Yahşi atiniŋ balisi ğerip bolsimu, qul bolmas…

0
175 ret oqıldı

Rivayät qilişiçä: bir quş säyyadniŋ (oçiniŋ) toriğa ilinip qaptu.
– Meni nemä qilmaqçisän? – däp soraptu quş.
– Nemä qilattim, soyup yäymän, – däptu säyyad.
– Yahşi adäm bolsaŋ, meni qoyuvät, meni yäp bäribir toymaysän. Qoyuvätsäŋ, män saŋa üç paydiliq mäslihät berimän, ular saŋa meniŋ muştumdäk gšşümdin kšpiräk payda beridu, – däp yalvuruptu quş. Birinçi mäslihitimni hazir qoluŋda turğinimda aŋlaysän. İkkinçi mäslihitimni qoluŋdin uçup, monu däräqniŋ şehiğa qonğanda, üçinçisini bolsa, ävu qoram taşqa berip eytimän.
– Qeni aŋlap baqay, – däptu oçi.
– Birinçi mäslihitim şuki, qoldin çiqarğan närsäŋgä heçqaçan äpsuslanma! – däptu quş.
Bu mäslihät säyyadqa huş yeqip, quşni qoyup beriptu.
– İkkinçi mäslihitim şuki, bolmiğan närsigä härgiz işänmä! – däptu quş däräq şehiğa qonup.
– Äy ham süt ämgän insan! Meni soyğiniŋdiğu, içimdin ikki danä bebaha märvayit tapattiŋ, – däptu quş.
Säyyad nemä qilişini bilmäy, ikki puti kšygän tohudäk palaqlap qaptu.
– Uçup ketiştin burun üçinçisinimu eytip bärginä? – däp yalvuruptu oçi.
– Һelila eytqan ikki mäslihätni hazirla untup qalğan adämgä üçinçi mäslihätniŋ nemä kerigi bar?! Qoldin çiqarğan närsigä äpsuslanma, bolmiğan närsigä zinhar işänmä däp saŋa hazirla eytmidimmu? Sän bolsaŋ, meni qoyup bärginiŋgä eçinip, içimdä märvayit barliğiğa işinip qapsän. “Quşniŋ içidä märvayit bolidu” degän gäpni birär qetim aŋliğanmediŋ? Märvayit degän quşniŋ içidä nemä qilsun, u deŋizniŋ äŋ çoŋqur yeridä, sädäpniŋ içidä bolidiğu, häy ahmaq adäm! – däptu quş.
***
Bir küni çinqi çüştä hoylamdiki dub däriğiniŋ sayisida hiyal sürüp oltarsam, qoy kšzliri külümsiräp, qädinas ağinäm Abdurehim Muhämätov kirip käldi. «Män yoqlap kälmisäm, här qaysiŋ yoqlapmu qoyay demäysän, bäk çoŋçi bolup ketiştiŋ», däp ränҗişini eytti. Rast ränҗiginigä qarap, häqiqätän kšŋli yeqinliğini his qildim, bolmisa bu ay, bu künlärdä kim bilän kimniŋ kari bolsun! «Heridariŋ bolmisa, zibaliğiŋ kimgä keräk?!» degändäk, ağinäŋ yoqlap kelip tursa, çoŋ mädät ämäsmu! Muŋdaşqan çeğiŋda kšŋül kšŋüldin su içip, diliŋ yaşirip qalidiğu!
