Häliqara kongress bolup štti

0
143 ret oqıldı

Biz buniŋdin helä ilgiri gezithanlirimizni Şšhrät Mutällipovniŋ meditsina sahasida qol yätküzgän karamät utuqliri häqqidä tonuşturup štkän eduq. Şšhrät Almuta vilayiti Ämgäkçiqazaq nahiyäsigä qaraşliq Avat yezisida tuğulğan. Ottura mäktäpni tamamlap, Moskva şähiridä bilim alidu. 23 yeşida Amerika Qoşma Ştatliriğa kšçüp berip, heliğiçä moşu yärdä istiqamät qilivatidu. AQŞniŋ Oregona milliy tätqiqatlar märkiziniŋ professori, duniyaviy meditsina sahasiniŋ täräqqiyati üçün bebaha hässä qoşqan birnäççä käşpiyatniŋ muällipi.
Mikrobiolog novättiki häliqara kongressqa quruq qol kälmidi. U šziniŋ novättiki alämşumul käşpiyati – adäm embrioni genini tüzitiş imkaniyiti häqqidä sšzläp bärdi.
Alim embrion šziniŋ šzgirişini mustäqil tüzitiş qabiliyitigä egä ekänligini dälilläp bärdi. Uniŋ sšziçä, adämdä on miŋdin oşuq tuğma ağriq bolidekän. Һärbir ähvalda bu ayrim gen yaki šzgirişlärdur (mutatsiya). Şšhrät Mutällipov härbir šzgiriş üçün taşqiridin tüzitiş usullirini işläp çiqti.
Yeqinda Amerikida näşir qilinidiğan “Taym” jurnali uni duniya meditsinisiğa çoŋ täsirini yätküzidiğan 50 adämniŋ qatariğa kirgüzgän.
Moşuniŋ aldida qiziq vaqiä yüz bärdi.
— Biz genlarni šzgärtiş toğriliq maqalimizni 2017-jilniŋ avgust eyida elan qilduq, – däydu alim. – Şuŋğiçä embrionniŋ šzgirişlirini tüzitiş qabiliyiti toğriliq kšp närsä mälum ämäs edi. Mana şuniŋdin beri ammiviy ähbarat vasitiliridä bizniŋ käşpiyatimiz häqqidä kšpligän maqalilar yoruq kšrdi. Meni yeŋiliqlarda kšrsitip, interv'yular elindi. Mäzkür usul häqqidiki bizniŋ maqalilirimiz ilmiy maqalilarniŋ duniyaviy reytingida äŋ ammibapliqqa egä boldi. Älvättä, män moşuniŋdin keyin bizniŋ käşpiyatimiz täsirlik ilmiy jurnallar elan qilidiğan härhil reytinglarda munasip ornini egiläydu däp oyliğan, Äpsus, birnäççä aydin keyin ikki top alimlar (AQŞniŋ yetäkçi universitetlirida ämgäk qilivatqan ilim-pän yultuzliriniŋ barliği) bizniŋ käşpiyatimizğa bağliq tänqidiy materiallarni elan qilişqa başlidi. Ularniŋ pikriçä, biz açqan reparatsiya sistemisi moҗut ämäs. Bizgä buniŋ mümkin ämäsligini vä bizniŋ hatalişivatqanliğimizni dälilläşkä urundi. Buniŋğa mätbuat qoşuldi. Ahirqi bizniŋ käşpiyatimiz štkän jilniŋ barliq reytingliridin elip taşlandi.
Sšzsizki, bu ähval meniŋ bilän birlişip ämgäk qilğan alimlar komandisini nahayiti eğir ähvalda qoydi. “Qandaqlarçä? Biz şunçä jil šmrimizni moşu işqa beğişliduqqu! Ändi bolsa bizgä, «silär nemä qilivatqiniŋlarni bilmäysilär” däydu. Bizni hätta härhil tonuşturuşlarğa täklip qilişmu tohtidi. Şundimu bu mavzu boyiçä bäs-munazirilär davamlaşti. Rastini eytsam, bizniŋ härbir maqalimiz nahayiti qiyinçiliqlar bilän näşir qilindi. Täҗribimizni başqa alimlarniŋ qaytilişini kütüşkä mäҗbur bolduq. Şundimu biz yänä bir qetim genlarni tüzitiş täҗribisini jürgüzduq.
