Qäländär

0
177 ret oqıldı

Ähmätҗan İsrapilov(Povest'tin parçä)

Uniŋ hazirqi künliri bir-biridin qilçä päriq qilmaydu. Qaq sähärdä ornidin turuvalidudä, üz-kšzini juymayla, aççiq tamakisini puqiritip, oyğa çšmidu. Beşiğa kälmäydiğan oy-hiyallar yoq. Qiziq! Bu oy degän nädin çiqqan nemä, zadi? Adämlärniŋ kallisiğa kirivelip, azapliğandin başqa paydisi yoq…
Bir tamaka çäkkidäk vaqit içidä uniŋ kiçikkinä yağaq kallisidin aylar, bälkim, jillarğa yetidiğan härhil, bäzän çoyliğimu tohtimaydiğan, ärzimigänla vaqiälär kinolentisidäk štidu. Yä oylar, häqiqätänmu, şundaq uzunmu? Yä, uniŋ kallisi rastinla qaltis işlämdu? Kiçik çağlirida, atisiniŋ qapiği eçilğan päytlärdä uniŋğa qarap: «Bu җimiğurniŋ arilap beşi işläp qalidu, җumu», däp heҗiyip turidiğan qiyapiti kšz aldiğa kelidu.
U ändila hiyalliriniŋ yetigidä baliliq dävriniŋ topiliq, halta koçisiğa kirip kelişigila, sirttin kündiki qopal vä haŋruq avaz yänä aŋlandi:
Tolik, häy kštäk, uhlap qalmiğansän? – bu alğay Vas'kiniŋ üni.
Süvä kštirilip qalğan edi. Uniŋ iş küni başlinidiğan vaqit. U qaqilip-yštilip ün qatti. Bolmisa, ävu alğay hoylini beşiğa kiyip, yänä vaqiraydu. Hoşnilar yänä bu ikkisiniŋ üstidin ärizä qilişidu. Bayqimisa, işidin ayrilip qelişimu mümkin.
Öpkäŋni bas, kuspuruş! Häqniŋ uyqisini buzma! Män hazir, – u ğuduŋşiğiniçä kirlişip kätkän putiğa hitayniŋ rezinka heyini sepip sirtqa maŋdi. Çiqip ketivetipmu, uniŋ tinimsiz kallisi saattäk işlävärdi. U ändi hoşniliri häqqidä oylaşqa başlidi.
– …Tovva, nemisi kamdu bu häqniŋ? İssiq šy-makani bar. Baliliri bu yaqta tursun, tehi tünügün beli bšşüktin çiqqan nävriliriniŋ astidimu birdin maşina. Yänä razi ämäs bu humpärlär. Һä desila, šy başqarmisiğa ärizä qilivatqan. Bolmisa bu ätrapta uniŋdäk särämҗan, jugaç hoyla süpärgüçi yoq. Äl turğiçä kšpqävätlik šylärniŋ šp-çšrisini «yalavetidu», qiş-yaz tinim yoq. Şundimu razi ämäs. Bolupmu, yaşlar uniŋğa, nemişkidu, šç! Yenidin štkändä, mäyli ärkigi, mäyli çişisi bolsun, ättäy, ağzidiki tamaka qalduği, seğizlirini häprügigä qoşup, şalaqqidä tükirivetip štüp ketidu. «Һässinä, sän şšväklärni… Häp, yaş çağlirimda uçrap qelişsaŋ, mahariŋni çugivetättim! Moşu nan-çeyimdin ayrilip qalmay demisämğu, hazirla ädiviŋni berättim sän heҗiqizlarniŋ». Lekin täliyigä, bir-ikki tärsa, ğevätçi, ätidin käç-kirgiçä qaraŋdin kšz üzmäydiğan bir-ikki momayni demisä, qalğan yeşi çoŋ, moysüpät adämlär uniŋ qirçaŋğu qälbini säl yorutqandäk bolidu. Salimini ilik elip, beşini bilinär-bilinmäs bolsimu midirlitip qoyidu. Gayida, samsa, aşqan-taşqan säy-päylärni uniŋ šy astidiki zäy sesip turğan katäktäk bšlmisiniŋ işigigä ilip qoyişidu.
Һä, sesiq işt, šŋkürüŋdin çiqalmay qaldiŋğu. Yä, birär yerim sätäŋni qiltaqqa çüşärdiŋmu, ha-ha-ha, – šziniŋ häziligä šzi külidiğan ağinisi uni adättiki näştiri bilän qarşi aldi: – Paqirap turğan ikki kšzüŋni demisä, näq şorkiniŋ šzidä sän…
Uniŋ mundaq tänä-tapiliriğa üginip kätkini nävaq. Päqät bu ağinisiniŋ «ç» bilän «ş» häripini çataşturup sšzläydiğini dayim külkisini qozğaydu. Eniğiraği, aylap ustira kšrmäydiğan qataŋğur, mäzgilsiz qoruq basqan üzidä külkisiman җilvä päyda bolidu. Andin ikkisi süpürgä, güҗäk, qol harvulirini sirtqa äçiqişip, kündiki tirikçiligini başlaydu. Koçidin štkän birän-särän maşinilar bilän lalma iştlarniŋ qavaşlirini demisä, şähär tehi süt uyqida. Päqät ularniŋ qolidiki süpürginiŋ «şirt-şirt» qilğan avazila aŋlinidu…
Asta-asta egiz šylärniŋ sani yoq deriziliridä novät bilän çiraq yenişqa başlaydu. Sirtqi işik arilap «ğiç» qilip eçilip, adämlär birläp, ikkiläp qayaqlarğidu aldirap meŋişidu.
Şähär uyqisidin ohinip, yänä qalaymiqan tirikçilik başlanğanda, ikki dost hoyliniŋ içkiridiki bäldiŋlärniŋ biridä aramhuda oltirip, tamaka çäkkäç başliğini kütidu. Ularniŋ pütmäs-tügimäs sšhbiti başlinidu.
Rastla, şorka, moşu seniŋ äzän çaqirip qoyğan ismiŋ barmu, zadi? Äslidiğu seni Tolik demäy, läqimiŋgä yeqiniraq Şurik deyiş keräk, – däp uni zaŋliq qilişqa başlaydu Vas'ka.
Һä, bolmayçu, alğay. Sän meni asmandin çüşti devidiŋmu? Mänmu bir ailiniŋ ärkä balisi edim. İsmimni «Tohtahun» däp qoyğan ekän.
Toqtaqın? Toqtı aqınma, şunda? Һa-ha-ha, bäribir qoy, baran. Seniŋdin aqin çiqmaydu!
Ağziŋni tart, çoşqa, – Tohtahun aççiğida ağinisiniŋ boynini amburdäk qolliri bilän şunçilik qattiq qistiki, uniŋ üzi kškirip, kšzliri çäkçiyip kätti.
Däl şu çağda, qerişqandäkla, šy başqurğuçi ayal ularniŋ yenida päyda boldi.
Sänlärgä qançä eytimän!? Nemä pütmigän җedäl? Ahirqi qetim äskärtimän. Һär ikkiŋni iştin qoğlaymän. İş sorap kelivatqanlar iştniŋ quruti. Silär ohşaş savatsiz, gezändä, qäländärlär ämäs, qolida diplomi bar nä mädäniyätlik adämlär…
Tolik bilän Vas'ka başlirini saŋgilatqiniçä şük oltiridu. Һämmä bala-qaza moşu ikkisiniŋ otturidiki baş-ayiği yoq җedälgä berip taqilidu. Şähär boyiçä «Taziliq» künliri elan qilinğan. «Äŋ taza hoyla», «Äŋ ülgilik šy» ohşaş ataqlar üçün bularniŋ brigadisimu musabiqigä çüşkän. Katyaniŋ eytişiçä, kollektiv şänigä dağ çüşirivatqan, uni käynigä tartip, mukapat pul orniğa däşnäm yegüzüvatqan moşu ikkisiniŋ kasapiti.
Bayatin tiŋşap tursam, eğiziŋlardin aq işt kirip, kšk işt çiqivatidu. Yoldin adämlär, balilar štüvatidu. Ävu Verka tok-tokni kšrmäyvatamsilär? U hazirla başqarmiğa hävär qilip ülgärdi, tayliq.
U helä kayidi. Rast, unimu çüşinişkä bolidu. Katya, uniŋ äsli ismini bularmu bilmäydu, yaman ayal ämäs. Hotun beşi bilän ikki balisini yalğuz asrap kelivatidu. Därdini bir šzi bilidu. Şundimu heçkimgä hal eytmaydu. Dayim qizlardäk yasinip, üz-kšzini pädäzläp jürsimu, kšzliridin bäribirla aççiq štmüşniŋ iznasi sezilip turidu.
Silärniŋ kasapitiŋlardin bu qetim yänä mukapat puldin ayrilidiğan bolduq! Bügünki bir künlük ämgäk häqqiŋlar kesilidu. Nägä berip ärizä qilişsaŋ qiliş. Halisaŋlar, başqa iş tepiveliŋlar, – Katya şundaq däp qoyup, hoşna pod°ezdiki idarisigä kirip kätti.
İkki «dost» ünsiz hoşlişip, härqaysi šz yoliğa ravan boldi. Vas'ka heçnärsä kšrmigändäk, pisäŋmu qilmay, kšpqävätlik šylärniŋ arisidiki tar yolğa çüşüp, tezla kšzdin jütti. Tolik uniŋ qäyärdä yaşaydiğinimu bilmäydu. Һätta sorapmu qoyğini yoq. «Bu alğay bilän nemä karim? Özämniŋmu därdim azmedi», däp oylatti u. Tilini zähär demisä, umu šzigä ohşaş bir musapir, qäländär…
Ätigändila käypi buzulup, äsäbliri qayniğan Tohtahun – Tolik tar, katäktäk zäy bšlmisigä kiripla šzini divanğa taşlidi. Naştiğimu kšŋli tartmidi. Torusqa tikilginiçä yäni çäksiz hiyallarğa ğäriq boldi.
