«Aq eyiq hekayisi»

0
152 ret oqıldı

Äkräm ÄHMÄTOV

Elimizdä säyasät šzgärdimu yaki çät ällärdin kelivatqan härhil uçurlarniŋ täsiri küçäydimu, iş qilip, Evropiğa eğiş-kšçüş kšpiyişkä başlidi. Birliri yahşi turmuş izdisä, yänä birliri duniyani keziş-säyahitigä qiziqip, yoruq duniyağa apridä bolup uçum bolğan ugilirini-jutlirini taşlap, vätinimiz çegarisidin štüp bähit izdäşkä atlandi. Älvättä, bu vaqiä tonuş-bilişlär arisidiki munasivätlär üçün asasiy mavzularniŋ birigä aylandi. Birliri “çät äl turmuş tärizi yahşi ekän” deyişsä, yänä birliri, «U yaqta kšp pul tapisän», desä yänä birliri «Germaniyadä yaşisaŋ, u җännät ekän», deyişti. Bu äpqaçti gäplär bizniŋ uruq-tuqqanlarnimu aylinip štmidi, älvättä. Bizniŋ ävladimiz äzäldinla moşu diyar qoynida yaşap kälgän ekän, ata täripimizdin qoşqa bovimiz İdirisbay halliq adäm bolğaçqa, äytävir, ikki hotunluq bolğan ekän. Şuŋlaşqa bolsa keräk, biz җamaätlik ävlatlar qatariğa yatidekänmiz. Ana җämättin çoŋ bovimiz Şämşidin qazi moşu bizniŋ tävägä daŋliq bay adäm bolğan, ularniŋ җäsätliri moşu biz istiqamät qilivatqan җaylarda yatidu. Demäk, ävlattin-ävlatqa üzülmäy kelivatqan, häm bügünki kündimu yaşavatqan җimiki qan-qerindaşlirimizniŋ hayati moşu tävärrük tupraq bilän ziç bağlanğan. Moşu nuqtäiy näzärdin qariğanda, bizniŋ bu ziminni tärk etip, çät älgä eğiş äqilgä siğmaydiğan bir iş. Şuŋlaşqa bu bardi- käldi paraŋlar meni ançila qizuqturup kätmidi, pärvamu qilğinim yoq. Qerindaşlar arisida bu gäplär kündin-küngä ävҗigä çiqişqa başlidi. Çoŋ akimiz Marat akam tiҗarätçi, ayali çät tilidin däris beridu. Bir qarimaqqa, turmuşi yaman ämästäk, lekin yäŋgimiz ingliz tilliq bolğaçqimu, däsläp Evropiğa kšçüş ideyasi äşu hädimizdin çiqti.
– Mäsilän, Şvetsiyadä prezident betap bolsa, ağriqhanida addiy adämlär yatidiğan palatidila davalinidekän, işçilar palançi miŋ dollar ayliq alidekän, –dedi u qiziqip sšzläp. – Män Frantsiyadä yaşaşni halaymän – dedi siŋlimiz Nazgül. – U yaqta nemä bar sizgä? Bir ubdan meditsina kolledjida oquvatisiz, keläçäktä bir ağriqhanida hämşirä bolisiz… – Һämşirä bolup azğina ayliqqa işläp, šmürboyi kepini tizidin aşmay štämdu? – sšzümni käskin bšldi akimiz. – Aka mänmu ayliqqa işläp kelivatimänğu, yaman kündä qalğinim yoq.
– Sän, birär qetim çät älgä berip bir däm aldiŋmu?
– Siŋlim qaynap sšzläp kätti.
