Gülyaŋaq…

0
140 ret oqıldı

Gülbähräm HOŞAEVA

(Novella)

Baliliq çeğim. Bu meniŋ äŋ gšzäl vä intayin bähitlik päytim. Rastimni eytsam, hayatimniŋ täŋdin-tolisi štüp ülgärgän bolsimu, baliliq çeğimdiki hissiyatlirimdin heç jiraq ketälmäymän.. Һäq sšzüm…. Kimlärgidu bu gepim külkilik aŋlinidiğandu, bälki. Mäyli. Uniŋ bilän karim yoq. Һissiyat meniŋ. Mäyli, baliliq çeğim meniŋdin tamamän jiraqlap kätsun. Mäyli, äşu bir gšzäl dävrimniŋ äŋ muhim iştrakçiliriniŋ baqqandäk üçini alliqaçan rähimsiz jillar yoliğa selivätkän bolsun, amma män šzäm uçum bolğan altun bosuğamni atlişim bilänla, äşu qädirdanlirimni ilgärki җayiğa hiyalän tikläşkä härikät qilimän. Bovam, momam vä dadam bilän muŋdişişqa kirişimän. Ariliqtiki bolup štkän yeŋiliqlirimni eytimän. Bolupmu momam bilän kšpiräk gäplişimän. Hoşalliqlirim bilän bšlüşimän. Hapiçiliğimni eytip jiğlapmu alimän. Һä, şundaq qilimän. Bügünki hekayä qilmaqçi boluvatqan vaqiälikmu toliraq momamğa munasivätlik.
Häyriyat, bu gäp uzaq štmüştin başlinidu. Män mäktäpni tamamlap, aliy oquş җayiğa qädäm qoydum. Oquşmu başlinip kätti. Birinçi semestrni tamamlap, qişliq tätilgä šygä aldiridim. Seğinişim çäksiz. Öydikilirimniŋ yeniğa kälginimgä hoşalliğimni siŋirär җaymu yoq. Meni ailämdikilärmu bağrini käŋ eçip qarşi aldi. Һätta “Belka” degän iştimizniŋmu qilidiğan qiliq tapalmay qalğiniğa qarap, hämmä häyran boluşti. U meniŋ härbir qädimimni küzitip, birdä boyumğiçä esilip, birdä hoşalliğidin bağniŋ içidiki qarğa eğinap, «Kšrdüŋlarmu kim käldi?» degändäk qin-qiniğa patmay alämni-maläm qilivatidu. Mänmu uni ärkilitip, bäzän tamaq yäydiğan qaçisini aliqinimğa elip, beşini siypap turup, tamiğini yegüzüp qoyimän. Uniŋ mehir bilän qariğan çirayliq vä dügläk kšzlirigä beqip, bäş ay davamida «Belka meni untup kätti, tonumay havuşup, hoyliğa kirgüzmişi mümkin» däp oyliğinimdin hiҗil boluvatimän. «Tiliŋ bolsa, däl hazir nemilärni dättiŋkin, äqilliğim. Män däsläp şähärgä maŋğan küni avtobusniŋ käynidin tiliŋ teşiğa çiqip kätkiçä jügrigän bolsaŋmu, heç yetişälmäy, hasiriğan petiŋçä qalğiniŋ üçün bir ay jürigim eçişip, jiğliğan edim. Sšz uqqan bolsaŋ, şu çağdiki därdu-piğanimni saŋa yätküzär edim, vapadarim», däp piçirlap qoyimän…
Häyriyat, hekayä qilmaqçi boluvatqan mavzuğa kšçäy.
– Җürginä män saŋa bir närsä kšrsitäy, – dedi män kälgän künniŋ ätisigä momam. – Monuni qariğinä, — däp julunup kätkän kokat ohşaş bir närsini kšrsätti.
– Bu nemä, moma, – däp soridim.
– Bu yaŋaq.
– Һä-ä, yaŋaqmu? – häyran bolup ävu kokatqa qaridim.
– Buni män sän oquşqa atlanğan küni monu qaçagülniŋ yeniğa irim qilip tikip qoyğan edim.
– Nemä irimdi u moma? – soridim qiziqiş bilän.