…U, häqiqätänmu, bir šyniŋ yalğuzi, ärkisi edi. Dadisi uni äs kirgändin beri ägäştürüpla jüridiğan. İşiğimu billä baratti. Ağiniliriniŋ toy-tškün, näzir-çiraq, mäşräpliridimu dadisidin bir qädäm neri bolmatti. Dadisi, nemişkidu, bir ornida uzaq işlimätti. Birdä keçisi dukanlarni küzitätti. Birdä bolsa, yoğan çoyun mäşlärgä ot yaqatti. Biraq bala üçün äŋ kšŋüllük, bähitlik künlär hayvanatlar beğida štkän edi. Ata bu yärdä hoyla süpärgüçi bolup işlätti. Һärhil hayvanlar solanğan qora-qäpäzlärgä hazir Tolik šzi sšräp jürgän qol harvusiğa ohşaş, addiy transport vasitisi bilän yäm-çšp, mevä-çevä, gšşlärni tarqitip çiqatti. Tohtahun yoğan, tağdäk pillar, kšzliri valildap bir orunda turalmay tepirlaydiğan şir-yolvaslar, käçkiçä puşuldap uhlaydiğan sesiq eyiqlar vä naynaq, şoh maymunlarniŋ qäpäzliri aldida saatlapmu turuveridiğan. Päqät qosiği açqanda dadisini oŋayla izdäp tepivalidu. Dadisi šzi demät üç-tšrti bilän hayvanatlar beğiniŋ içkirisidiki burun ilpizniŋ «šyi» bolğan, u šlüp qalğandin keyin helidin beri boş turğan hanida karta oynap, kün štküzätti. Һä, hayvanatlar beği uniŋ šz šyidäkla bolup ketivedi. Һätta, hayvanlarmu uniŋğa tonuş, içäkişip qalğan edi. Tohtahun ular bilän qädimkidäkla «sšhbätlişätti». Öydä, mäktäptä bolğan qiziq vaqiälärni sšzläp berätti.
…Mäktäp. «Balaŋni mäktäpkä bär, andin – mäşräpkä» degän sšz esiğa çüşti. Biraq mäktäp uniŋ bala qälbigä tamamän yat bir җay bolup çiqti. Atisi iş ornini qandaq pat yštkisä, ailisi bir šydin ikkinçisigä şunçä tez kšçätti. Tohtahunniŋ oquğuçiliq hayatimu şuniŋğa bola, mäktäptin-mäktäpkä yštkiliş bilän štkän edi. Ular yaşiğan җaylarda uyğurçä bu yaqta tursun, qazaqçä mäktäpmu yoq! Unimu rus mäktivigä berişkän. Bu ata-anisiniŋ «Balimizni adäm qilimiz» degän arzusi bolidiğan. Şuniŋ bilän Tohtahun başlanğuçni altä jilda aran pütärdi. Andin dadisi uni oquştin çiqirivaldi. Mäktäplärmu bu «kallisini härä çeqivalğan» balidin qutulğiniğa hoşal. Ata-balimu heç ränҗip kätmidi. Päqät anisila heliğiçä ğuŋşup jürdidä, keyin umu besildi. U šzliriniŋ turaqliq šy-җayi yoqluğini keyinla bildi. Ular kişilärniŋ hoylisidiki bir, gayi ikki eğizliq paka, toqal šylärdä iҗarigä turatti. Bir jilliri ular bir yalğuz turidiğan uyğur momayniŋ hoylisida yaşidi. Tohtahunğa bu mehrivan, sehi momay anisidinmu yeqin edi. Anisi – Rävihanni šy kšrmäydu desimu bolatti. U taŋ sähärdä çiqip ketip, käçqurun herip-eçip kelätti. Yoldişi bilän yalğuz balisiğa tamiğini berip aranla ülgirätti. Andin šzi tüzük tamaqmu yemäy, beşini yastuqqa taşlatti. Bala bolsa, ätidin käçkirgiçä momayniŋ yenida jürätti. Momay holum-hoşniliriniŋ šyigä kirsimu, balini yeniğa elivalidiğan. «Özämniŋ nävräm» däp mahtinipmu qoyatti. Tohtahunniŋ qosiği toq, äŋli pütün, ğemi yoq, äҗayip çüştäk künlär edi bu. Rävihan arilap däm alğan künliri, bu nahayiti az uçraydiğan vaqiä edi, kir-qatlirini juyup, šyni tazilap çiqqandin keyin momay bilän ätkänçay içişip, uzaqtin-uzaq oltiratti. Ularniŋ gepi zadila tügimäydiğan. Bala koçida oynap zerikkändin keyin, ularniŋ yeniğa kirip, momayniŋ quçiğiğa beşini qoyup, uhlap qalatti.
İkki därtmän ayalniŋ sšzliri bäzidä quliğiğimu kirip turatti.
Һä-äy, ana, qaysi birini eytay siligä, – dätti Rävihan uh tartip. – Җumahun yaman adäm ämäs. Bu yaqlarda heçkimi yoq. Ular, 4-5 bala, 60-jillarda bizniŋ jutta päyda boluşti. Çegara atlap, qeçip çiqqan ekän. U yaqta ata-aniliri, qerindaşliri bar ohşaydu. Şularni seğinip… qarimamsiz šçini näşä bilän haraqtin alidiğan boluvaldi. Uniŋ üstigä “qimar” degän kasapätkä üginivaldi. Yä bir işniŋ beşini tutmidi. Barğan yeridin qoğlandi bolup, künimiz moşu. Yä tšrt tamniŋ ğemini qilalmiduq…
Anisi maçildap jiğlaşqa başlidi.
Qoyuŋ qizim, kšŋliŋizni buzmaŋ. Konilar «Eyiq bolsimu eriŋ bolsun, šŋkür bolsimu šyüŋ» degän ekän. Rast, yoldişiŋizniŋ, siz degändäk, boşluğini demisä, heçkimgä yamançiliği yoq, kšŋli tüzük kšrünidu. Silär yaş, hayat heli aldiŋlarda. Altundäk oğluŋlar çoŋ boluvatidu. Ätä-šgün silärni pekidäk baqidiğan bala bolidu. Eytmidi demäŋ…
Oğliniŋ gepi çiqişiğa Rävihan kšz yaşlirini sürtüp, illiq külümsiridi.
Rast, däysiz, ana. Moşu yalğuzumni däp, hämmigä tšzüp kelivatimänğu. Burun ikki qosaq kštirivedim. İkkilisila çaçirap kätti. Andin irim qilip, moşu oğlumniŋ ismini «Tohtahun» qoyduq.
Jutta ata-aniŋiz, qerindaşliriŋiz yoqmedi, qizim?
Dadam uruşta yoqap ketiptu. Apammu yaş šlüp kätkän. Män kiçik anamniŋ qolida šstüm. Oquş, hünär üginişniŋ amali bolmidi. Kiçik anam uşşaq baliliq, yoldişi uruş nakasi, yerim җan adäm. Män şu šyniŋ çakari boldum desämmu bolidu.
Һäy, bu duniyaniŋ işliri qiziqqu, balam. Tartmay heç ilaҗiŋ yoqkän. Mana mänmu tikändäk yalğuz štüvatimän.
Ularniŋ gepini hoyliğa kirip kälgän Җumahunniŋ avazi bšlüvätti.
Hotun, hoy hotun! Nädä jüridiğandu bu lalma… Adäm käldi, dävatimän. Җozaŋni qoy, – uniŋ käypi yänä üstün edi. Yenida natonuş ikki adäm bar. Ularmu qizivalğan kšrünidu. Eri qolidiki sumkini supiliq ayvanğa taşlidi. Şaraq-şuruq qilğiniğa qariğanda, bügünki bäzmimu tün aşuridiğan mäşräpkä aylinidiğan türi bar.
Hotun, häy hotun dävatimän…
Rävihan hiҗalätçiliktin yärgä kirip ketäy degän edi.
Çiqiŋ, qizim. Mehman kälgän bolsa, oçuq-çiray kütüveliŋ. Bu – biz aҗiz häqniŋ peşanisigä yezilğan iş, – momay uni ayiğandäk siliq sšzläşkä tirişatti. – Baliğa tägmäŋ. Uhlavärsun.
Anisi – Rävihan jügräp degidäk sirtqa çiqti. Mehmanlarğa salam berip, hoylidiki ayvanğa kšrpä saldi. Һä-hu degiçila, dästihan yeyip, çay quydi.
Gaj-guj qilmamsän! Quruq çeyiŋğa mšşük aptapqa çiqamdu?
Һazir, dadisi. Çay içip turuŋlar. Män tezla, – Rävihan tamaqqa tutuş qilişqa başlidi. Һazir uniŋğa «seniŋ rast» deyiştin başqa heç amal yoq. Һä, desila Җumahun qar-yamğurini yağdurup taşlaydu. Adäm barmu, yoqmu, bäribir.
Һä, qeni ağinilär, tamaq kälgiçä, säy-päy bilän yüzläp turayli. Aval taam, – degän ata-bovilar.
Uniŋ “taam” degini – sumkisidiki şeşilär. Җumahun bir botulkini çiqirip, җoziğa җaqqidä qoydi.
Һä, qeri boydaq, açä qeni. Bu seniŋ hšrmitiŋgä.
Çişlirila ämäs, burutlirimu tamaka isidin sarğiyip kätkän mehman botulkiniŋ ağzini hiŋgariğan çişi bilän juluvelip, qädählärgä quydi.
Һä, qeni, gäŋbi…
Gäŋbi..
Novättiki mäşräp här qetim äynä şundaq başlinatti. Bular, huddi tünügünla bolğandäk, Tohtahunniŋmu hatirisigä ornap kätkän işlar edi.
Birazdin keyin dadisi hoylini beşiğa kiyip, kündä eytidiğan nahşisini başlaydu.
…Ah, ururmän, ahu ururmän,
Ahlirim tutqay seni.
Kšz yeşim däriya bolup,
Beliqlirim jutqay seni…
Һä, yaşap kät, taz. Oğul bala, – mehmanlarniŋ biri җozini nahşiğa täŋkäş qilip uruşqa başlaydu. Dum-taq-taq, dum-taq. Җumahun kšzlirini jumuvelip, tehimu üniniŋ bariçä tovläydu.
Anasi bar, atasi bar,
Qälämqaş üstidä oynar.
Vä-ay-vä-a-ay…
Anasi yoq, atasi yoq.
Qäbristan üstidä jiğlar, –
dadisiniŋ tağdin-bağdin eytilidiğan bu nahşisi moşu yärgä kälgändä, jiğiğa aylinidu.
Һä, qoyä, taz. Mämpizini tartquzup qoyğan balidäk qilmay, – külidu ağiniliriniŋ biri.
Һasisini jütirip qoyğan qarğudäk dä, ha-ha-ha, – boydaq çaqçaqni ep qaçidu. Andin u Җumahunniŋ nahşisiniŋ ahaŋiğa selip, yeŋi nahşa başlaydu:
Ataŋ barmu Җumahun bu şälärdä?
Anaŋ barmu Җumahun bu şälärdä?
Nemä däp qeçip çiqtiŋ, ana yurttin?
Anaŋniŋ kšti barmu bu şälärdä…
Ularniŋ külkisi hoylini kštirivetidu. Җumahunniŋ yä külüvatqinini, yä jiğlavatqini ayriveliş täs.
