arqiliq payda tapalamdu?» degän soal päyda boluşi mümkin. Statistika mälumatliriğa asaslansaq, qazaqstanliqlar hazir asasän «olh», «krisha», «kolesa» saytlirini kšp paydilinidekän. Mäsilän, šy, pätir yaki yär uçastkisini setişni yaki setip elişni haliğuçilar birinçi novättä «krisha» saytiğa kiridu. Ändi avtoişqivazlarniŋ hämmisi «kolesa» saytida izdigininiŋ hämmisini tapidu. Uşşaq-çüşäklärni, šy hayvanatlirini, quruluş materiallirini vä başqimu kšpligän närsilärni izdigänlär «olh» saytiğa muraҗiät qilidu.
Ändi şähsiy tiҗaritini yeŋidin başliğanlar bolsa, «İnstagram», «VKontakte», «Feysbuk»,«Vatsap» iҗtimaiy torlirini paydilinişqa adätlängän. Yadiŋlarda bolsa ilgiri reklama päqät televiziya, radio yaki gezit-jurnallar arqiliqla berilätti häm reklama beriş üçün nurğun mäbläğ keräk edi. İҗtimiy torlarda tiҗarätçi reklama üçün artuq mäbläğ çiqarmaydu.Uniŋ šz tovarini tävsiyä qilişi päqät šziniŋ fantaziyasigä vä iҗadiy izdinişigä bağliq. Şähsän šzämniŋ moşu iҗtimaiy torlarni paydilinip tiҗaritini gülländürüvatqan tonuşlirim kšp. Ularniŋ eytişiçä, tiҗarätniŋ bu türiniŋ yänä bir ävzälligi — bazardiki orun yaki qoymilar üçün pul tšläşniŋ haҗiti yoq. Uniŋdin taşqiri qişniŋ soğida, yazniŋ issiğida heridarniŋ yoliğa tälmürüp oltarmaydu. Äŋ muhimi, heridarlar saniniŋ kšpligi. Yäni, ular ilgärkidäk bazarğa kälgänlär bilän çäklänmäydu, šz tovarlirini elimizniŋ başqa şähärlirigä, hätta başqa dšlätlärdiki heridarliriğa ävätäläydu. Tovar üçün häqni, juqurida eytqinimizdäk, internet-banking arqiliq alalaydu.
Mälumki, Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Prezidenti Nursultan Nazarbaev «Qazaqstanniŋ üçinçi yeŋilinişi: duniyaviy riqabätkä qabilliği» namliq Qazaqstan hälqigä yolliğan Mäktübidä istiqbali zor saha — elektronluq soda sahasini täräqqiy ätküzüş mäsilisigä alahidä kšŋül bšldi. Mälumatlar boyiçä, elimizda elektronluq kommertsiya baziriniŋ kšlämi 189 milliard täŋgigä yätkän. Bu umumän parçilap setişniŋ 2,6 payizini täşkil qilidu. Hazir sahada 900din oşuq şirkät işläydu. Sahada 677 miŋ adäm iş bilän täminlängän.2017-jili elektronluq sodida 74 million buyrutma orunlanğan.
Elektronluq kommertsiyani qollap-quvätläş üçün hškümät täripidin haҗät baza qurulmaqta. Prem'er-ministrniŋ orunbasari Asqar Jumağaliev 2018-2020-jillarğa beğişlanğan elektronluq sodini täräqqiy ätküzüş boyiçä «Yol häritisini» bäkitti. Yeŋi Seliq kodeksiğa elektronluq soda sahasida elinğan paydidin tšlinidiğan seliqni 2023-jilğiçä nol' payizğa çüşiriş mähsät qilinmaqta. Älvättä, bu imtiyazlarni eliş üçün tiҗarätçilär seliq organlirida räsmiy tirkilip, qanunğa muvapiq işlişi şärt.
Täkitläş lazimki, elektronluq kommertsiyadiki tiҗarätniŋ salahiyitini aşruş üçün «Kazpoçta» aktsionerliq җämiyitiniŋ bazisida Astana şähiridä E-commerce märkäzliri quruldi. Bu märkäzlärdä ottura vä kiçik tiҗarät väkilliriniŋ onlayn-setiş, tšläm vasitilirini, logistikini täräqqiy ätküzüş vä täyyar internet-dukanlirini quruş boyiçä mäslihätlär berilidu vä hizmät kšrsitilidu. Uniŋdin taşqiri elektron soda arqiliq mähsulatlar buyrutmilirini yätküzüş qäräli 2018-jili 3 küngiçä azaytildi (ilgiri 16 küngiçä bolğan).
Tähminlär boyiçä Qazaqstanda 2022-jilğiçä 22 miŋğa yeqin internet-dukan quruş, onlayn buyrutmilar sanini 83 millionğiçä yätküzüş, moşu sahada 200 miŋ adämni iş bilän täminläş mähsät qilinmaqta.
Statistika mälumatliri boyiçä, hazir Ğäripniŋ täräqqiy ätkän dšlätliriniŋ ihtisadida elektronluq soda ülüşi 50 payizğa, hoşna Rossiyadä bolsa 18 payizğa yätkän. Kšrüp turumizki, elektronluq soda ihtisat üçün muhim sahağa aylanmaqta. Demäk, elimiz tiҗarätçilirimu bu yeŋiliqlardin çättä qalmasliği keräk.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