Turmuşimiz kündin-küngä yahşi boluvatidu, dšlitimiz tehi ändila ayiğiğa turuvatidu, däm elişqa çiqidiğan künlär aldimizda tehi… – Äşu yahşi künlärni siz kütüŋ inim, bizniŋ kütidiğan vaqtimiz yoq, šmür quyundäk iştik štüp ketip baridu…
Talaşni moşu yärdä tohtitip, Qadir sirtqa çiqip kätti. Talada hava rayi yahşi, bahar päsliniŋ yeqinlaşqanliğidin deräk berip turatti. Lekin, qiş šziniŋ hoquqidin ayrilğusi kälmigändäk, doga qarliriniŋ tamamän erip tügişidin änsiräp, šziniŋ aҗizlaşqan soğ şamalliri bilän püvdäp küç kšrsätkisi kelip turatti. Amal neçük, vaqit käldi. Eriqlardiki ägiz sular kündin-küngä uluqlap, җahanğa qarläyligülliri çeçäklirini çeçip, bahar işäşlik šz hoquqiğa erişmäktä edi. Bizniŋ bügünki ävlatniŋ eŋiğa «evropa» kesili juqqanmekin bilmidim, äytävir, arimizdiki uruq-tuqqançiliq munasiviti sovup, qälblärni ätiyaz şamilidäk asta-asta muzlitiş täripigä štüvatqandäk, “bahar käynigä yenip, qarläylilär eçilmay solarmu?” degän oylar bilän Qadir asta çamdap qayaqqidu ilgirilimäktä. Çüş mäzgili bolup qaldi, ätiyaz aptiviniŋ täptidin kšŋli säl illiğandäk bolsimu, lekin «evropa» mavzusi yänila uniŋ hiyalini çirmavaldi. U härhil oylar ilkidä, šziniŋ yazğuçi-şairliği bilän yeŋidin tonulup kelivatqan dosti Talantniŋ šyigä qandaq berip qalğanliğini šzimu säzmäy qaldi. Ağinisi uni hoşal kütüvalsimu, Qadirniŋ ğämkin kšzlirigä diqqiti avuğan Talant, duadin keyin birdin uniŋğa änsiräş halitidä soal qoydi.
– Adaş, çirayiŋ solğun, yeşälmäyvatqan bir muämmariŋ bardäk turidiğu, işiŋda bir kelişmäslik barmu?
– Eytma adaş, undaq bolsa mäyliğu. Akamlar çät älgä ketişkä җabdunuvatidu.
– Çät älgä? Yahşiğu, qayaqqa? Antaliyagimu? U täräplärgä säyahätkä beriş armanğu.
– Säyahät bolsa mäyliğu, birätolla kšçüp kätmäkçi. Kütülmigän bu hävärdin vaqip tapqan Talant, säl gaŋgiriğandäk bolup çugulğan oy-hiyallirini jiğalmay, biraz süküt saqlap qaldi. Ağinisiniŋ qälbigä çüşkän särsançiliqni säzgän Qadir, uniŋ kšŋlidiki kšläŋgülükni yorutuş üçün gäp yasiğandäk bolup sšzini davamlaşturdi.
– Adaş, akam häqäsiniŋ gepigä kirip, “Evropida här küni mäyräm” däp oylisa keräk… – Һäy ağinä, Marat akam, jut qädriniŋ qimmitini bilmämdu? Qadir җan ağinisiniŋ äzäldin vätänpärvärlik rohi üstün, äl-jut desä, içkän eşini yärgä qoyidiğan insan bolğaçqa, šz därdini eytişqa däsläp moşu Talantniŋ aldiğa kälgänligimu beҗiz ämäs edi. Äslidä yazğuçi-şairlar äşundaq millätpärvär kelidu. Bu hämmigä mälum, lekin u hazir qaynap sšzläp kätsimu, šz novitidä, aŋliq räviştä yahşi mäslihät berişigä işinätti. Qadir az sükünattin keyin sšzini yänä davamlaşturdi. – Talant häqiqätänmu bu asanla birtäräp qilidiğan iş ämäs, qan-qerindaşlirimniŋ otturisida boluvatqan üçün, havatir bolup seniŋ aldiŋğa kelip därt eytivatqinim bu. Talant biraz šzini tutup, aldirimay gäp başlidi.
– Qaçan maŋmaqçi?
– Bilmäymän, yamini ävu siŋlim Nazigülmu äşular bilän billä kätmäkçi.
– Nazgül? U nemişkä kätmäkçi?.. Vizini qandaq häl qiptu ular? – Bilmäymän, räsmiyiti barmu, yoqmu, u täripi maŋa namälum.
– Qadir, çät älgä birätola ketiş hšҗҗätlirini häl qiliş asan iş ämäs, lekin uni qanundin sirt pütiridiğan adämlärmu bar ohşaydu.
– Bar bolğaçqa, hazir ketip barğanlar az ämäsqu, – qoşumçä qildi Qadir.