– Moşu yaŋaq kškläp kätsä, meniŋ Gülüm oquşqa çüşidu däp…
– Şundaqmu? – dedim külümsiräp. – Kšklimäptudä bu kasapät, — dedim julunup kätkän kokatni kšrüp.
– Vay kšklidi. Bäkmu çirayliq kškligän. Sänmu oquşqa çüştüŋ ämäsmu! Tünügünla monu hoşna Һavahanni “bir çinä çayni billä içäyli”, däp çaqirivedim. Män sirtqa çiqip kätkän ariliqta: «Gülniŋ qaçisini kokat besip ketiptu» däp juluvetiptu, qarimamsän. Tovva, häqniŋ güliniŋ qaçisida nemisi barkin… Һä, män uniŋ kšklişini täŋrimdin keçä häm kündüz soriğan edimğu… – momam bäkmu çüşkünlüktä kayip kätti.
– Moma, uniŋğa unçilik kšŋül bšlmiginä, maqulmu? Bu yaŋiğiŋ šziniŋ hizmitini adil atqurup, meni aliy bilim därgahiğa orunlaşturup qoydi ämäsmu. Mäyli, äşu qaçiğa yänä bir tal yaŋaq tikip qoyimiz. Uniŋğa ançila hapa bolma, – dedim yänila gäpni oyunğa aylandurmaqçi bolup. Lekin momamniŋ alämşumul bearam boluvatqinini kšrüp, gepimni därhal tohtattim.
Andin momamniŋ çirayidiki җiddiyliqni ändi bayqiğandäk, uniŋğa sinçilap qaridim. «Vay hudayimäy», däymän içimdä.U julunğan kokatni, huddi uniŋ җeni bardäk, avaylap aliqiniğa selivelip, alämçä qayğu bilän uniŋ җanlinişini yaŋaq kokitiniŋ šzidin iltimas qilivatqandäk bir halda oltiratti. Kšzümniŋ qirida kokatniŋ astidiki kšksini yerip kšk çiqarğan yaŋaqqa qaridim. «Näqädär täsirlik mšҗüzä bu!» däymän içimdä.
Bayatin momam bilän çeqişip sšzliginimgä ändi hiҗil boluvatimän. Ävu yaŋaqmu kšzümgä, huddi häsiyätlik bir qutidäk, alahidä sirliq kšrünüşkä başlidi. Momamniŋ härikitini küzitip, miŋ hil oyğa çšmülüp oltirimän. U bolsa, bayaqi yaŋiğiniŋ kokatlirini avaylap jiğişturuş häläkçiligi bilän bänt. Andin ularni qara topa tolturulğan alahidä gül qaçisiğa bir-birläp ehtiyat bilän orunlaşturup, su quyup qoydi. Özi, huddi u gäp çüşinidiğandäk piçirlap, bir nemilärni däp qoyidu…
Män qädirdanlirimniŋ mehrigä toyup ülgärmäyla on künlük däm eliş vaqtim šttidä kätti. Momam yaŋiğiniŋ kokatliriniŋ sağirip, šz-šzidin qeqilip çüşüvatqiniğa çoŋqur eçinip, gül qaçisi ätrapida pir peqirap, haman käypiyati çüşüş җäriyanida. Mänmu momam yoq çağda bayiqi kokatlarniŋ tškülüvatqinini kšrüp jürgäçkä, “uniŋ dilini eçişturmay” degän oy bilän bu toğriliq lam demigän petim yänä oquşumğa atlandim.
Vaqit ğuyuldap štüvärdi. Därislirim bilän bänt bolup, momamniŋ yaŋiği yadimdin biraz çiqip qalğan bir päyttä, apamdin hät aldim. Teçliq- amanliqtin keyin: «Qizim, huş hävär! Momaŋniŋ hoşalliğida çäk yoq. Sävävi, heliqi qaçidiki yaŋiği tehimu çirayliq bolup kšk çiqardi. U ändi «qizim aman-esän oquşini tamamlaydu, yaŋaq meniŋ tiligimni yärdä qoymidi», däp qaçidiki yaŋiğiğa minnätdarliq bildürüp, heçkimni yeqin kältürmäy saqlavatidu. “Juluvetidu” däp qorqidu ämäsmu! Һä rastla, uni «bu meniŋ Gülyaŋiğim, Gülüm yaŋiğim» däp qoyidu. Biz üçünmu u Gülyaŋaq. Sän pütärgiçä Gülyaŋaq helila šsüp qalar… Sänmu oquşuŋni tirişip, yahşi oqi, maqulmu qozam?».