– Adäm degän rast ham süt ämgän bändidä, qolda barniŋ qädrigä yätmäy, yoqitip qoyimiz, yoqqa işinimiz, baya män saŋa eytip bärgän rivayättikidäk ahmaqliq bilän Huda bärgän kallinimu işlätmäy jürüverimiz. İşlitip, oylinip iş qilsaq, kalla uprap ketidiğandäk…
– Män bügün ağinimiz Rähimni yoqlap, ağriqhanidin toğra yeniŋğa käldim. Uniŋ hali ançä yahşi ämäs. Bir qizi uniŋğa qarap, hämra boluvetiptu. Män saŋa eytsam, dohtur bärgän doridin başqa heçnemini içmäy-yemäy, torusqa qarap yatidu. Gäp qilişqimu huşti yoq. Paraŋğa selip baqsam, burunqidäk qizğin talaşqa çüşkidäk därmanimu yoq. Nemä däp, nemä qilişimnimu bilälmäy, yenida helä oltirip baqtim. Bir çağda u näşriyattiki kitavini sür-sür qildi. Şundaqla seni soridi. Sän äşu kitavini sürüştürüp, ätila uniŋ yeniğa berip, yoqlap qoysaŋ, – dedi Abdurehim qara kšzlirigä mšllidä yaş elip. Kšŋlüm buzulup, jürigim astiğa tartip, bir hazağiçä bearam boldum.
Ätisi naştiliq qilip bolupla ağriqhaniğa berip, häyälläşmäyla uniŋ yatqan bšlmisigä kirdim. Rähimҗan Roziev ornidin turup quçaqlişip kšrüşti. Biz bir däqiqä ün-tünsiz җim turup qalduq. Bir hazadin keyin yeniğa orunduq qoyup oltardim. Sinçilap qarisam, helila җüdäp qaptu, qoy kšzliridin çaqnap turidiğan nurmu yoq, ğämkin. Män uniŋğa «Mir» näşriyatidiki kitaviniŋ ätä-šgün çiqidiğanliğini eytsam, külümsiräp qoydi. Qançä degän bilän kitap degän şairniŋ jüräk qenidin tamğan pärzänt hesaplinidudä! Män uniŋğa «Kişänlängän jüräklär» tarihiy Vätinimizdä çiqidiğanliği toğriliq u qattin kälgän eniq hävärni eytqanda, ornidin däs turup kätti. Mänmu däs turup, uniŋ kšzigä qarisam, şalaŋ kirpikliridin mäŋzigä tamğan ikki tamçä yaşni kšrdüm. Rähim yeşini mändin yoşurup, yastuqqa baş qoydidä, kšzlirini jumup eğir «uh!» tartti.
Maŋa atmiş jil çapqan kätmänniŋ haduği çiqqandäk bilindi. Qizi: «Dadam keçiçä ançä uhlalmiğan edi, ändi biraz aram alidiğan boldidä», däp hatirҗäm boldi. Män uniŋ buğday šŋlük qamlaşqan çirayiğa tšrt miŋ misraliq «Miŋ šy» tarihiy dastanini mükçiyip oltirip tamamliğiçä qäläm tutup qaparğan qollirini, kšpüp kätkän tomurlirini aliqinimğa elip silap helä oltardim. Bir çağda dohturlar täkşürüşkä kirgändä, dostumni ümüt bilän ularniŋ qoliğa tapşurup, tamaka çäkkili talağa çiqip kättim.
Äs-yadimni Rähimҗanniŋ nurluq simasi oravalğan edi. Sävävi, u hälqimizniŋ kšŋlidiki vijdanliq häqiqiy şairi edi. Undaq uyul talantliq şairi bar häliq šzini bähitlik his qilsa ärzätti. Undaq şairi yoq häliq beçaridur. Alla, uzaq šmür äta qilğaysän, däp dua qilip šygä kälsäm, Abdurehim telefon qildi. Män uniŋ bilän didarlişip kälginimni, uniŋ kšŋlini kštirimän däp, šzämniŋ kšŋli yerim bolğanliğini eyttim. Şuniŋ bilän billä: “Abdurehim, sändäk qädinas dostum bolmiğan bolsa, Rähimҗan bilän didarlişalmay bir šmür dağda qalattimkän, rähmät saŋa!” – dedim. Äpsus, aridin ançä kšp vaqit štmäyla, mäşhur şair Abdurehimniŋ quçiğiğa baş qoyup, panidin baqiğa rählät qildi. Män šzämni basalmay tün boyi märsiyä yezip, җinaza namizida oqup bärdim, va däriha.