– Mäyli, kätsä ketär. Һazir dšlät qanuniğa hilapliq qilip beyiğan adämlär ketip baridu, ularğu jiqqan pulidin ayrilip qelişidin qorqidu. Seniŋ akaŋ nemidin qorqidu? Korruptsiyagä munasiviti yoq. Şähsiy tiҗarät bilän şuğullinip jüridu. Nemidin qorqup, nägä qaçidu? “Nazgülgä nemä kšrüngän?” däp җimip qaldi. Qadir bir päs şük turup, andin dostiğa iltimas retidä muraҗiät qildi. – Adaş, sän berip akam bilän sšzlişip kšrämsän?.. Qadir ümüt uçqunliri çaqniğan kšzlirini dostiğa baqti. Ağinisiniŋ bu iltimasiğa kesip bir җavap berişniŋ asan ämäsligini çüşängän Talant biraz ünsiz qaldi. Uniŋ hiyaliğa «Һäҗäva, jutini seğinğan bäzi çät älliklär, näçän zamanlardin tomur tartip üginip qalğan җaylirini, azdu-tola jiqqan mal mülkidin keçip, tarihiy vätinigä kelivatsa, bizniŋkilärniŋ yiltiz tartqan yärlirini, yättä atisiniŋ qävrisini taşlap, vätändin keçip nägä kätmäkçi, moşu «kšç-kšç» kesilidin qandaq qutulimiz, degän oy ilkidä qelip, kšŋli azaplanmaqta edi.
U Qadirniŋ iltimasini җavapsiz qaldurğanliği üçün ämäs, bälki ağinisiniŋ akisiniŋ vätinini taşlap kätmäkçi bolğanliği buniŋmu ğäzivini qozğiğandi. Talantniŋ hiyalini ana diyarini tärk etip «Ketärmänlärniŋ nemä üçün kündin-küngä kšpiyivatqanliği häqqidiki oylar helä vaqtin beri azaplap jürätti. Qadir, şair dostiniŋ kšŋlini sälbiy täsirat qalduridiğan oy-hiyallar çirmap, uniŋ içki duniyasini kümpäyküm qilivatqanliğini sezip, hiҗalättä qaldi. Bu «kšç-kšç» kesili ikki ağininiŋ eŋini җarahätläp ülgärgän edi. Bolupmu, Nazgülniŋ kätmäkçi boluvatqini, Talantniŋ qälbini morliğandäk boldi. Çünki Nazgülniŋ nazuk qamitigä, yeŋidin poräk açqan ätirgülgä qiyasän çehrisigä, bulaq süyiniŋ mšldüri misali qoy kšzlirigä, mähliya bolğan bu jigitniŋ yaş jürigini çirmavalğan birinçi muhäbbät uçqunliri, alliqaçan šçmäs yalqunğa aylanğan edi. Öz novitidä Nazgülmu Talantniŋ yazğan şeirlirini yadlap oqup, muällipniŋ qälb tšridin alliburun orun alğanliği häqiqät edi. Asmandin çüşkändäk bolğan bu vaqiä, yaş şairniŋ nazuk jürigigä qiru çüşkändäk, orğup eqivatqan qiziq qanlirini birdin sovutqandäk boldi. «Nahätki, Nazgülniŋ qälbidä meniŋ jüräk sezimimğa qilçilikmu bir orun tepilmiğinimu?.. Yaq, gäp meni häläykümgä selivatqan sezimimni, äşu nazuk qälb egisigä tüziräk izhar qilalmay jürginimdä bolsa keräk. Män bügünla berip, tosattin davulğup kälgän ilhamdäk, jüräk sirimni uniŋ qälb tšrigä yeyip salimän. Meniŋ bu sšygü izharimdin keyin, ägär uniŋ kšŋlidä qilçilik bolsimu maŋa degän iҗabiy sezimi bolsa, u ideyasidin «Evropa» kesilini tüp-yiltizidin juluvelip taşlişi mümkin». Bu çaqmaq tezligidä kälgän oylar, çüşkünlükkä çüşkän şairni bir päskä mäŋditip qoydi. Qadir ağinisiniŋ miskin çirayini bayqap, uni yalğuz qalduruşniŋ zšrürlügini bayqap, ketişkä җämländi.
– Ağinä, män qaytay, šzämni az däp seniŋmu kšŋlüŋni biraz ğäş qilğan ohşaymän.
– U nemä deginiŋ, moşundaq päytlärdä bir-birimizgä mäniviy җähättin yšläk bolmisaq, bizniŋ dost bolğinimizniŋ ähmiyiti qançä.
– Şuŋlaşqiğu seniŋ aldiŋğa kelip oltarğinim. Boptu hazir män qaytay, ularni päylini yanduruşniŋ yänimu başqa bir yollirini karaşturup baqayli.