Vay Alla egämäy. Näqädär esil sšzlär vä näqädär aliy niyät vä tiläklär bu! Baliniŋ keläçigidin ümüt qilmaydiğan, pütkül yahşiliğini baliğa beğişlimaydiğan ata-ana barmedi! Amma eçinişliq yeri yaşliğimizda buni eniq çüşinip bolalmaydekänmiz ämäsmu. Momamniŋ mehir vä ümüt bilän šstürüvatqan yaŋiğiniŋ «käŋ mäzmuni» şu küni säviyämgä kelip yätti. Däl äşu hättin keyin šzämni helila çoŋ bolup kätkändäk his qildim. Öydikilärni seğinsam yaki aziraq käypiyatim çüşkidäk bolsa, apamniŋ hetini yenip-yenip oquymän, momamniŋ sšzlirini äskä alimän. Andin hätni bağrimğa besip, kšksüm qanğiçä jiğlavalimän. Özämçä «işänçiŋlarni aqlaşqa tirişimän. Bäk tirişimän…» däp hiyalän äzizlirimgä vädimu qilimän…
***
«Anaŋdäk bolğanda, anaŋniŋ qädrigä yetärsän» degän gäpniŋ mäzmunini šzäm ana bolğanda, andin momamniŋ qädrigä moma bolğan çeğimdila yättim…
Aridin talay jillar štüp kätti. Meniŋ Belkammu duniyadin štti. Uniŋ vapatinimu maŋa šydikilär «oquşiğa täsirini täkküzidu» däp uzaq vaqit eytmay jürgän ekän. Һäqiqätänmu şundaq boldi. Äqil-parasiti hämmini häyran qalduridiğan, intayin zeräk Belkamniŋ vapatini uzaq vaqit qobul qilalmay jürdüm. U bäŋvaşmu meniŋ jürigimni alämçä ezip kätkän edi… Dadam uni beğimizniŋ çetigä yärläp qoyğaçqa, mäligä barsam, uniŋ qäbrinimu ziyarät qilimän. Uniŋ omaq qiliqlirini birdä külüp, birdä jiğlap äsläymän. Bu duniyada hämmä yahşiliqniŋmu, yamanliqniŋmu vaqitliq vä midirliğan tiriklikniŋ hämmisi bu yalğan alämgä mehman ekänligigä yänä bir qetim kšz yätküzimän.
***
Momamniŋ heliqi yaŋiği bolsa, qaçida yoğirip baraqsan bolup kätkäç, dadam uni beğimizniŋ otturisiğa tikip qoyğan ekän. U intayin sšlätlik vä çirayliq däräq bolup šsti. Bağni bäkmu bezäp turğan bu yaŋaqni här jili kšrüp, bäkmu zoqlinip qaytimän. Bu meniŋ studentliq hayatim alliqaçan tügäp, iş-paaliyitimnimu başlavätkän, pärzänt quçupmu ülgärgän päytim edi. U şu çirayliq peti yoğirivärdi, amma heç mevä bärmiginini šydikilärdin aŋlap turimän. Bağda başqimu yaŋaq däräqliri bolğaçqimekin, äytävir, uniŋ mevä berip, bärmäsligigä ançila diqqät qilmaptimän. Äytävir, çirayida gäp yoq. Huddi pütünläy bağ mevisini moşu berivatqandäk alämçä yärni egiläp, şaharap ärkin šskini šskän. Bir ätiyazliği män mäligä barsam, yaŋaq çeçäkläp, äҗayip gšzällişip ketiptu.
– Vay mubaräk bolsun, buni mevä bärmäydu däp birmunçä gäp qilivetättiŋlarğu, – dedim çaqçaq arilaş hoşalliğimni yoşuralmay.