Rivayät qilinişiçä, duniyaniŋ yerimini degidäk çaŋgiliğa kirgüzgän Ämir Tšmür risqi pütkän bir küni hämmini taşlap, quruq qol ketidiğanliğini bilip, šzigä gümbäz yasaşni buyruptu. Һaşamätlik gümbäz pütkändä kšrüp beqişqa çiqip, zäŋ selip qarisa, sšlätlik yeşil gümbäz ata-anisiniŋ, hätta ağziğa ilim salğan ustaziniŋ qäbirgahliriniŋ juqurisida җaylaşqanliğini bayqaptudä, «Gümbäzni buzuvetip, män dässäp turğan monu yärgä – muhtäräm ustaz vä ğämgüzar ata-anamniŋ ayiği astiğa başqidin yasaŋlar! Män şšhrätlik padişa bolğan bilän mštivär ustaz vä җankšyär ata-anamdin uluq ämäs…» degän ekän. Oylap baqsaq, çüşinip uniŋ meğizini çaqsaq, uniŋ tegidä җiq gäp bar.
***
Gäpni uyğur klassik şairi Abdurehim Nizariydin başlisam, tuğma vätänpärvär Abdurehim Ötkür, Abdurehim Rahman, täŋtuşum Abdurehim Muhämätovqiçä Allaniŋ rähimdil bändisi isim-şäripigä egä bolğan yüzligän sahipqiranlar kšz aldimğa kelidu. Ularniŋ härbiriniŋ tarihi bir dastanğa siğmaydu.
U 1938-jilniŋ käç küz aylirida uyğurlar diyariniŋ җännät makani atalğan Moŋğulkürädä hünärvän ailisidä duniyağa kelidu. 1954-jili toluqsiz ottura mäktäpni tamamlap, šzi oquğan mäktäptä muällim bolup işläydu. Uniŋ qälbidiki oquşqa bolğan iştiyaq Ürümçigä atlanduridu. U maarip näşriyatida bir jil işläp, Şinҗaŋ institutiğa yollanma elip, 1957-jili ädäbiyat fakul'tetiğa oquşqa çüşidu. Oquş arminiğa yetip, kšŋli biraz tinğan bilän җämiyättä hšküm sürgän «üzlüksiz inqilapniŋ» tätür şamiliğa duç kelidu. Җümlidin aliy bilim därgahi bolğan Şinҗaŋ instituti räzil «Stil' tüzitiş» härikiti başlandi. Miŋliğan adämlär uniŋ qurviniğa aylandi. Şularniŋ qatarida Abdurehimniŋ savaqdişi şair Mirzayitmu bar edi. U «Sanduq içidiki bovaq» balladisi üçün türmigä taşlandi. Abdurehim bolsa, «oŋçi, millätçilärniŋ quyruği» atilip, «Yaşlar šstiŋini qeziş», tšmür yol yasaş, polat tavlaş qatarliq eğir işlarğa selinip täqipländi. Bir küni ustazliri Sädirdin aka bilän Äziz Ayup Abdurehimni haliraq yärgä çaqirip, «ata-anaŋ Sovetkä ketişkä җabdunuptu. Oquşqa häväsiŋ bäk zor edi. Almuta, Taşkänttä oqarsän. Teziraq kätkiniŋ yahşi…» däp äskärtti.
Şundaq qilip, 1958-jili ata-anisi bilän baş-pana tiläp, qerindaş Qazaq eliniŋ Talğir nahiyäsigä qaraşliq Kalinin (hazirqi Tuzdıbastav) yezisiğa orunlişidu. Ana vätinidä yetälmigän arzu-arminiğa Almutida yetip, KazPİda eçilğan uyğur tili-ädäbiyati vä tarih fakul'tetiğa oquşqa çüşidu. 1963-jili mäzkür bilim därgahini tamamlap, Kalinin yezisidiki ottura mäktäpkä işqa orunlişidu.