– Maqul, mänmu bir amallarni izdäştürüp kšräy. Talant mehmanni uzitip qoyğandin keyin, «Boldi bügünla berip Nazgül bilän çoqum sšzlişimän» degän qararğa käldi. Bir-birigä ğayivanä aşiq bolup jürgän ikki yaş şähärdiki yaşlar istirahät beğiğa visal dämlirigä berişqa vädiläşti. Talant bälgülängän җayğa vaqittin burun käldi. Nazgülniŋ nazliri, çäşmäzilal buliğiniŋ sap tamçisidäk süzük üzliri, šzini mähliya qilğan zäpmu roşän kšzliri, bir sšz bilän eytqanda, ğayivanä aşiğiniŋ «şekär» çehrisi kšz aldidin kätmidi. Һeli kelidiğan gšziligä “däsläp muhäbbitimni izhar qilaymu yaki uniŋ täpäkkürigä siŋgän «Evropa» kesiligä dora sepäymu?” degän oylar, ğämgä çüşkän jigitniŋ jürigini särsançiliqqa saldi. «Birinçi novättä, šz muhäbbitimni izhar qilip, u gšzäl qizniŋ jürigini ram qilişqa härikät qilay, andin ikkinçi mäsiligä kšçäy, çünki u meniŋ sšzlirimni aŋlap, Nazgülniŋ nazliri birdin ğäzäpkä aylinip ketişi mümkinğu», degän oylarni hiyalidin štküzüp, rohiy azapqa çüşüşkä başlidi. Äslidiğu jutni taşlap ketiş biz häqniŋ aditigä zit kelidiğan iş, җaydin-җayğa kšçüş aditi päqät tsıgan hälqigä yarişidu, ularda “vätän” degän uqum yoq. Bizgä kšçüşniŋ qandaq zšrüriyiti bar. Bir çişläm nanni artuq yäş üçünmu yaki bir kšynäkni oşuq kiyiş üçünmu? Bayliq izdäp heçkim tegigä yetälmigän. Äslidä, “çin muhäbbätni yeŋidiğan küç yoq” deyilidu klassikiliq ädäbiyatlarda, “hayatta qandaq, qeni uni bir kšräyli”, degängä ohşaş gadirmaş oylar bu äşuqni, mäҗnunğa aylandurup qoyğandäk boldi. Visal dämliri yeqinlaşqansiri irmaş-çirmaş hiyallardin beşi gaŋgirap sšygisigä eytmaqçi bolğan sšzlirini untup, häläykümgä çüşüşkä başlidi. Äynä, jiraqtin äşu nazliq Nazgülniŋ qarisi kšründi. U addiyğina kiyingän bolsimu, šzigä yarişip turğan äŋli, uniŋ särvi qamitini tehimu gšzälläştürüp turatti. Gšzäl qizniŋ simasini jiraqtin bayqiğan jigitniŋ jüräk soquşi birdin iştikläp kätti. “Äynä u kelivatidu, gäpni nemidin başlay”, degän oy çaqmaq tezligidä jigitniŋ hiyalidin štti. Jüriginiŋ qattiq düpüldiginini säzgän u «Maŋa nemä kšründi?», däp šzini bu särsançiliqtin qutulduruşniŋ amalini izdidi. Aŋğiçä, bu jigitniŋ qälbini häläykümgä salğan qizmu külümsirigän boyi illiq salimi bilän yetip käldi.
– Ässalam şair, ilham deŋiziğa çšküp kättiŋiz, ätimalim. Käypiyatiŋizda mäzä yoqtäk kšrünidiğu. Ärkin šskän bu şoh qizniŋ häzil arilaş yolliğan salimi, hoduquş ğaridin ğulay däp turğan şairniŋ ilhami birdin uçup kätkändäk bolup, tili gäpkä kälmäy qaldi.
– Eytar sšziŋiz bolmisa, şeirğa novät beriŋ – gepini davam qildi qizçaq.
– Salimiŋizğa salam retidä qandaq mavzudin gäp eçişimni bilmäyvatimän.
– Һazirqi yaşlarniŋ asasiy mavzusi muhäbbät, şuniŋdin başlaŋ! Yazğan on şeiriŋizniŋ toqquzi sšygü mavzusiğu yaki undaq ämäsmu? – dedi, ärkiläp.
– Moşu tapta maŋa sizgä bolğan muhäbbitimni izhar qiliştin şeir yeziş asandäk turidu, – däp oŋaysizlanğandäk boldi gäp egisi.
– Maŋa bolğan muhäbbät? – Bu soaldin keyin, ärkiligi hiҗalätkä almaşqan qizçaqniŋ ikki mäŋzi otqiğandäk bolup җimip qaldi. Buni bayqiğan jigitniŋ jürigi ğayiptin quvät alğandäk birdin sägäklişip, asasiy gäpkä kšçüşkä bäl bağlidi.