– Bu meniŋdin šlgiçä tayaq yedi, çeçäklimäskä amali qalmidi kasapätniŋ, – dedi dadam rasa külüvelip. Keyin bilsäm, dadam palta bilän «çepivetimän» däp deväyläp, bir şehini kesivätkän ekän. Bu «häyvä qiliş» irimini u jut çoŋliridin aŋlaptu. Şundaq qilsa, tügäl çepivetidiğinidin qorqup däräq mevä berärmiş. Kim bilidu, bu uniŋğa häqiqätänmu täsir qildimu yaki šziniŋ mevä beridiğan mäzgili yättimu, äytävir, täbiätniŋ bu siri yalğuz Allağa mälum, älvättä. Qisqisi, bu «totiquşidäk gšzäl çirayi bar zilva boyluq yaŋaq däriği» ottuz jildin keyin, yäni dadam «häyvä» qilğandin keyin çeçäkläptu.
Amma… Amma däl şu jili dadam tuyuqsiz ağrip qaldi. Yaŋaq çeçigi tškülgändin keyin degidäkla başlanğan uniŋ ağriği miŋ hil davalarğa boy bärmäy, küçiyivärdi. Män ailimizniŋ tüvrüginiŋ hayatini saqlap qeliş häläkçiligidä miŋ hil dora-därmäk izdäş bilän bänt bolup, yaŋaq toğriliq untupla qaptimän. Dadam ağriğandin buyan mäligä pat-pat kelip jürgän bolsammu, heliqi yaŋaqniŋ mevä bärginigä qariğidäk käypiyatimmu bolmiğan ekän.
Arida küzmu yetip käldi. Män dadamni yoqlap yänä käldim. Ätigänligi baqqa kirsäm, heliqi yaŋaqtin bäş-altisi yärdä tškülüp yetiptu. Därhal jiğişturup, bir siqim çeqilğan yaŋaqni dadamğa elip kirdim. U aliqinidiki süzük vä çirayliq yaŋaq deniğa uzaq ünsiz qarap oltardi. Äŋ äpsuslinarliq yeri, bu meniŋ tağdäk yšligim, ğulimas sepilim bolğan dadamniŋ sudin başqa birär taam jutuştin qalğan päyti edi. İkkilimiz ünsiz oltirimiz. Dadam nemä oyda, bilmidim, meniŋ häsritimniŋ çeki yoq. Pütkül içi-qarnimni titip, jürigimniŋ hämmä tomurlirini degidäk eçişturup çiqivatqan yaşlirimni içimdä jutuvatimän. «Häp, täŋrimäy… – däymän içimdä. – Һäҗäp hesaptin yeŋildiŋ. Elip ketişkä täyyarlavatqan adimiŋniŋ aldida anisi bar ekänligini, hä härqandaq aniğa pärzändini yoqitiş därt elip kelidiğinini untidiŋ…». Hiyalän hayatniŋ bu hil nahäq qismätliri häqqidä dilimni tilğavatqan nalämni bšlüşidiğan insan tapalmay oltirimän. Oylirimni dadamniŋ asta avazi buzdi:
– Mä, šzäŋ yäp baqqin, balam. Bu degän Gül yaŋaqqu, – däp ularni meniŋ
aliqinimğa saldi. Şu päyt kšzlirimdiki yaşlirim, mškidiğan җay tapalmay tškülüşkä başliğaçqa, dadamniŋ kšzlirigä qaraşqa madarimmu yoq edi. Uniŋ bäş-altä ay içidila tatirip, halsizlinip kätkän qolliridin, huddi mürämdä bir mişkap un bar adämdäk, miŋ bir җapa bilän qollirimni qozğap, yaŋaq danlirini aldim. Ottuz jil mevä bärmigän bu «vapasizni» momamniŋ «Gülyaŋaq» däydiğinini dayim aŋlattim, lekin dadamdin heç aŋlimiğan ekänmän. Һätta dadamni uniŋğa momamniŋ qoyğan bu namini bilmäydu däpmu oylattim. Kšrünüşi sürlügiräk bolğan qädirdanim eğizidin çiqqan bu sšz meniŋ jürigim tomurlirini ziŋilditip, pütkül äzayimğa, huddi inçikä vä štkür jiŋnilär sançilivatqandäk, bir halda qoyğan edi…
***
Şu-şu boldi. Һayatimniŋ süzük süyimu, lay süyimu aqti. Yerim jil tinim tapmay dadamniŋ hayati bilän küräşkinim täğdirimniŋ yazmişi aldida heç küçsiz boldi. U šz anisini, yäni meniŋ momamni arqisida qaldurup, mäŋgülük säpirigä ravan boldi…
Keyinki ätiyazliği mäligä apam bilän momamniŋ yeniğa yänä käldim. Bayiqi yaŋaq gülläp, çeçäklirini qoyarğa җay tapalmay qaptu. Rastimni eytsam, uniŋ ğuççidä eçilip kätkän çeçäklirini kšrüp, meniŋ tehi konirimiğan yaramniŋ üstigä tuz säpkändäk eçişturuvätti.