Һoy Tohti, nädä jürisän şumtäk? Oşuqlarni äpçiqä beri!
Bala bu sšzlärni kütüpla turğandäk sirtqa çapidu. Җozini bir çätkä sürüp qoyğan üç ağininiŋ «mäşrivi» üç qisimdin ibarät edi. Birinçisi käypi-sapa, ikkinçisi – moşu qimar oyuni. Dadisiniŋ eytişiçä, bu – häqiqiy ärlärniŋ oyuni. Bäzidä taŋ atqiçä oyniğiniğa qariğanda, nahayiti qiziq bolsa keräk. Bala çoŋlarniŋ ämigigä qarap oltirip, uhlap qalğinimu säzmätti.
Һä, atä qeni boydaq…
Ya, pirim, «Җämşit»!
Dättikam…
Һä, yaraysän, palvinim, – dadisi bu ağinisini hemişäm şundaq ataydu. «Buniŋ näri palvankinä? – däp oylatti bala, – quruq ustihan, oruqtin oruq, püvdisäŋ jiqilip çüşäyla däp turğan adäm».
Tohtahun birdä anisidin bu häqtä sorivedi, u šzini tutalmay külgini heli esida…
Ov-vay, balam, dadaŋ däveridu. U ağinisiniŋ etila – Sadir. Һä, Sadir degän adäm yoğan, küçlük bolğan. Oqumiğan, qaratürk adäm bolsimu, hälqiniŋ beşiğa kün çüşkändä, ğazat qilğan җasur märdanä adäm bolğan…
Tohtahun bu sšzlärniŋ mänasini çüşänmäydu. Uniŋ uyğurçisi atisiniŋ Qäşqär, Turpan şeviliri arilaş vä arisidiki rusçä-qazaqçä äpsanä qisturma gäp-sšzliridin tärkip tapqan, šzgiçila bir til bilän çäklinidu.
Qimarvaz ağinilär «hä» däp oşuqlirini atidu. Vaqirap, hoylini başqa kiyişidu. Täliyigä, momayniŋ hoşnilirimu šzi ohşaş mšmün, jugaç adämlär. Bolmisa, alliqaçan militsiya çaqirip, bularniŋ ädivini berär edi.
Һäy, Tohti, uhlima җuvaynimäk. Yahşilap üginival. Bumu bir hünär, ha-ha-ha, – dadisi hšmiyip qariğan boydaq ağinisigä aliyip qarap qoyidudä, ändi uniŋğa tegişidu.
Һä, nemigä kšzliriŋni çäkçäytisän? Bunivağu, män degän oğalvalla oynaydu, җumu…
Qoysaŋçu, muştumdäk baliğa yoq närsilärni ügitip… – Sadirmu Җumahunğa ränҗigändäk bolidu.
Qopävuy, «Palvan» däp qoysa, mavu kispaŋniŋ gepini qara… Bir tepäkkä yarimaydiğan gotu.
Özäŋni bilival, häy tohu poqi…
Andin ikkisi kala-mollaq boluşup ketidu. Däsläp ularni aҗratmaq bolğan boydaqmu bu «җäŋgä» himirilip kirip ketidu. Baş-kšzi yerilğan bu dostlar päqät hoşnilar militsiyani çaqirğandin keyinla biraqla besilidu.
Mana bu mäşräpniŋ – üçinçi vä ahirqi qismi… Ağinilär, adättä, mundaq «mäşräptin» keyin bir-ikki ay «bardi-käldi» qilişmaydu. Keyin ularni yenidiki dukanniŋ qaravuli yahşi-hop qilip qoyidu. Nemişkidu, pokäylärdä yoq haraqni sutkiniŋ qaysi çeğida bolsun, uniŋdin tepişqa bolatti…
Tolik – Tohtahun äşundaq birtäräptin, ğämsiz, kšŋli toq baliliğini äslitidiğan, yänä birtäräptin, kšŋlini ğäş qilidiğan tügimäs oy-hiyallar çaŋgilida yetip, uhlap qalğinini säzmäydu.
U kün qayrilğanda biraqla ohandi. Mis çšgüngä tolturup su quyup, tok plitisiğa qoydi. Bu su juyunuşqimu, çeyiğimu, tamiğiğimu yetidu. Tamiğimu yenik, ärzän, hitayniŋ «biç paketi». “Һelimu, şuniŋ bari”, däp qoyidu içidä. Buluŋdiki räŋlik televizorni qoşti. Bu hanidiki äŋ yeqin sirdişi, dosti moşu «yaöik». Һazir adämlär yetilip kätti. Säl modidin qalğan җihazlirini ählät yaöikliriniŋ yeniğa taşlap qoyidu. Tohtahun sähär turğaçqa, ularniŋ yaramliqlirini šyigä toşuvalidu. Bäzilirini haraq, tamakiğa tegişidu. Äytävir, quv tirikçilik.
Televizorda «Yeŋiliqlar» başlanğan edi. Öy egisi eşini dämläp qoyup, «җinayätlär hronikisini» kütti. Bu uniŋ äŋ yahşi kšridiğan programmisi. Mana, «šldi», «çapti», «zorlap kätti» degänlär pütkändin keyin, para elip tutulğanlar häqqidiki ähbaratlar başlandi. Bu tizim tolimu uzun vä qiziqarliq.
…Җinayätkä qarşi departament başliği, «sabiq» bolup ülgärgän deputat, ministrlar… «Һu, anaŋni… Bularğa qariğanda meniŋ qilğan-ätkänlirim kiçik baliniŋ oyunikändä! Miŋmu, ämäs, million, hä? Täŋgimu ämäs, dollar, evro! Һuy, oğuziğa toymiğan çoşqilar…».
U äsäbliri qaynap, karivät astidiki yerim içilgän botulkilarniŋ birini elip, yoğan krujkisiğa tolturup birni uruvalğandin keyin, tavlinip qalğan eşini şapilditip içişkä başlaydu. Kšzi televizorda. Oy-hiyalliri bolsa, yänä jiraqlarğa ketidu.
…Atisi «päş qeqip» šydin çiqip kätkändin keyin anisi ikkisi yalğuz qaldi. Beçarä Rävihan ançä «ah» urup kätmidi. Һär halda, quliği teç, tayaq-toqmaqtin neri bolğan edi. Bala bolsa äşu qataŋğur, hayatta zadila amiti bolmiğan, bu duniyağa tenäp kelip qalğandäk yaşiğan atisini bäribirla seğinatti. İç-içidin qayğurup, kšŋli yerim šssimu, anisiğa säzdürmäskä tirişatti. Ularğa pasiban bolup jürgän momay duniyadin štkändä ana-baliniŋ beşiğa tehimu ğäm çüşti. Holum-hoşnilar rämitiniŋ namizini çüşirip yärläp qoyişiğila, nälärdindu «tuqqanliri» täräp-täräptin yetip kelişti. Miras talaş başlandi. Uruş-maҗralar bilän qirqi štküzülgändin keyin, «yeŋi ğoҗayinlar» šyni boşitişni täläp qildi. Rävihan «Üginip qalğan yerimiz. Hoşnilar bilänmu bağir besişip qalduq. İşimğimu yeqin» däp, yeqinla yärdin bir eğiz šy tapti. İҗarä häqqimu qimmät ämäs. Aŋğiçä 14-15 yaşlarğa kirip qalğan oğlimu äsqetip qalğan. Uni dadisi «Oquğan män bolsam…» däp mäktäptin çiqirivalğandin keyin, muällimlärmu uni izdäp kälmidi. Özimu kšŋli sovup qalğan mäktäptin qutulğinidin hoşal boldi. Äs kiripmu qalğan. Dadisidin, keyin šziniŋ momisidäk bolup kätkän ayaldin ayrilğandin keyin, Tohtahun tezla är yetip qalğandäk säzdi šzini. U koça keziştin zerikip, šyidin jiraq ämäs yärdiki hayvanatlar beğiğa kündä degidäk kelätti. U yärdiki bir çağlarda dadisi bilän käsipdaş bolğan adämlärmu uni yahşi tonuydu. Ömri mäşädä štüvatqan baliğa içi ağrip, u-bu işlarğa buyrup «nan puli» tutquzup qoyişidu.
Bir küni bala šygä hoşal kirip käldi.
Apa, huş hävär, män bügündin başlap zooparkqa işqa kirdim. Ändi här ayda maaş alimän, – dedi.
Beçarä Rävihan kšzlirigä liqqidä yaş aldi. Balisiniŋ beşini siypap, üzlirigä sšydi. Uniŋ yä hoşal, yä hapa boluvatqinini bilmäy säkparä boldi.
Hoşal bolmamsän, apa! Ändi sän işlimisäŋmu bolidu. Seni šzäm baqimän. Halisaŋ jutqa berip tuqqanlarni kšrüp käl. Män çoŋ boldum. Änsirimä, – däp anisini bäzlidi.
Käçki mäktäptä bolsimu oquvalsaŋ bolatti, qulunum. Bu yärdä meni nemigä tenäp jüridu däysän. Seni oqutay, adäm qilay däp…
Maqul, maqul apa, oquş nägä qaçidu däysän, – uniŋ kšŋligä bola şundaq deyişkä mäҗbur boldi bala.
Anisiniŋ qälbi säl yoruğandäk boldi. Yaşlirini sürtüp, külümsirigän halda ün qatti:
Mana är yätti degän moşu, altunum. Meni qaysi-bir tuqqinim seğinip izdäydu däysän. Bu duniyada barim sän…
Gšdäk çeğidila «Zoopark balisi» atilip kätkän Tohtahunni hayvanatlar beğiniŋ işçi-hadimliri yahşi kšrätti. «Yaq» deyişni zadila bilmäydu. Pildiŋlap jügräp, hämmigä ülgiridu. Һayvanlarmu uni kšrgändä tumşuqlirini sozup, bšläkçila qilişidu. Ahir, çoŋlar mäslihätlişip, başliğiğa eytip jürüp, uni hayvanatlarni kütküçigä yadämçi qilip işqa qobul qilğuzğan edi. Rast, ayliği ançä kšp ämäs. Şundimu yoqtin yahşi. Uniŋ üstigä, baliniŋ küni, bäribir, ätidin käçkirgiçä moşu yärdä štidu. Tohtahunniŋ hayvanatlar beğidiki künliri birhil, beğäm, kšŋüllük štüşkä başlidi. Öyi jiraq ämäs. Һämmisidin burun işqa kelivalidu. Bäzidä maymunlarniŋ yäl-yemişigä täŋ otaq bolup, šygimu bizäçä alğaş kelidu.