– Nazgül, sizgä helidin beri eytalmay jürgän bir gepim bar edi…
– Eytiŋ, – dedi bähšzür sipayiliq bilän.
– Eytimän, bügün yaki heçqaçan, – dedi avazini päsäytip.
– Eytiŋ, – dedi taqätsizlängän Nazgül.
– Män… Bar hayatimni… Sizniŋ bähitlik boluşiŋiz üçün särip qilmaqçimän…
– Bu nemä gäp Talant aka? – dedi besiq ahaŋda, beihtiyar ikki mäŋzigä säl qizğuç räŋ alğan qizçaq.
– Bu demäkçi… Bu şundaq gäpki… Sizniŋ mšldürdäk sap muhäbbitiŋiz, meniŋ qälbim tšridin orun alsekän degän arman… Җimip qaldi «dadil» jigit.
Kütülmigän bu gäplärdin hoduqqan qizçaq,
– Oçuq gäp qiliŋa – dedi päs ahaŋda ikki otturida päyda bolğan naqolay muhitni oŋşaşqa härikät qilip.
– Män sizni yahşi kšrimän, Nazgül… Helidin beri näq moşu gäpni kütkän qizniŋ boyidin quvät kätkändäk nazuk bädänliri helila boşaşqandäk boldi. Buni bayqiğan jigit pütün vuҗudi bilän «Män sizni çin jürigimdin sšyimän, Nazgül» däp qan-tomurlirida muhäbbät kävsärliri tolup-taşqan qizni, asta kškrigigä basti. Sšygü otlirida kavap bolğan qizçaq, jigit kškrigidin aҗriğusi kälmidi. Bir-birigä işqi çüşkän ikki yaş visal dämliriniŋ hšzürini sürüp, birqançä vaqit yaşlar beğida säylä qilip jürdi. Talant bügünki bähitlik künniŋ şirqini buzmas üçün «Evropa» muämmasini keyingä qaldurup, šzliriniŋ sšygülirigä sayä bolğan gšzäl bağni çaŋqildiğan şoh külkä sadaliri bilän qaldurup kätti.
Ağinisi bilän bolğan sšhbättin keyin, Qadirniŋ käypiyati säl kštirilgän bolsimu, lekin rohiy azavidin tamamän qutulalmiğan edi. Ailä içidä boluvatqan bu җedäl kündin-küngä ävҗigä çiqip, hämmisiniŋ җeniğa patti. Ändi kim bilän sšzläşsäm bola, bu işqa bir çekit qoyuş üçün kimgimu muraҗiät qilarmän. Akam bilän hädämgä kimniŋmu gepi štär, amma u birävniŋ mäslihitigä muhtaҗ adäm ämäs. U kätsä çät älgä, män kätsäm vä başqilar kätsä, şu çağda “ana vätän” degän sšzniŋ heçqandaq ähmiyiti bolmiğinimu? Üyiridin ayrilğan at bšrigä yäm bolidiğanliği hämmigä ayanğu. At toğriliq tämsil esiğa çüşkändä, Jadira ağayniŋ eytip bärgän bir hekayisini yadiğa aldi, äşu danaliq qonğan aqsaqalni, moşu ailisi içidä boluvatqan vaqiälärdin vaqip qilişni toğra kšrdi. Äşu kšpni kšrgän, nurğunliğan dana sšzlärni aŋliğan insan, akilirini rayidin qayturalaydiğanliğiğa işänçä qilip, qälbi rohlanğandäk bolup, Jadira ağayniŋ šyi täräpkä yol tutti… Däl moşu päyttä Jadira ağay šziniŋ käŋ-taşa hoylisini süpirip-tazilap, peşayvandiki bar-yoqniŋ hämmisini rätläp, bir sšz bilän eytqanda, hoyla işlirini eriğdap ülgärgän edi. Jiraqtin salam berip kirip kälgän Qadirni huşçiray kütüvaldi.
– Salamçi bolsaŋ tšrlä, Qadirҗan, käl-kälä tapçanğa çiqä, yä šygä kirimizmu? Tala salqin ämäsma?
– Yaq, boldi, yoğisi, rähmät, šygä kirip oltarğidäk vaqtimmu yoq ata, – däp hšzürhanliq bildürüp, tapçandiki çüşäktin orun aldi. İkkisi dua qilğandin keyin aqsaqal ädäp bilän sšz başlidi.
– Hoş, balam, aldiraş bolsaŋ eytä, nemä buyumtayiŋ bar?