– Tuzdıbastav yezisida uyğur sinipi 1957 – 1958-oquş jilliri eçilğan ekän, – däp štmüşni äslidi Abdurehim. – Biraq 4-siniptin keyin ularğa yepiliş hovupi tuğulidu. U jillarda Pähirdin Häyridinov, İbadät Җahanova, Ömärҗan isimliq muällimlär işläp, uyğur siniplirini saqlap turuvatqan ekän. Bu ähvalni bilgändin keyin matematika fakul'tetida tälim elivatqan Munajdin Bahavdinov degän ağinäm bilän mäslihätlişip, qiriqqa yeqin uyğur ailisiniŋ šylirigä kirip, täşviq qilip, miŋ bir täsliktä 5-6-siniplarni eçip, aliy bilimlik muällim İlahun Änsärovni muällimlikkä täklip qilduq. İlahun täbiiy pänlärdin, män iҗtimaiy pänlärdin däris berip jürdüm. Uyğur sinipliri jildin-jilğa kšpiyip, oquğuçilar sanimu eşişqa başlidi. Talğir nahiyäsi boyiçä bizniŋ yezidila uyğur sinipliri bolğaçqa, Qizil Tuğ, Güldala, Besağaş vä başqa yezilardinmu balilar kelip, qatnap oqup jürdi. Һelimu yadimda, şu bir jillarda täҗribilik ustazlardin Ayäthan, Pähirdin, İlahun, İbadät, Yarmuhämmät, Һakim, Rehan, Һebibulla, Rehimҗan, Nurmuhämmät, Gülҗännät, Һenipahun, Lena, Klara, Bäknäzär, Muhämmät, Räna, Yoldaş, Һäҗärbüvi, Banum, Aziyäm, Melikäm vä Çolpanğa ohşaş muällimlär tirişip, bar bilimini sehiliq bilän şagirtliriğa bärgän edi.
Bir häripni ügätkän adämni ustaz desä ärziydu. Şuŋlaşqimu adämlär uni ata ornida bilip, kšrgän yärdä qol qoşturup, ehtiram bildürüp baş egip salam berişidu.
– Abdurehim, dost bolğandin keyin beşiŋğa qarisam, çaçliriŋniŋ bir talmu qarisi qalmaptu. Seniŋ bir çağlardiki qap-qara çaçliriŋ bekar aqarmiğandu. Meniŋçä, här tal çeçiŋniŋ aqirişiniŋ šzgiçä bir särgüzäştisi bar. Eytqina dostum, sän štüp kätkän šmrüŋdin razimu?
– Säksängä kirgän bar, kirmigän kšp, – dedi u soalimğa җavavän. – Meniŋ dadammu 44 yeşidila u alämgä säpär qilğan edi. Bir mäşräp oyniğan ottuz oğuldin hazir toqquzimu qalmidi. “Ötkän šmrümdin razi ämäs” desäm, naşükürlük bolidu. Birdä küldürüp, birdä jiğlitidiğan şatliq bilän ğämgä hamildar bu hayatqa kimmu toyğan däysän?! Män oqup, işläp, oynap-külüp jürüp, yaramliq tšrt oğul šstürdim, mal-duniya jiğişqa häväs qilmastin, alğan bilimimni sehi dehandäk yaş ävlatniŋ kallisiğa quydum. Rastini eytqanda, män bir insan qilişqa tegişlik izgü işni qilaliğinim üçün štkän šmrümdin škünmäymän. Män yetälmigän pällilärgä şagirtlirimniŋ yätkinini kšrgändä, terämgä siğmay, hoşal bolup yaşnap qalimän.
Därhäqiqät, şundaq!