İşidikilärmu uniŋdin çäksiz razi edi. Һazirçä ot-çšp, dan yäydiğan hayvanlar, quşlar uniŋ änçisidä. Jirtquç hayvanlarğa uni yeqin yolatmaydu. Bir šyniŋ asriğuçisiğa aylinip qalğan balini ayisa keräk. Şundimu Tohtahun şir, yolvas, ilpiz, bšrilärniŋ yenidin aylinip kätmäydu. Bäzidä ularğa içi ağrip, bu üsti oçuq türmilärdin ularni azat qilğusi kelidu. Şular bilän tağ-taşlarğa, ormanlarğa qeçip ketişni arman qilip, şerin hiyallarğa çšmidu. Biraq anisi uniŋsiz qandaq qilidu? Bala bu oyliridin tez yaltiyidudä, başqa qäpäzlärni arilap jügräp ketidu.
Tohtahun här ayda ämgäk häqqidin bir tiyinnimu neri-beri qilmay anisiniŋ qoliğa beridu. Ana här qetim hoşalliğidin kšzlirigä yaş alidu. Balisi hoşal işqa kätkändä sanduğini açidudä, tügüçini yänä açidu. Jiğip-terip jürginini yänä bir qetim sanap çiqqandin keyin, uniŋğa balisiniŋ pulini qoşup, qayta orniğa qoyidu. Kšŋli imin tepip, yalğuz oğliniŋ keläçigini kšz aldiğa kältürüşkä tirişidu. Һä, uniŋ balisi җäzmän çoŋ oquşlarda oqup, älniŋ ağzida qalidiğan adäm bolidu. Ana buniŋğa işinidu. Mälidiki kšrälmäslär: “Һä, bu ävu Rävi jitmäkniŋ oğlimu? Tovva”, däp tehi talay yaqisini tutidiğan bolidu…
***
Uniŋ oylirini saatniŋ җiriŋliğan üni buzdi. Käçki bäş. Bu Tolikniŋ äŋ җavapkär väzipisini bäҗa qilidiğan, šy başqurğuçi ayal – Katyaniŋ tili bilän eytqanda, «muqäddäs qärzini» štäydiğan vaqti degän sšz. Yäni, musulmanniŋ bäş pärziniŋ biri ohşaşla, muhim iş.
Neriqi egiz šyniŋ birinçi qävitidä «Edem» däp atilidiğan qimmät vä ätivaliq restoran bar. Uniŋ astida yançuği dšŋlär däm alidiğan sauna, basseyn, kazino vä äyşi-işrätniŋ ugisi bolğan hilvät bšlmilär orunlaşqan. Bu, häqiqätänmu, namidin çiqip turğandäk, җännättiki bostanni – «hurbağni» äslitidiğan, u yärdiki jügü-jitim işlarni qilidiğan sanaqliq adämlärni sanimiğanda, addiy puhrağa bir kšzi bilän qaraşmu män°iy җay. Kündüzi bu yär җim-җit. Käçqurundin ta süvä kštirilgiçä nemä işlar sadir bolidiğini bir Allağa mälum.
Bu yärgä kelip-ketivatqan maşinilarniŋ qimmätligigä qariğanda, ularniŋ egilirimu addiy adämlär ämäs boluşi keräk, däp päräz qilidu Tolik. «Häp şularniŋ çiray şäkligä bir qarap baqsam», däpmu qoyidu içidä. Uniŋ bšlmisidiki pänҗiridin adämlärniŋ ayaqlirinila kšrüşkä bolatti. Ärlärniŋ paqirap turidiğan yaltiraq ayaq kiyimliri, qizlarniŋ taqus-tuqus, egiz paşniliq qizil, yeşil tufliyliri kšz aldidin tez štüp ketidu. Ularniŋ kšzigä çüşüp qeliştin huda saqlisun. Katyaniŋ ärvayi qiriq gäz uçup ketidu. Därhal käşäŋni toğrilap qoyuştinmu yanmaydu.
Tolik – Tohtahun äynä şu alämdiki äŋ bähitlik adämlär, u aŋlimiğan vä kšrmigän läzzätlik, qimmät taamlarni yäp, toyğandin keyin kekirip, astiğa çüşüp, yaş qiz-çokanlar bilän duniyaniŋ parağitidin hšzürlinip, läzzät alidiğan җaylarni tazilaydu. Bu uniŋ «peşanisigä yezilğanmiş», yäni Vasya alğay künigä 2-3 täkrarlap eytqinidäk, «yazmiştin ozmuş yoq». Tolikqa bšlmilärgä kirişkä ruhsät ämäs. U päqät basseynni ikki saat baş kštärmäy juyidu. Aldin aççiq hlor, keyin şampun' bilän çayqaydu. Bu «muqäddäs qäriz» üçün häq tšlimäydu. Biraq buluŋ-puşqaqlardiki yerim içilgän qimmät haraq-kon'yaklarni heçkimgä tuyğuzmay ğenimät qilivalidu. Buni zor amät, yaratquçiniŋ šzigä qilğan rähmiti, mehrivanliği däp qobul qilidu. Һä, u Vasya alğay ohşaş kälsä-kälmäs «samopal» içmäydu. Öŋkäy dškäylär yaqturidiğan esil şaraplarni içidu.
Bu qetimmu Tolik väzipisini kšŋüldikidäk ada qildi. Uniŋ härikitini šz bšlmisidin monitor arqiliq küzitip, nazarät qilip turidiğan Katyaniŋ «kšzigä» «Män boldum» degän mänada qaridi.
– Yaraysän, Tolik! Biraq buniŋdin keyin koçida җedäl qilidiğiniŋni tohtat. Sän šzäŋğu yaman jigit ämäs, – degän avazi aŋlinidu Katyaniŋ.
Mana yänä bir kün štti. Tolik käçqurun bir qur taza äŋlini kiyip, säylä qilip qaytidu. Bu uniŋ kšp jillardin beri qeliplişip qalğan aditi.
…Şähär degän bäribir şähärdä. Bolupmu keyinki jilliri Almuta toniğusiz šzgirip kätti. Biridin biri egiz, çirayliq šylär, imarätlär, kafe, restoranlarniŋ sani yoq. Һelimu, svetoforlarniŋ bari, bolmisa monu ayiği üzülmäydiğan maşinilar yol berär ämäs.
U turupla šzini äşu qimmät maşinilarniŋ biriniŋ rulida oltarğandäk his qilişqa başlidi. Ünalğuniŋ avazini bariçä çiqirivelip, maşinilar eqinida, däriya-yolda üzgändäk asta ketip baridu. Arilap signal berip qoyidu. Ätrapidikilärniŋ aliyip qarişiğimu pisäŋ qilmay yolni kesipla başqa qatarğa çiqivalidu. Yolda qol kštirivatqanlarniŋ sani yoq. «Һä, män moşu taksist bolup qalmiğandimän» däp äynäkkä qaridi. Äynäktin uniŋğa saqal-buruti çirayliq çekilgän, qaş-kšzi oynap turğan sšlätlik jigit qarap turatti. «Şükri, hayatniŋ meğizini çaq, Tolik» dedi šzigä šzi piçirlap. Qol kštirivatqanlarğa sinçilap qarap, yolniŋ çeti bilän asta meŋişqa başlidi. Armini birla – bir gšzäl sätäŋ uçrap qalsekän…
Һäyäl qilmay armini royapqa çiqti. U bu qizniŋ ayaq kiyimini vä ünini därhal tonudi. Pänҗirisidin kündä degidäk taqaslap štüp ketidiğan «Qizil tufli». Qäh-qäh külkisimu tehi esida. «Häp, šzini bir kšrsäm, šlüp kätsämmu arminim yoq edi» däp arman qilidiğan äşu bir sätäŋ oçuq sağrisini, liğirlap turğan qoş almisini koz-koz qilip, yol üstidä qol pulaŋlitip turatti. «Huda bärsä, päyğämbir ğiŋ qilmaptu» degän tämsil beşidin çaqmaq tezligidä štti.
«Edemğa» yätküzüp qoyamsiz? – qiz sädäp çişlirini kšrsitip sirliq külümsiridi.
«Edem» dämsiz? Oho, yolumiz bir ekänğu, appaq qiz.
U maşiniğa oltardi. Nazlinip yubkisi bilän oçuq tizlirini yoşurmaq bolğandäk qildi. Tolik «sahiphanliq» qilip, remenni šzi taqap qoyğusi käldi.
Avarä bolmaŋ, šzäm, – dedi qiz uniŋ qolini neri iştirip.
Avarä bolğidäk iş ämäs. Bilsiŋiz, bu sizdäk gšzälgä hšrmät, meniŋ üçün bolsa zor bähit.
Siz bir kšrgän qizlarğa şundaq hšrmät kšrsitämsiz?
Bälkim, däsläp kšrüşüm ämästu? – Tolik uniŋ qizil tuflisiğa bir qaravelip, qoşumçä qildi. – Üniŋiz tonuştäkla turidu…
Qiz uniŋğa häyran bolup, «nädin kšrdümkinä» degändäk qarap qaldi. Jigit päyttin paydilinip, remenni qizniŋ pultiyip turğan qoş almisiniŋ otturi bilän elip teqip ülgärdi. Qizğa eŋişip, beşi aqquştäk boyniğa yeqinliğanda uniŋ ipar hididin mäs bolup, hoşini yoqitip qoyğili tas qaldi.
Gepiŋizğa qariğanda, «Edemdä» pat-pat däm alidiğan kšrünisiz, – dedi qiz maşina qozğilişiğa.
Pat-patqu ämäs. Lekin bu şähärgä kälgän adäm u «hurbağni» kšrmäy qandaq kätsun?..
Oho, şähärgä mehmanğa käpsizdä. Sir bolmisa qayaqtin?
Äsli jutum – moşu Almuta. Һazir tiҗarät işliri bilän Türkiyadä yaşaymän.
Ağzidin bu sšzniŋ qandaq çiqip kätkinini šzimu säzmäy qaldi. «Tovva, nemä degän poğa usta bolup kättim? Yampaşqa urupla, hä!..» – degän oy käçti beşidin.
Türkiyadä undaq җaylar yoqmedi? Һäҗäp sizgä bizniŋ «Edem» yeqip ketiptiğu?
Һär bulbulniŋ šz beği bolidu ämäsmu, henim!
Pah, romantik ohşaysizğu. U bağda qizil gülmu bardu? – qiz yänä nazlinip, jigitniŋ kšzlirigä şähvanä kšzlirini oqyadäk qadidi.