– Ata, sizni helidin beri yahşi bilimän, sizniŋ nävriŋiz Dastan bilän ağinä – dost, şuŋlaşqa mänmu bu šydin nurğunliğan yahşi gäp, dana sšzlärni aŋliğan, mana bügünmu maŋa şundaq sšzlär yetişmäyvatqandäk… – däp kelip tohtap qaldi.
Davam qilivär balam,zadi hiҗalät bolma, hoş.
– Bälkim, sizniŋ häviriŋiz bardu hazir elimizdiki vaqitliq qiyinçiliqlarğa bärdaşliq berälmäy, heli adämlär täräp-täräplärgä, äŋ yamini çät ällärgä ketip baridu.
– Bilimän, Qadir balam, bilimän, beliq suniŋ çoŋqurini izdigändäk, bäzi adämlärmu sän degändäk šzlirini här yan etivatidu. Mana moşu šyni taşlap kätsäk, kšp štmäy šy buzulup, hoyla-aramni ot besip, bu hanidan harabiliqqa aylinidu, şundaq ämäsmu hä, vätänmu şundaq, sän uni kütüp pärviş qilmisaŋ, umu yoqap tügäydu. Һeliqi yär astidin şähärlärni tepivatqanlarni qandaq atatta?
– Arheologlarmu?
– Һä-ä, huddi şundaq. Äşu şähärlärdä šz vaqtida bizniŋ qedimiy ävlatlar yaşiğanğu, bizmu pitirap, täräp-täräpkä qaçsaq, moşu diyarmu harabiliqqa uçraydu. Täräp-täräptin kälgänlär bulap-talap, kerigini elip, topisini asmanğa etivetip ketidu. Adämmu kütümsiz qalsa, nabut bolidu. Vätänniŋmu җeni bar, u egisiz qelip däpsändä bolsa, uniŋmu kšzidin yaş tškülidu, däp tohtidi biraz qizip sšzligän aqsaqal. Qadir Jadira atisiniŋ qaynap sšzliginini kšrüp, biraz hiҗil bolğandäk җim oltirip qaldi.
– Җim bolup qaldiŋğu, biz qerilarni bilisänğu, bäzidä gepim bar däpla yoq närsilärni däverimiz. Sän hapa bolma nemigä kälginiŋni ändi eyt. – Ata moşu «kšç-kšç» kesili bizniŋ šygimu juquptu.
– Qoyä neri, silärgä nemä yoq, yätmiş puştuŋ moşu yärdä tursa, sänmu ketäy dävatamsän nemä?
– Yaq, ata, yoqsizçiliqtin iligim üzülsimu, män bu makanni taşlap kätmäymän – dedi mäğrur halda Qadir. – Lekin akam bilän hädäm yolğa җabdunuvatidu, ularni ägişip, siŋlim Nazgülmu kätmäkçi.
– Vay, bu yaman boptiğu, äpsuslandi bovay.
– Meniŋ sizgä kälginim, ata, äşularni bir amal qilip yolidin qayturamsizkin däymän.
– Adämniŋ içigä şäytan kirivalsa, uni haydap çiqarmaq täs balam, qandaqmu qilarmiz? Oyğa çšmdi aqsaqal. – Bu balilarniŋ bovisi bilän «tamir» bolup yeqin štiveduq, nahayiti päm-parasätlik adäm edi. «Laçindin – geçil» degini moşumekinä. Buniŋ akisimu yaman bala ämäsqu, aldimizdin toğra štmäydu, salam-saati tüzük, aŋliq baliğu. Moşundaq oylar içigä şuŋğiğan bovay biraz süküt saqlap qaldi. Aqsaqalniŋ bu türini kšrgän Qadir oŋaysizlanğan halättä yänä muraҗiät qildi.
– Akam bir tiŋşisa, sizniŋ sšziŋizni tiŋşaydu.
– Һäy taŋäy, akaŋni mäylidin qayturuş – tağdin ğulap-aqqan kälküngä qarşi turuş bilän baravär. Mäyli, bir urunup kšräy. Akaŋ šydimu?
– Öydä.
– Undaqta, çay içmisäŋ, tur, hazirla barayli.
İkkisi yol boyi härhil planlarni tüzüp, Maratniŋ šyigä qarap yol tutti.