– «Gülyaŋaqmidiŋ» sän? – däymän uniŋğa šzämçä hapiçiliğimni bildürüp. – Eytqina, nemä qilğiniŋ bu? Dadamniŋ hayatimedi seniŋ güllişiŋgä kaşila bolğan? Yaki uniŋ saŋa qilğan «häyvisi» üçün šç alğiniŋmu? Momamniŋ šzäŋni äzizläp aliqiniğa selip šstürginini, hayattin ketip barğan çeğiŋda qaytidin җan bärginini untup, uniŋğa därt soğa qildiŋmu?
Täbiätniŋ qir-sirlirini bu alämdä bilip štkän kim bar?! Bu tilsiz däräqmu maŋa ohşaşla täbiätniŋ bir mšҗüzisi ämäsmu. Qisqisi, uniŋğa qilivatqan gepim tamamän asassiz vä çidimasliq ekänliginimu çüşinimän. Şuŋa uniŋ asman bilän boy talişip šsüvatqan zilva boyiğa yänä biraz qarap turdumdä, mäŋzimni juyup taşliğan yaşlirimni sürtüp, «Mäyli, meväŋni berivärgin. Һär halda beğimniŋ sšlitiğu sän», däp piçirlap qoyup, adättikiçä bağni arilap štidiğan su boyiğa kelip oltardim. Bu җayni bäkmu yahşi kšrimän. Ätrap bebaha gšzäl. Meniŋ bu yärdä saatlap oltiridiğinimni ailidä bilmäydiğan adäm yoq, şuŋa heçkim kaşilimu bolmaydu…
***
Jillar štkänsiri män nadan gšdäkkimu asta-asta äqil tolup, momamniŋ tügmidäk närsigä şu qädär çoŋ etivar beriştiki asasiy säväpniŋ mäzmunini tehimu çoŋqur çüşinişkä başlidim. Äşu bir kiçikkinä yaŋaq içigä quyulğan bäkmu esil vä otluq mehir-muhäbbät, heçnemigä tegişip bolmaydiğan bir kšyümçanliqniŋ yatqanliğini mäzgilidä päriq qilalmay qalğan ekänmän. Һayatimniŋ yazi ketip, küzi kelip qalğan bu künliri pat-patla kšzümni çiŋ jumuvelip, štmüşümniŋ äziz qährimanlirini äyni boyiçä gävdiländürüşkä tirişimän. Şu çağdiki momamniŋ härbir härikitini kšz aldimdin štküzüp, uniŋdiki mehir-şäpqät otiniŋ dillarni zil-ziligä selip tävritivetidiğan vä qälbimni otturidin qaq yerip bšlüvetidiğan däriҗidä alämçä küçkä egä ekänligini sezinimän. Sezinimänu, lekin jillarni heç käynigä qayturalmaymän. Andin bu hil tatliq hissiyat vä aççiq hatirilär ilkidä tähiyämni nämläş bilän teŋimniŋ qandaq atqininimu säzmäy qalimän…
***
Dadamdin keyin yänä talay jillar hayat käçürgän momam šmriniŋ ahiriğiçä «Gülyaŋaq», «Gülüm yaŋaq» däp štti. Lekin meniŋ üçün bu nam şu bir dadamniŋ aliqiniğa uniŋ denini salğan vä dadam uniŋğa eğizmu tegälmäy, päqät alliqaçan nuri šçüp ülgärgän kšzliri bilän uzaq tiklinip oltarğan kündin keyin qimmitini yoqatqan edi…

Bälüşüş

Javap qalduruŋ