U sizgä bağliq, – dälälidi Tolik aranla. U alliqaçan şerin oylarğa ğäriq bolup, bayila šzi juyup taziliğan basseynda ilandäk soylap jürgän monu gšzäl bilän üzüp jürätti…
Һäş-päş degiçä maşina käçki restoranniŋ aldida tohtidi. Tolik jügräp degidäk maşinidin çüşüp, aylinip kelip qizniŋ mamuqtäk qollirini avaylap tutup, çüşüşkä yardäm qildi. Andin ikkisi qoltuqlişip, restoranğa yol aldi. İşikni eçişiğa, monu peşkälni qara, aldiğa çapmu-çap Katya çiqip qalsa bolmamdu!..
Katya siz, siz… bu biz, – Tolik daŋ qetip turupla qaldi. Esini jiqqanda yenida Katyamu, qizmu yoq edi. U yol boyida štüp ketip barğan maşinilarğa qarap turatti…
***
Häp, moşu ça ilan pütün hayatimni zähärläp boldidä, – däp Katyani ğayivanä tilliğiniçä šyigä qarap tez jürüp kätti.
U oŋdisiğa yetip, bügünki, «käypä-sapisini» buzuvätkän, muhäbbitigä taş etip, ändila poräk etişqa başliğan şerin, nazuk sezimlarniŋ bit-çitini çiqarğan šy başqurğuçisi – Katyani tillaşqa başlidi. Duniyadiki bar aççiq, sesiq tillar bilän qarğap harğandin keyin, säl yeniklişip qalğandäk boldi. Andin, nemidu-bir närsä esiğa çüşkändäk, šziçä külüp kätti. Karivät astidiki «bardin» bir botulkini elip, çaşkisiğa tolturup quydi. Katyaniŋ tavutta yatqan qiyapitini kšz aldiğa kältürüp:
“Yatqan yeriŋ šzäŋ ohşaş ça ilanlarniŋ hodisi bolsun. Qäbriŋdä azğan ünsun” dedidä, – güppidä «zäm-zämni» qosaqqa solavaldi. «Һä, ändiğu šçüm çiqti» degändäk, šzini bu tapqurluğidin häväslinip külüp qoydi.
Mana ändi ärkin, bemalal däm alsa bolidu. Uniŋ huda vä bändä aldidimu bügün har-nomusi taza. Һeçkimgä hiyanät qilmidi. Biraq yahşiliq qilğinimu yoq. Yäni, niç'ya. Vas'ka alğayniŋ sšzi bilän eytqanda «Vse rovno, neştäk».
İşikni kimdu-birsi urğandäk qildi. Käynidinla birsiniŋ vaqiriğan avazi aŋlandi.
Һäy, şorka, aç işigiŋni!
Kimniŋ gepini qilsa, şu kelidiğan ohşaydu. Bu ätigändä җedällişip qalğan ağinisi, käsipdişi Vas'ka edi.
Yänä nemigä yetip käldiŋ? Һuy šlügiŋni işt yegür, – Tolik kotuldap jürüp işikni açti. Lekin Vas'kiniŋ qolidiki qoş paketni kšrüşi bilänla, birdin üzidä täbässüm päyda bolup, inçikä tilliri çiqip kätti.
Käl, alğiyim, käl. Bizniŋ bir-birimizdin başqa kimimiz bar edi…
Biraq bu qetim Tolikniŋ hoşalliği uzaqqa barmidi.
– Sän meni käçür, adaş. Aldiŋda gunakarmän, – Vas'ka sumkiliriniŋ biridin haraq vä yemäk-içmäklärni elip, üstälgä qoydi. – Qeni, aldi bilän bir qädähtin alayli. Aval taam degän…
Äslidiğu ularni dost, ağinilär deyişkimu bolmatti. İkkisi mäşädä billä işläp jürüp, tonuşup qaldi. Asta-asta billä iç-puşuğini çiqiridiğan ilpätlärgä aylandi. Һäzillişip, muŋdişip yalğuzçiliğini säzdürmäydu. Biraq arilap җaŋҗallişip qalidiğini bar.
Adaş, sän meni biraz zaman šz panariŋğa al. Barar beğim, çiqar teğim qalmidi. Ävu qeri qanҗuq bügün meni šydin sürüp çiqti…
Tohtahunniŋ qapaqliri çüşüp kätti.
Һäy, alğay, kšrüvatisänğu, aylanğidäk yär yoq! Sän eytqandäk, sesiq katäk tursa…
Җä, җä adaş… Män oynapla, yeqin kšrüp şundaq däp qoyuptimän. Käçür. Bu seniŋ katäk šyüŋ män yaşavatqan kottedjğa qariğanda miŋ hässä artuq. Özäŋ bäg, šzäŋ han! Kälginä, ağinä, seniŋ moşu qutluq makaniŋ üçün birni elivetäyli.
Sahiphanniŋ başqa amali qalmiğan edi. Monu šzi ohşaş musapir-qäländärni yerim keçidä šydin qoğlavätküsiz. Һä, bir nemä qilip, taŋnimu atquzar.
Kšp štmäy bu ikki qäländär – kona qädinaslar iç-qoyun, taş-qoyun boluşup kätkän edi. Çättin kšrgän kişi bularni ariğa jillar selip, hazir uçrişip qalğan qerindaşlar, däp qelişimu ehtimal.
Vas'ka tamakisini tutaşturup, iç-sirini tšküşkä başlidi.
Sän bilmäysän, adaş. Äşu män yaşavatqan šy meniŋ ämäs. Keräk desäŋ, hotunmu, balilarmu meniŋ ämäs…
Vah, bu qiziq gäp boldiğu! Qeni, qeni alğay, rastiŋni eyt. Yä, meni yänila aligädäŋ qilğuŋ barmu. Meni bilisän. Һazirla mäşädä boğup, iştlarğa taşlap berimän.
Äzbirayi huda, adaş. Anamniŋ rohi aldida qäsäm içip beräy, – Vas'kiniŋ kšŋli buzulup kšzlirigä yaş käldi. Titirävatqan qolliri bilän qädählärni tolturup, gäp qilmay šzi yalğuz sümürüvättidä, hekayisini başlidi.
Män bu şähärgä kälgändä yap-yaş, täpsä tšküp üzgidäk jigit edim. İştin qaçqan adäm ämäsmän. Quruluşta işlidim. Çapsaniraq šy alsam, avuldiki qeri ata-anamni yenimğa elivalsam, däp arman qildim. U künlärgimu yätkän eduq. Öylinip, ikki baliliqmu boldum. Ayalim Säulemu maŋliyi oçuq, avulniŋ qara domilaq qizi. Silärdä «Ağzi aşqa yätkändä, beşi taşqa tegiptu», degän sšz barğu. Bizmu şundaq bolduq. Özgärtip quruş, dedi. Krizis dedi. Qoysaŋçu, äytävir, män işsiz qaldim. Öydä çişqa basqidäk heçnärsä qalmiğandin keyin, amal yoq, ayalim bazar yaqilaşqa mäҗbur boldi. Män balilar bilän šydä. Avuldin qeri anamni äkivalduq. Çal bu yaqqa kälgini mutlaq unimidi.
“Qoy balam, män käŋ dalağa ügängän adäm. Bu hoşniliriŋmu bir-birini tonumaydiğan şähiriŋ qursun”, dedidä. Rämiti anam meniŋ kšŋlümgä qarap, balilirimni beqip berişkä qaldi. Män šyümizniŋ yenidiki bir idarigä qaravul bolup işqa kirivaldim. Kündüzi šydä, keçisi işta. Säuleniŋ işlirimu jürişip kätti. Başta häqniŋ melini qärizgä elip, üstäk qoşup setip jürdi. Keyin šzi ohşaş 3-4 ayalğa qoşulup, çegara atlap, Hitay, Türkiyagä qatnaydiğan boldi. Öyümizgä qayta bärikät kirgän edi…
***
U bir hazağiçä җim bolup qaldi. Katäktäk bšlmä içi tamaka tütüni vä moşu ikki täğdirdaş qäländärniŋ häsritidin tehimu sšrünlişip kätkän edi. Tohtahun havadanni käŋ eçivetip, gäpkä pişaŋ saldi.
Һä, Vas'ka, demiŋ içiŋgä çüşüp kättiğu…
Män saŋa Vas'ka ämäs, Välibek! – qizip qalğan Vas'ka ornidin däs turup, mäydisigä urdi. U yänä bir nemilärni demäkçi boldiyu, biraq şu tapta šziniŋ qäyärdä ekänligi esiğa çüşsä keräk, qaytidin şük oltirip qaldi.
Boptu, boptu Välibek, Velibay desämmu bolidekänğu, – däp häzilläşti Tohtahun uniŋ kšŋlini kštärmäkçi bolup.
Һä, rastla adaş, bilämsän, män bir çağlarda «Välibek Estaeviç» edim, – u birdin külüp kätti. – Şundaq dostum! Biraq bu häqtä keyin eytip berärmän. Һazir gepimniŋ ayiğini çiqiray, tün uzaqqu. Bizniŋ hotunda tiҗarätniŋ zogulisi bar edikän, deginä! İkki-üç jildila ayaqqa turup kättuq. Kiyimimiz pütün, qosaq toq boldi. Säule «dostlirimdin uyat» däp qimmät kiyimlärni kiyip, qoçaqtäk yasinip jüridiğan boldi. Anammu, balilarmu hoşal. Män maşiniliq boldum. İşim oŋay. Säuleni säpärgä uzitimän, kütüvalimän. U bir-ikki kündila yetip kelidu. Malni düŋ štküzüvetip, yänä ketidu. Keyin u häptiläp, aylap yoqap ketidiğan qiliq çiqardi. Rast, tovar-malni vaqtida ävätidu. Män uni kütüvelip, turaqliq düŋ alidiğan heridarlarğa tarqitivetip, pulini jiğivalimän. Biraq Sauleniŋ aylap jütüp ketişi maŋa yaqmatti. Novättiki җaŋҗaŋdin keyin u şärt qoydi.
Boptu, män šydä oltiray. Sän pul tap!
Qandaq qilip?
Bilmäymän! Öydä oltirip, täyyarni yäp yatisän. Yaş bir yärgä yätkändä qizğinidiğan qiliq taptiŋ. Anaŋniŋ tänisidinmu toydum. Meniŋma däm elişqa hoququm barğu, ahir!..
Mundaq oylisam, uniŋmu rast. Aylap šy kšrmäydu. Biraq uniŋ u yaqlarda nemä qilip jürginini kim bilsun? Elimiz bilän täŋla mustäqillik elivelip, ähäqniŋ beşiğa çiqti bu munapiqlar.