***
Ular kälgändä Maratmu, ayalimu šydä ekän. Teçliq-amanliq sorişip, bir çinä çay içişip, boluvatqan yeŋiliqlarni Maratniŋ šz lävzidin aŋliğandin keyin, danişmän bovay gäpni uzundin başlidi. «Marat balam, seniŋ bilän biz yat adämlär ämäs, sän uni yahşi bilisän, dadaŋ ikkimiz bir tuqqan qerindaş bolmisaqmu, nahayiti yeqin šttuq, yahşiliqni täŋ kšrduq, ğäm-qayğunimu täŋ tarttuq, bir-birimizgä bolğan hšrmitimiz nahayiti ästaidil, simaptäk sap, qäsämdäk häq boldi. Arimizdin ala mšşük štkini yoq. Şuŋlaşqimu meniŋ saŋa eytidiğan härbir eğiz sšzümni päqät silärniŋ keläçigiŋlarniŋ parlaq boluşiğa, qerindaşlar arisidiki ittipaqniŋ mustähkämligi üçün eytilivatqan tiläk, däp qobul qilarsän» degängä ohşaş biraz gäplär eytilğandin keyin Maratqa asasiy soallarniŋ birini qoydi.
– Balam, silär ata makaniŋlarni, älni, bizni, mana monu Qadir iniŋni taşlap kätmäkçi boluşiŋğa nemä säväp boldi? – däp Maratniŋ kšzigä qadaldi. Aqsaqalniŋ bu toğrakesär soaliğa bir närsä deyişkä җür°ät qilalmay, u yaq-bu yaqqa nutuqlap turup, asta päm bilän җavap berişkä urundi.
– Jadira ata, sizniŋ härbir sšziŋiz bizniŋ keläçigimizniŋ parlaq boluşi üçün eytivatqanliğiğa heçqandaq gumanimiz yoq. Sizniŋ bizgä härqaçan toğra yol kšrsätkiniŋiz rast, lekin bizniŋ bu qetimqi Evropiğa ketiş planimiz qät°iy. Nurğun oylap, yättä šlçäp, bir käskän qarar. Bu gäpni aŋliğan Qadir birdin çeçilip:
– Aka, Jadira ata “ketişkä nemä säväp” dävatidu?
– Nemä säväp bolatti… Monu balilarniŋ keläçigi üçün.
– Bu balilarniŋ keläçigi nemä boptu? Evropiğa berip šz ana tilidin, milliy salahiyidin mährum bolsun dämsän?!
– Qadirҗan balam, akaŋğa avaziŋni kštärmä, sävir qil. Maratҗan balam, çät älgä berip, bäribir çätällik bolup ketälmäysilär, näççä ävlattin keyinmu bäribir u yaqta buğdayniŋ içidiki qarimuqtäk bšlünüp turisilär. Ular u qarimuqni haliğan vaqtida elip taşlavetişi mümkin. Öz yeriŋlarda nemä yamanliq kšrüvatisilär? İşiŋlar bar, işlävatisilär, baliliriŋlar šz tilida oquvatidu, koçiğa çiqsaŋlarmu milliy aşhanilarda šz taamliriŋlarni yävatisilär. Milliy rohta toy-tškün oynavatisilär. Sän u yaqqa berivelip az vaqit štmäyla, bu yaqni kinäysän, şu çağda nemä däp qaytip kelisän?
– Kätsäk, kälmäymiz, – qät°iy җavap bärdi Marat.
– Kelisän. Sän adämğu, hayvanlarmu šz makanini kinäydu, – däp aqsaqalmu birdin huҗumğa štti.
– Һayvanlar dämsiz? – qiziqti Qadir.
– Һä, hayvanlar. Moşuniŋdin birqançä zaman ilgiri, diyarimizdiki säyasiy bir qarimu-qarşiliqlar täsiridin bäzi adämlär täräp-täräplärgä qeçişqa başlidi, şu päytlärniŋ biridä bizniŋmu qädir-qayaşimiz Muhtärbay šzigä keräklik zatlirini elipla, bir üyür җilqisini haydap, bir tündila çegara eşip, çät älgä ravan bolidu. Şu kätkiniçä deräksiz yoqap ketidu. Ariliqta ikki dšlät otturisidiki çegara yepilidu. Çegariniŋ ikki täripidiki tuqqanlar bir-birigä çätällik bolup qalidu. Çegara atlap kätkänlär jutini, qerindaşlirini seğinidu, lekin, amal qançä, täğdirgä tän berip, çätällik bolup qaliveridu. Adämlär yepiq çegarini atlap štküsiz, lekin šz makanini kinigän hayvanlarğa heçqandaq egiz tam tosqun bolalmaydekän, – däp uluq-kiçik tindi bovay.
– Andinçu? – taqätsizländi Qadir.