– Sän bayliğiŋni uruq qilip çeçivätkän adäm, bayliğiŋ ünüp çiqip, sän tikkän kšçätlär älgä mevä bärgändä, uni kšrüp hoşal bolmiğan adäm qalmiğiniğa biz şahit. Qazaq eligä tonulğan pän doktorliri Änvär Һaҗiev, Qutup Ayupov, Rizvangül Ayupova, pän namzatliri – Almas Şämşidinov, Zäynäp İslamova, Aliyäm Arzieva, härbiylär Rehimҗan Toqaev, Abdumeҗit Mämirov, jurnalistlar İsmail Roziev, Qälbinur Huşnäzärova, mähällini härhil jillarda başqurğan jigitbaşliri Zärvat Bahavdinov, Җamalidin Nasirov vä başqilar bilän pähirlinişkä häqqiŋ bar. Seniŋ Tuzdıbastav yezisiniŋ jut-җamaitigä tškkän täriŋ tüpäyli, toy-tškün, näzir-çiraq sän tšrdä oltarmay štmäydu. Älniŋ bu hšrmitini orden-medal'lardin artuq bahalimisaŋ bolmaydu, çünki äl yahşi degän – äŋ yahşi ämäsmu!.. Äl içidä tapqan abroy-hšrmätkä nemä yätsun! Çünki u izdisäŋ tepilmaydu, yä bazarda setilmaydu… Sän Tuzdıbastavda istiqamät qilip, şu yärniŋ süyini içkäçkä, içkän suniŋmu soriği barliğini bilip, älniŋ namini är çiqiridiğanliğini ispatlidiŋ.
Abdurehim aval mäktäptä ädäbiyat-sän°ät šmigini quruşniŋ täşäbbuskari boldi. Keyiniräk Murat Һämraev bilän uçrişiş štküzdi. Yeza klubida jut-җamaätni jiğip, Һaşir Vahidov bilän kšŋüldä qalğidäk jiğin štküzdi. Şair-yazğuçilardin Savutҗan Mämätqulov, Savut İskändärov, Һebibulla Yunusov, Rähimҗan Roziev, Mämtimin Obulqasimov, Ähmät Һäsän, Abduhaliq Mahmudov, Abliz Һezimov vä başqilarni mäktäpkä täklip qilip, ädäbiy käçlärni uyuşturuşni adätkä aylandurdi. Şundaqla uyğur milliy mätbuatiniŋ җankšyäri süpitidä gezit-jurnallarniŋ yezida šy besip degidäk käŋ tarilişiğa zämin täyyarliğan tärğibatçi boldi. Bu halisanä işlarni erinmäy qiliş bir kişigä oŋaymu?
Rivayät qilinişiçä, “Uyğur Qarahanilar dšlitiniŋ mäşhur särkärdisi Ämir Tšmür Çinğa qilğan härbiy jürüşidä qattiq yarilinip, ordisiğa kälgändä, yastuqtin beşini aranla kštirip, orda ämäldarliriğa: “Kšŋlüm tuyup turidu, saqiyip ketälmäydiğan ohşaymän. Mabada qaza bolup qalsam, ikki qolumni tavuttin çiqirip qoyup, qäbirgiçä kštirip apirip kšmüŋlar! Duniyaniŋ täŋ-yerimini egiligän bolsammu, bu bevapa duniyadin quruq qol ketivatqanliğimni puhralirim kšzi bilän kšrsun!», däp väsiyät qilğan ekän.
Ölümgä amal bolmiğandin keyin, qaçan, qäyärdä šlüşimizni aldin-ala bilmigändin keyin, qolumizğa kirgän bayliqni dävraŋ qilip buzup-çaçmay, bizni yaratqan Alla raziliği üçün Alladin qalsila uluq hesaplinidiğan ata-ana vä ana-Vätän, hälqimizniŋ paydisi üçün ärzigidäk izgü bir işqa särip qilsaq, bizdin qalğan yaldamini häliq här qetim kšrgändä bizni yad äyläp, beihtiyar dua qilidiğu. Hälqimiz «Dua bilän är kškirär», däp bekar eytmiğanğu… Uyğurniŋ işi üçün šzini atap qoyğan Abdurehim Muhämätov Tuzdıbastav yeziliq uyğur mädäniyät märkizini başqurup, ҖUEM täripidin täsis qilinğan “Sahavät» medalini taqidi. U şairä Saadätbüvi bilän inaq ailä qurğanliğiniŋ 50 jilliğida 2017-jili Almuta vilayiti boyiçä «ülgilik ailä» konkursiğa qatnişip, 1-orunğa erişti. Mundaq esil insan bilän pähirlänmäy mümkinmu!

Abduğopur QUTLUQ.
şair, häliqara uyğur PEN märkiziniŋ äzasi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