Biz, ahir, neri-beri oylap, ortaq muamiligä kälduq. Säule šz aldiğa konteyner elip, dostliriniŋ melini satidiğan boldi. Mänzä, šydä jiğilip qalğan biraz pulniŋ bädiligä çaqqanğinä maşina remontlaş tsehini açmaqçi boldum. Çünki, u çağlarda çät älniŋ kona maşiniliri kšpiyişkä başlididä, buzulsa җšndäydiğan җay yoq… Şundaq qilip, moşu çoŋ şähärdiki däsläpki tehnika remontlaş stantsiyasiniŋ başliği bolup qaldim.
Bizniŋ ailäviy tiҗaritimiz kündin-küngä ronaq tepişqa başlidi. Säuleşimniŋ äqil-parasiti, tärsaliği tüpäyli, konteyner orniğa kädimkidäkla çoŋ dukan eçivalduq. Ehtiyaҗ kün sanap šskäçkä, şähärniŋ härhil җayliridin tehnika җšndäş stantsiyasiniŋ şšbilirini, zapas qisimlarni satidiğan dukanlarni işqa qoştuq. Ätrapimğa kšpligän işäşlik, dili pak yardämçilärni toplidim. Һär halda, başta şundaq oylattim…
Vaqit bir yärgä berip qaldi, – dedi äsnäşkä başliğan Tohtahun. – Seniŋ bu «Miŋ bir tünüŋ» bügün pütmäydiğan ohşaydu. Sähär turuşimiz keräk.
Rast däysän, – kona kresloda qiŋğiyip oltarğan Vas'kiniŋmu kšzliri qizirip, bir täräptin haraqniŋ täsiridin tili kalvalişip aranla sšzgä kelätti.
Kšp štmäyla tar bšlmini ikki qäländärniŋ horigi bir aldi…
***
Ätisi, aditi boyiçä, sähär oyğanğan Tolik goya säbilärdäk duniyadin beğäm uhlavatqan mehmanğa «Ohitaymu, yä biraz däm alsunmu?» degändäk biraz qarap turdidä, «Һä, šzi bilär, kiçik bala ämäsqu» degän qararğa kelip, işiğa atlandi. Kündikidäk aldirimay, šzigä tegişlik җaylarni pakiz süpirip, tazilap çiqti. Qoli işta bolğini bilän, oyi Vasyadä edi.
“Bilmäysän adämni qädämdä”, degini şu bolsa keräk, – däp oylatti u. – Bir qarimaqqa, tili aççiq bolsimu, häzilkäş, heç ğäm-täşvişi yoq adämdäk kšrünidu. Tiŋşisaŋ, därdi bir tağar…
U şundaq oylar bilän melikä bolup, işinimu pütärdi. Bügün Katyanimu kütmidi. Eniğiraği, uni kšrgüsimu kälmätti. Bäribir işidin yänä husur tepip, ämgäk häqqini kesişkä banä-säväp tapqini tapqan. «Şuniŋ hämmisi šziniŋ yançuğiğa çüşidu. Bu opqan, çişi şäytan, alvastidin qutulidiğan kün bolarmu?» däp ğuduŋşup, terikip, neriqi šyniŋ qorasiğa štüp kätti. Şu yärdä oltirip, Vas'kini kütmäkçi boldi. Kütä-kütä, ahir, taqiti tügäp, heçkimniŋ kšzigä çüşmäskä tirişip šygä bät aldi.
Tolik šziniŋ kšzlirigä işänmäy haŋqetip turup qaldi. Bšlmä içi tap-taza, hämmä närsä iditliq tizilğan. Çinä-tähsilärmu yaltirap ketiptu. Tok plitisiniŋ üstidiki kiçikkinä qazandin qorulğan säyniŋ puriği dimaqni yaratti.
“Taziliq – salamätlikniŋ kapaliti”, – dedi yerim yaliŋaç divanda oltarğan Vas'ka heҗariğan peti. Qeni, tamaqqa märmähät…
U baş saqaytip ülgärgän kšrünidu. Käypi çağ.
– Һoy, sän işqa barmidiŋmu nemä? Ävu qizil çaç ätila käşäŋni toğrilaydiğu…
Anisiğa miŋ. Män uniŋ quli ämäs.
Җä, җä alğay, qandaq kün kšrmäkçisän. Yä maŋa šgäy bala boluvalidiğan oyuŋ barmu?
Qorqma, Välibek Estaeviç yärdä qalmaydu. Jiğip jürgän biraz däsmiyäm bar. Helä vaq paŋşiq yaşaşqa yetidu. Maŋa, häqiqätänmu, bir oy käldi. Keyin eytip berimän, hazir adämlär ohşaş oltirip, bir tamaq yäyliçu, adaş.
Qosiği eçip qalğan Tolik juyunup dästihanğa oltardi. Qorulğan gšşlük säygä ikki qäländär qasqirdäk tägdi.
Baş saqaytamsän? – soridi Vas'ka.
Huştum yoq.
Toğra, adaş. Saq başta – sağlam pikir. Sän kälgiçä kšp oylandim. Biz, ikkimiz, ändi yeŋi hayatni başlaymiz. Kšrdä tur, bir jilğa yätmäy, qaytidin Välibek Estaeviç bolmaydiğan bolsam, quliğimni şart kesip berimän…
Tolik qaqahlap külüp kätti:
Kšzüŋni az däp, quliğiŋdin ayrilip qalma yänä, alğay! Bayqap sšzlä.
Sän külmä, – ränҗigändäk boldi Vas'ka, – biznimu animiz «oğul bala» däp tapqanğu, hä! Bügünki ähvalğa çüşüp qelişimizğa šzimiz säväp bolduq. Demäk, uniŋdin çiqiş yolini šzimiz tepişimiz keräk!
Qandaq qilip?
Aldirima, – kšrsätküç barmiğini egiz kštärdi alğay, – akaŋ qariğay hämmini oylaşturup qoydi. Päqät seniŋ kelişimiŋla keräk.
Hoş…
Qisas! Qisas eliş keräk, dostum. Özimizgä tegişlik hämmä närsimizni qayturup elişimiz haҗät. Uni heçkim «Mä, al» däp tutquzup qoymaydu. Demäk, tartip eliş şärt! Mana sän, nemigä oltardiŋ, eytqina?
Sän alğayniŋ çatiği nemä hä? – terikişkä başlidi Tolik.
Tohta, adaş. To… Tohtahun, terikmä, җenim qerindişim. Bälkim, yoqilaŋ närsä üçün oltarğansän. Һoy, monu yenimizdiki kazino, sauniğa qimmät maşinilarda kelip-ketip jürgänlärniŋ bäziliriniŋ qoli qip-qizil qan! Avuldiki nadan bala bir qoy oğrilap türmigä oltarsa, bularniŋ millionlap duniyani haŋsir qilivetipmu, paŋşiŋ jüridu. Sänğu oltirip çiqipsän. Meni bolsa, oltarğuzup kätti. Ahmaqliğimdin, açkšzlügümdin, hamaqätligimdin boynumni sirtmaqqa šzäm selip bärdim deginä, män nadan…
Bu sšzlärni Vas'ka – Välibek piçirlap degidäk bir näpästä eytivetip, җim bolup qaldi. Tohtahunmu uniŋ ağziğa qarap unçuqmay oltiridu. İkki qäländär šzliriniŋ «sirini» paş qilip qoyuştin ehtiyat qilğandäk, işik-derizigä ğil-pal qarap qoyuşatti.
Tolik, bilämsän, adaş. Maŋa yänä bir oy kelivatidu. Seniŋ bir qur taza äŋliŋ barmu? Elival. Mänmu alğaç käldim. Aldi bilän monçiğa barayli. Keyin Kšktšbigä çiqip, käŋ-kuşadä däm alğaç, paraŋlişayli. Änsirimä, yançuğum quruq ämäs.
…Şähär goya aliqinida turğandäk oçuq kšrünüp turidiğan egiz dšŋdä oltarğan bu ikki adämni heçkimmu šy-makansiz qäländärlär däp oylimatti. Adäm täbiiti qiziq. Tepişmaq. Monu ikki gävdä, hazir çiray-şäkli, kiyinişi şähär koçiliridiki miğildap jürgän adämlärdin heç päriq qilmisimu, nemidindu çšçigändäk, ätrapiğa alaqzadä qarap qoyişidu. Ularniŋ sirti pütün bolğini bilän, qälbi qadaqlişip kätkändäk edi. Kim bilidu, keyinki jilliri üginip qalğan hayat tärizi ärkin tutqunlarğa aylandurup qoyğandu. Yolğa çiqqanda äyminip avtobusqimu oltirişmidi. Kšrümsizla kona «Moskviçni» tohtitivelip, degän pulini berip, moşu yärgä yetivaldi. Kafeğa kirişkimu kšŋli tartmidi. Yol üstidiki dukanlarniŋ biridin yemäk-içmäk vä sšhbätkä tuturuq üçünla bir şeşä setivelip, mana moşu yärdä oltiridu. Vas'kiniŋ beşiğa yänä qandaq oylar kelip, qandaq reҗilär tüzülüvatqanliği namälum. Lekin Tohtahun şu tapta üstini aquş tütün besivalğan şähärdin kšz almay, çäksiz hiyallarğa çšmgän edi. Uniŋ baliliği štkän tar koça, kona šylär egiz imarätlär arisida tenäp, jütüp kätkän ohşaydu. Qançä sinçilap qarisimu, tapalmay avarä bolatti. Äynä ävu hada taşlar arisidiki yeşil aralni äslitidiğan җay – hayvanatlar beği bolsa keräk. Uni qäländär jürigi bilän tonuğandäk boldi. Baliliği qalğan issiq makan…
Şuan uniŋ oyini sezip oltarğandäkla Vas'ka zuvan qatti.
Rastla, adaş. Sän nemä üçün oltarğan ediŋ? Häqtin aŋliğinimğu, bar. Biraq šz ağziŋdin aŋliğan başqiğu.
Bularniŋ käldi-kätti gäpliri addiy sšhbät ämäs, bälki jiraq säpärgä çiqiş aldida bir-birini sinavatqan yoluvçilarniŋ täptişini äslitätti. Buniŋğa Tohtahun ançä ähmiyät bärmigän bilän, içigä qisas şäytini kirivalğan Vas'ka üçün härqandaq mälumat muhim edi. U šz planliriniŋ ämälgä eşişiğa kepil bolidiğan birdin-bir namzat – Tolikni oy-ğälvüridin štküzüşkä tirişatti. «Qara küç» yetidu, bu lalma sartta. Ändi şuniŋğa layiq äqli bolsa, huda oŋlap. Türmidimu bekarğila oltarmiğandu?» degän oylar aram bärmätti. Qisaskar sšhbätdişini haraqqa zorlatti.