– Üyür ilqisini haydap kätkän u täräptiki tuqqinimizniŋ malçisi otlaqta jürgän atlarniŋ äҗayip bir hulqini kšrüp, häyran boptu. Ördä jürgän atlar ussiğanda, qeşidiki sudin utlimay, topurlişip sayğa çüşüp, su içip dšŋgä jügrişip çiqip ketişiptu. Bu işqa ätisi yänä zäŋ qoyuptu, qarisa, atlarniŋ saydin su içişi yänä qaytiliniptu. Һäyran bolğan malçi atlarniŋ hulqiniŋ šzgiriş sirini biliş üçün, ularniŋ iş- härikätlirini šz näzärigä aptu. Atlarniŋ sayğa çüşüp, su içip dšŋgä jügrişi qaytiliniveriptu. Malçi bu çüşiniksiz bir vaqiädin mal egisini vaqip qiptu. U šz novitidä atlar vaqiäsini şu mälidiki kšpni kšrgän bir aqsaqalğa eytip beriptu. Һayatniŋ härhil mšҗüzilirini aŋlap, šmürdin kšp täҗribä topliğan danişmän, biraz süküt saqlap turup oy tügünini mehmanniŋ aldiğa yeyip saptu.
– Äslidä mallar, bolupmu atlar šz makaniğa bäk sadiq kelidu. Һä, bäzi adämlär yär qädrini, äl qädrini ançila ätivalap kätmäydu. U atliriniŋ jügräp päskä çüşüp, su içip šrgä jügrişi, demäk, ular uzun häm müşkül säpärgä atlinişqa šzlirini yaritivatidu, degän sšz. Bizçä eytqanda, tänhärikät qilivatidu, demäk, ular az kündä çegara atlap šz makaniğa qarap quyruqni hada qilidu, – däptu dana bovay. Һeliqi aqsaqalniŋ ağzidin pal çiqqandäk, biraz vaqittin keyin yaraq atlar šziniŋ ilgärki makani täräpkä quyundäk uçuptu.
– Çegaridin qandaq štidu? – taqätsizländi Qadir.
– Ular yol tapidu. Tağ arilap maŋidu, – däp gäpni kesiptu heliqi adäm… – “Bir küni “Muhtärbayniŋ atliri qaytip käptu” degän paraŋ mälimizgä pur kätti. Bu gäpni aŋliğandin keyin rast-yalğinini uquş üçün äşu atlarni tonuydiğan birqançimiz taqqa çiqtuq. Qarisaq, rast çegara atlap qaytip kälgän äşu atlar. «At aylinip šz qozuğini tapidu» degän gäplärniŋ rast ekänligigä qayil bolup, bu atlarniŋ šz makanini kinäp, egisiz yol tepip kälgänligigä häyran boluştuq. Şu vaqiädin keyin birqançä vaqit štüp, zaman šzgärdi. Һeliqi çegara atlap qätkän Muhtärbayniŋ bala-çaqiliri jutumizğa qaytip käldi. Atlarniŋ qandaq kätkänligini, ularniŋ qoğlap yetälmigänligini şulardin aŋliduq. Mana kšrdüŋlarmu, hayvanlarniŋ jürigidä šz makaniğa bolğan vapadarliq, bizniŋkidin artuq, – däp hämmä gäpkä çekit qoydi Jadira ata ünsiz ornidin turup, asta sirtqa qarap maŋdi. Bizmu uniŋ ketişigä kaşila bolmay, hazir eytilğan tämsil gäpliriniŋ täsiridä ün-tünsiz şük oltirip qalduq.
***
Talant ağinisidin Jadira ağayniŋ gäpliriniŋ šydikilirigä helä täsir qilğanliğini aŋlap, mana ändi Nazgül bilän «Evropa» häqqidä sšzlişidiğan päytniŋ kälgänligini sezip, uni telefon arqiliq visal dämlirigä täklip qildi. Nazgül qarşi bolmidi, ikkisi «här qaçan, şu saatta, şu җayda» deyişip, külüşüp, vädiläşti. Jigit adättikidäk bälgülängän җayğa qäräldin ilgiri barğaç, yänila şu “Gäpni nemidin başlaş keräk? Qandaq uni çät älgä ketiş päylidin yanduruş keräk?” degän soallar buni tehiçila havatir qilmaqta edi. Jadira ağaniŋ sšzidin keyin ändi mähbubisigä ğäräz uhturuş asan bolar, degän ümüt uçqunliri jigitniŋ qälbini säl yorutqandäk boldi.
(Davami bar).

Bälüşüş

Javap qalduruŋ