Vas'ka – Välibekniŋ җimi bädini yoğan bir qulaq-lokatrğa aylanğan. Uniŋ kiçikkinä kallisi Tohtahunni härbir sšzini ünalğudäk yazmaqta edi. Navan-navanda sšhbätdişi şähär mänzirisigä qarap, ünsiz qatqidäk bolsa, «hä, andinçu» däp şipqap, gäpkä pişaŋ salidu.
Meniŋ äŋ bähitlik künlirim, ändi oylisam, äşu zooparkta qalğan ekän, – däp uluq-kiçik tinip sšzini davam qildi qäländär. – Beçarä anamni änsiräydu demisäm, şu yärdä yetip-qopup işligümmu bar edi. Män işim üçün ämäs, šzäm yahşi kšridiğan ämäk üçün maaş elip jürdüm. Һayvanlar adämlärgä zadila ohşimaydu. Rast, bäziliri jirtquç bolsimu, biz ohşaş paskina, hünük işlarni qilmaydu. Biraq män buni tolimu käç çüşändim. Özämmu şu patqaq-sazliqqa petip kätkinimni säzmäy qaldim…
Sabiq tutqun bu qetim ağinisiniŋ täklivini kütmäyla yänä bir qädähni kštirivättidä, tamakisini tutaşturup, ünsiz qatti. İkkinçi qäländär «Tola yeğiriğa tegivärmäy» dedimu, oŋdisiğa çüşüp, ikki qolini beşiğa qoyğiniçä, hiyal qoyniğa şuŋğup kätti. Bir qiziği, bu ikki qäländärniŋ hiyal-oyliri bir-biri bilän zadila qiylaşmaydu. Biriniŋ hiyali qisas izdäp ilgiri çapsa, ikkinçisiniŋ štmüşni çarlaydu.
***
…Tolik kšp štmäy zooparkniŋ toluqhoquqluq işçiliriniŋ birigä aylandi. Buruti hät tartip, hayvanlarni tamaşä qilğili kälgän qurdaş qizlarğa qandaqtu- bir natonuş sezim, havayu-häväs bilän qaraydiğan qiliq çiqardi. Uniŋ kiyinişimu, jürüş-turuşimu šzgirişkä başlidi. Buni bayqiğan çoŋlar bir-birigä mänilik qarap, kšzini qisip, pisiŋŋidä külüşüp qoyidu.
Tolik, beri kälginä, oğlum, – däp çaqirivaldi uni bir küni hayvanatlar beğiniŋ qaravuli Petr bovay, – hapa bolmay, dukanğa jügräp berip kälsäŋ…
Hop, Petya tağa, nemä setiveliş keräk?
Bovay tamiğini çekip, işarä qildi:
Qizildin җumu!
Һaraq kündüzi setilmaydu. Uniŋ üstigä hazir defitsit. Norma. Adäm beşiğa eyiğa ikki botulkidin artuq berilmäydu. Biraq, Tolik üçün bu qiyin mäsilä ämäs. Dukan qaravulinimu u yahşi tonuydu. Bumu dadisiniŋ «himmiti» edi.
Һäy, şšväk, nägä jütüp kättiŋ? Män tehi seni dadaŋni izdäp kätkän çeğiŋ däptimän, – äpti-bäşirisidin quvluq, haramliq yeğip turidiğan, kšzliri tik qarimay dayim ätrapni çarlap, oynap turidiğan bu adämni bala šç kšrsimu, heҗiyişqa mäҗbur.
Çoŋ dada, Petya tağam ävätkändi…
Bilimän, qeri alkaşni. Boptu, soriğinini tepip beräy. Biraq, sän uniŋğa eytqin. Maŋa җäzmän yoluqsun. Muhim işim bar. Çüşändiŋmu? Mä, al. Häq kšrmisun!
Bala beşini eğitip, ahçisini sundi.
Kerigi yoq. Özigä qayturup bär. U qahvaş pahal pulini mäşkä tuturuq qilsun, ha-ha-ha! Şundaq däp eyt, җumu. Biraq sšzsiz maŋa yoluqup kätsän.
Tolik qaravulniŋ salimini bovayğa yätküzdi. Ahçini almiğinini eytip qayturup bärdi. Lekin bovaymu ahçini almidi.
Yançuğuŋğa selip qoy. Qizlarğa muzşekär elip berisän, – dedi u kšzini qisip külgän halda.
Tolik šziniŋ ikki qaravulniŋ alaqiçisiğa aylinip qalğininimu säzmäy qaldi. Һayvanatlar beğiniŋ yoğan qoymisida dukanda yoq – gšş, süt, kšktat, yäl-yemiş üzülmäydu. Qoyma başliği bilän eğiz yalişip jürgän Petr bovay äl yatquda baliğa yoğan sumkilarni tutquzup, dukanğa ävätidu. U yärdinmu quruq qol qoymaydu. Tapçil ozuq-tülük qaçilanğan qaplarni qavul bala dümbisigä artip kelidu. Älvättä, ämgigi üçün «rähmitinimu» alidu. Bäzidä Petr bovay uniŋğa siqimlap ahçimu tutquzup qoyidu. Kšp štmäy, bala šzigä velosiped vä hoşnisiniŋ oğlidin kona fotoapparatmu setivaldi. Uni hemişäm boyniğa esip jüridiğan boldi. Bu qizlar bilän tonuşuş üçünmu tapturmaydiğan esil zat edi. Yaş qizlar pil, tšgä, eyiq, şirlarniŋ qäpäzliri yenida sürätkä çüşüşkä humar. Bala ularniŋ iltimasini җan dili bilän orunlaydu. “Sürät täyyar bolğanda hävär qilimän“ däp isimlirini, telefonlirini bilivalidu. Arilap bäzilirini säyligä çaqirip, tonuşupmu ülgärgän edi.
Rävihan bir bala-qazaniŋ şäpisini säzgändäk pat-patla balisini soal-soraqqa kšmüvetidu.
Buni nädin aldiŋ? Näniŋ ahçisiğa? – däydu oğliniŋ setivalğan zatliriğa qarap.
Apa, işlävatimänğu! Ayliğimiz šsti, arilap mukapat pulmu berivatidu. Moşu velosipedni işdaşlar tuğulğan künümgä soğa qilişti.
Saddä ana oğliğa birdinla işinip qalidu.
“Beçarä oğlum muştumdäk turup, meniŋ därtlirimgä yätti. Kaşki, atisi bolğan bolsiçu”. U şuan tili zähärdäk aççiq, muştumi bazğandäk qattiq Җumahunni äsläp, ahirqi oyidin tezla yaltiyidu vä “Undaq ärniŋ baridin yoqi yahşi. İlahim, moşu yalğuzumniŋ insavini bärgäysän”, däp tiläydu.
Dadisi häqqidä Tohtahunmu oylap, seğinmaydiğan boldi. Päqät bäzidä dukan qaravuli Һoşurvaqi: “Һä-äy, gezändä, dadaŋni häqlär Taşkänttä kšrüptiğu. Özbäk hotuni bar deyişidiğu”, däp çişiğa täkkän çağlarda ihtiyarsiz štmüş esiğa çüşidu.
Undaq päytlärdä “Bilgän quşqiçini qoğlisun! Häqlärgimu şundaq däŋ!” däp loŋla җavap qayturidu.
“Һa-ha, ha, yaraysän qimarvazniŋ taşlandisi! «Atisi atmiğan qoŋğuzni, balisi etiptu toŋğuzni» degänkä konilar. Sän gezändidin bir nemä çiqidu, җumu!”.
Ötkän-käçkänlär bu gäplärni aŋlap külüşidu. Tohtahun bolsa, aŋlimasqa selip, uniŋ yenidin teziräk ketişkä aldiraydu.
Lekin Tohtahunniŋ bu kšŋüllük, olҗiliq, bärikätlik künlirimu tezla štüp kätti. Bir küni işqa kelip, qoyma başliği bilän Petr bovayni militsiya elip kätkinini aŋlidi. Һayvanatlar beğiniŋ hadimliri u yär, bu yärdä 3-4tin jiğilivelip, ahirqi hävärlärni muhakimä qilişatti. Bala, şundaqla, dukan setiqçisi häm uniŋ qaravuli Һoşurvaqiniŋmu qolğa elinğanliğini aŋlap, çšçüp kätti.
İkki ayçä vaqit štsimu, uni heçkim bearam qilmidi. Biraq işidikilär uniŋğa ilgärkidäk oçuq-yoruq paraŋ qilişmatti. Һäzil-çaqçaqlirimu su säpkändäk besilğan. Bäzilär u yenidin štüp kätkändin keyin, käynidin sirliq piçirlişatti. Ayni etäk bilän yepişqa bolmiğandäk, uniŋ sirimu ärtä-käç hämmigä ayan boluşi turğanla gäp. Kšp štmäy guman bilän qolğa elinğanlar härhil muddätlärgä sotlanğanliği häqqidä hävär pur kätti. Tohtahun bir balayi-apättin aman qaldi. İkki qaravul balini ayiğan bolsa keräk, uniŋ bu җinayätkä alaqisi barliğini mälum qilmiğan ohşaydu. Şundimu, kšp štmäy Tolik – Tohtahun iştin haydaldi.
Saŋa ändi bu yärgä hayvanlarni kšrüş üçün kelişkimu ruhsät yoq, Җumahunov! Çüşändiŋmu? – dedi qapiği türülgän kadrlar bšlüminiŋ başliği. – Sän kollektiv şänigä dağ çüşärdiŋ. Tohtahun «lam» däp ağzini açmidi. Asta işikni yaptidä, işdaşliriniŋ birigimu hoş demäy, qaşa otlap, quyruqni hada qildi.
Anisi bu işlardin behävär edi. Helä vaqitlarğiçä bala šydin ätigän çiqip ketip, käç yenip jürdi. Özigä layiq iş izdäp, yoluqmiğan yeri qalmidi. Bäzi yärlärdä uni kiçik desä, bäzi җaylarda “täҗribäŋ yoq ekän”, däp işqa elişmidi. Mäktäp işigimu uniŋ üçün birätola yepilğan edi. Ändi nemä qiliş keräk? Keläçigidin şunçä ümütvar bolup jürgän anisiğa nemimu där? U yänä şundaq baş-uçi yoq oylar çaŋgilida jürgän künlärniŋ biridä, uniŋ täğdirini üzül-kesil šzgärtivätkän iş sadir boldi. Käç kelivetip, šygä az qalğanda käynidin biriniŋ šziniŋ ismini atap çaqirğan avaz aŋlandi. Dohmuşta uçisiğa uzun plaö, beşiğa şlyapa kiygän ottura boyluq, yeşi 30 – 35 çamisidiki jigit turatti. Tohtahun uniŋğa yeqinlidi.
Tolik degän sän bolamsän? – soridi natonuş jigit.
Һä, hä, – beşini eğitti bala.
Sän Һoşur akaŋni tonamsän?
Һä, hä.
U akaŋ saŋa çoŋ salam eytti. “Anisini yalğuz asravatqan yahşi jigit”, däp mahtidi. Monu uniŋ saŋa ävätkän soğa-salimi, – jigit Tohtahunniŋ qoliğa bir bolaq ahça tutquzdi.
Yaq, maŋa heçnärsiniŋ kerigi yoq…
Al, al. Buni saŋa işiŋdin ayrilip qalğiniŋ üçün kompensatsiya desäŋmu bolidu.
Siz… silär kim?
Uni bilişniŋ saŋa haҗiti yoq. Keräk bolsaŋ, šzimiz tepivalimiz, – dedidä, tez burulup ketip qaldi. Tohtahun uniŋ käynidin qarisi jütkiçä qarap turdi. «Bu kimdu, uniŋğa meniŋdin nemä keräktu?»
Baliniŋ qalğan künliri ändi moşu hiyal-tepişmaq bilän štüşkä başlidi.
***
Һä, yänä nemä oylarğa çüşüp kättiŋ, – uniŋ hiyalini Vas'ka haŋruqniŋ üni buzdi.
Özämçä, keyinki vaqlarda, nemişkidu, qalaymiqan oylarğa berilidiğan qiliq çiqardim. Çüşlirimmu ğälitila.
Bu progres, adaş. Demäk, qälbiŋ käŋlikni halaydu, degän sšz. Yäni, bu saŋa juquridin kelivatqan işarä. «Güҗäk, süpürgäŋni taşla, är kişigä layiq oqät qil» degini.
Nemä şu çağda biz hotun häqniŋ oqitini qilip jürüptimizmu? – bu soalniŋ orunsiz ekänligini Tolik šzimu sezip turatti.
Ağinisi külüp kätti.
Bu soalğa šzäŋ җavap bärdiŋ. Ätrapta hoyla tazilaydiğanlarniŋ içidä ikki-üçimizdin başqisi ayallar, momaylar…
İkkisi šzlirini tutalmay qaqahlap, uzaq külüşti. «Namzat pişip qalsa keräk» däp päräz qilğan Välibek ändi “gäpniŋ “lillasini» eytiş vaqti yätti”, degän qararğa kälgän edi.
Tolik sän nemä üçün oltardiŋ? – üçinçi qetim soridi u. Lekin bu qetim Tohtahun ränҗimidi. Äksiçä, asmanda zooparktiki härhil hayvanlarni äslitidiğan bir-birini qoğlap jürgän bulutlarğa kšzini tikkän halda til qatti:
Qaraqçiliq, oğriliq… qaysi birini eytay. Äytävir, hayatimniŋ säkkiz jili tšmür torniŋ arqisida šttiğu, däp җavap bärdi.
Mana, biz işni däl moşuniŋdin başlaymiz!
Һoy, alğay sän nemä däp җšlüvatisän? – hürpiyip uniŋ gekitigigä esilmaqçi boldi Tohtahun.
Tohta, adaş, gäpniŋ ahirini tiŋşa. Män seni җinayätkä bar dävatqinim yoq. Seniŋ «täҗribäŋ» bizgä keläçäktä äsqatidu.
Türmä äsqatsa, män hazir seniŋ yeniŋda oltarmas edim.
Sän tolimu qiziq ekänsän. «Bähitsizlikmu bähit äkilidu» degän sšz bar. Ötkän iş kätti. Uniŋğa salavat. Biraq şu štmüştin toğra husalä çiqirişni biliş keräk. Sän u çağlarda yaş, nadan bolduŋ. Toğrimu? Һä, ändi yaş bir yärgä yätkändä, heliqi nemä dätta, hä, «ağzi kšygän qetiqnimu püvdäp içkändäk”, här qädämni oylap basidiğan bolimiz. Ägär qarşi bolmisaŋ, seniŋ toğriliq kšpiräk bilgüm kelivatidu. Mäyli, halimisaŋ šzäŋ bil. Män saŋa šzäm häqqidä eytip beräy.
Vas'ka štkändä üzülüp qalğan hekayisini davam qildi.
– Ariliqta yoqsizçiliq azavini kšp tartqinimiz üçünmu, ayalim ikkimiz hä degändä, «birni ikki qiliş» koyida kündilik kirim-çiqimimizni qayta-qayta hesaplap, här tiyinniŋ üstidä tik turduq. Aqivät yaman bolmidi. Sauleniŋ mäslihiti bilän «Pole çudestin» yär setivelip, ikkiqävätlik, haşamätlik šymu selivalduq. Özimiz turğan ikki bšlmilik šyni iҗarigä berip qoyduq. Uniŋdinmu ailäviy byudjetimizğa bärikät tohtimay tamçip turidiğan boldi. Bu meniŋ «Välibek Estaeviçqa» aylanğan künlirim edi. Tehnika җšndäş ustihaniliri, zapas qisimlarni satidiğan şähsiy dukanlirimğa işäşlik adämlärni oltarğuzup qoydum. Ular här häptä idarämgä kelip, hesavat berip, pulni štküzidu. Bu işmu, asasän, orunbasarim bilän buhgalterimniŋ hšddisidä. Özäm bolsam, hoşna ällärdiki zavod-karhanilar bilän alaqä bağlap, ulardin süpätlik mähsulatni uttur vä šziniŋ bahasida setivelişnimu yolğa qoyuvaldim. Qisqisi, meniŋ beşimğa amät quşi qondi.
Puluŋ qançä kšpäygänsiri ağinä-šŋgäŋmu şunçä kšpiyidekän, qara. Bir çağlarda kšzgä ilmiğan uruq-tuqqan, tonuşlar üçün qaytidinla «Väke, Säuleş» bolup kättuq. Toy-tškün bu yaqta tursun, adämni hiҗalät qilip, näzir-çiraqlardimu zorlap tšrgä çiqirip qoyidiğan boluşti. Adäm deginiŋ yahşi närsilärgä tez üginip, adätlinip, däŋdip qalidekän. Bara-bara çaqirğan yärlärgä ättäy keçiviräk berip, andin yoqilaŋ banä tepip, häqniŋ kšziçila turup ketip qalidiğan qiliq çiqardim. Bäzilär buniŋğa ränҗisimu bilindürmäskä tirişip, hoşamät qilişivatqan.
“Väke, qimmät vaqtiŋizni bšlüp, bizni hšrmätläp kälginiŋizgä rähmät”, deyişip, qayta-qayta baş egip, maşiniğiçä uzitip çiqidu. Uni az degändäk, «balilarğa alğaç ketiŋ» däp hağiçä bir närsilärni tügüp beridu. Һä, qoysaŋçu. Ätisi qarisaŋ, biri «qärizgä» pul sorap kelivatqan. Birliri – yardäm, birliri – mäslihät… Anam rämiti: «Käŋ bolsaŋ, kam bolmaysän, balam. Biz jitimniŋ beşini siypap štkän häq. Oŋ qoluŋ bärgänni, sol qoluŋ bilmisun», däpla qahşaydiğan. Uniŋ sšzini ikki qilmidim. Tonuş vä ahçiniŋ küçi bilän talay uruq-tuqqanlarniŋ balilirini oqutup bärdim. Meçit, balilar šylirigimu yardäm qildim. Sauleniŋ tiҗariti šz aldiğa. Balilarmu çoŋ bolup, aliy bilim elişti. Çät äldä oqudi…
Män ilgiri adämni «Bir – yoqçiliq, bir – toqçiliq azduridu» desä, işänmigän ekänmän. Anam duniyadin štkändä avulğa apirip yärliduq. Rämiti yahşi hayat käçürdi. Baqiğimu çirayliq atlandi. Däpin märasimida kälgän adäm bizniŋ kiçikkinä jutqa siğmay qaldi. Yol jiraqliğiğa qarimay, maşina-maşinilarda kelivatqan adämlärniŋ ayiği qirqi näzirigiçä üzülmidi. İlgiri mundaq işni kšrmigän avul hälqi taŋ qelişti. Buniŋ hämmisi meniŋ hšrmitim ekänligini ubdan bilişkändin keyin, maŋa bšläkçila qilidiğan boluşup kätti. Anamniŋ beşiğa hoşna Özbäkstandin ustilarni aldurup, qaturup turup, gümbäz turğuzdum. Dadamniŋ unimiğiniğa qoymay, kona šyni buzup taşlap, yeŋi, zamaniviy šy saldurdum. Känҗä inim bilän kelinniŋ beşi kškkä yätti. Biraq bayquş çalğa bu işim yaqmidi. Beçarä tehiçila toqal tamliq šyi vä «kšzdin jiraq, kšŋüldin jiraq» jutdaşlirimiz aldida hiҗalät bolğandäk bilindi maŋa.
Jut içimlik suğa zor bop jürgändä meniŋ bu sarayda yaşiğinim qursun, balam. Bekar qildiŋ, – däp qaldi anamniŋ jil näzirini bärgili barğinimizda.
Mänmu hiҗalätçiliktä qaldim. Ätisila avul hakimiğa kirip, su mäsilisini häl qilduq. Keräk hiraҗätni ävätip beridiğinimni eyttim. Һakim pişşiq jigit ekän. Mäktäpniŋ ähvalini, jutta tehiçila meçit yoqliği, koça-kšrüklär… vay qoysaŋçu?
Bu hškümitiŋ nemä qilivatidu şu vaqitta, – däp teriktim. Җählim çiqip tursimu, siliq-sipayä ağiliq mäslihitimni bärdim.
Moşu okrugtin saylanğan deputatlar barğu. Şularni nemişkä işqa salmaysilär?
Һakim külüp kätti. Män tääҗҗüpländim.
Väke, sizmu bir jigit ağisi yeşiğa yätkän kişiğu! Kiçik baliniŋ gepini qilidekänsiz! Rast, deputatimiz bar. Biraq häq hazir uniŋ ismini aŋlisa, quyqa çeçi tik turup ketidu.
U silärgä nemä qildi, şunçä?
O, qilğanda qandaq! Kolhoz tarap, mal-tehnika talan-tarajğa çüşti. Häqqä pay hesaviğa berilgän yär jillar boyi haram çšp besip yatti. Tirikçilik qilişqa älniŋ qolida däsmiyä yoq. Oğut, yeqilğu, tehnika deginiŋiz šlgidäk qimmät.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