Kšp štmäy alimlarniŋ yänä bir topi bizniŋ täҗribimizdin sirt çaşqanlarda täҗribä štküzüp, biz tapqan usulniŋ durus ekänligini dälillidi. Nätiҗidä häqiqät tiklinip, bizniŋ käşpiyatimiz etirap qilindi vä ändi moşu jili, yäni birnäççä ay ilgirila, meniŋ süritim “Taym” jurnalida berildi.
Bäzi alimlardin «biz bu sahada 20 jildin oşuq ämgäk qilivatimiz” degän gäplärnimu aŋliduq. Män ilimniŋ başqa sahasidin kälgän adäm süpitidä ularğa bšlminiŋ otturisida turğan pilni kšrmigänligi häqqidä eyttim. Äŋ muhimi, bizniŋ ämgigimiz durus bolup çiqti. Һazirqi kündä bolsa, barliği bizniŋ täҗribimizni täkrarlavatidu.
Şuni täkitläş keräkki, genlarni šzgärtiş usuli on yaki on bäş jildin keyin klinikilarğa kelişi mümkin. Bizgä hazirniŋ šzidä bala tepiş imkaniyitigä egä adämlär muraҗiät qilivatidu. Ular šzliriniŋ tuhumida genetikiliq ağriqlarniŋ barliği tüpäyli EKO protsedurisidin paydilanmaqçi. Äpsus, hazirçä biz ularğa heçqandaq yardäm berälmäymiz. Çünki mäzkür usuldin paydiliniş qanun boyiçä ruhsät qilinmiğan.
Yeqinda AQŞ, Büyük Britaniya vä Hitay akademiyaliriniŋ sammiti bolup štti. Uniŋda genlarni šzgärtiş arqiliq nemini qilişqa bolidu yaki bolmaydiğanliğini muhakimä qilindi. Һazirçä mäzkür mäsiligä bağliq tehi umumiy pikir yoq.
Alimniŋ sšziçä, hazirqi kündä adäm balisi nisbätän helä uzaq yaşaydu. Adäm täҗribä toplaydu, toluq küçi bilän işläş yolida kürişidu. 40, 50, 60 yaşqa kälgändä qerişqa başlaydu, moşuniŋdin keyin u җämiyätkä šzi topliğan bilimini berip ülgirälmäydu. İlgiri hayat käçürüş qisqiliği tüpäyli bu dävir uniŋdinmu az bolğan. Һazir bolsa, bu helä uzardi. Şundaq ekän, keyinki yüz jilda moşu tüpäyli adämzat җoşqun täräqqiy etişkä başlidi. Ägär adämlärgä 90 yaşqiçä aktiv ämgäk qiliş imkaniyiti berilidiğan bolsa, bu çoŋ utuq bolidu. Täräqqiyatniŋ qançilik küçiyidiğanliğini täsävvur qilip kšrüŋlar.
— Meniŋ mänsäp, abroy-ataqqa intilivatqinim yoq, bälki käşip qilğan yeŋiliqniŋ ämäliyatta җariy qilinişini halaymän. Män açqan yeŋiliq bemarlarğa yardimini täkküzsä, bu meniŋ üçün nahayiti muhim vä çoŋ bähit, — däydu 57 yaşliq alim. — Qazaqstanğa jiliğa bir qetim kelip ketimän. Uruq-tuqqanlirimniŋ barliği degidäk moşu yärdä. İkki jil ilgiri ailäm bilän җiyänimniŋ šyliniş toyida bolup qayttim. Tuğulup šskän jutum vä umumän Qazaqstan pärzäntlirimgä nahayiti yaqti. Qizim Stenford universitetiniŋ filosofiya fakul'tetida bilim elivatidu. Qälimi nahayiti štkür. Oğlum mäktäpni pütirivatidu. Uniŋmu gumanitarliq pänlärgä qiziqişi üstün.
Pursättin paydilinip, biz duniya miqiyasida tonulğan uyğur mikrobiologi Şšhrät Mutällipovniŋ ilmiy ämgäk sahasida tehimu juquri çoqqilardin kšrünüp, aldiğa qoyğan mähsitigä çoqum yetidiğanliğiğa işinimiz vä işliriğa utuq-amät tiläymiz.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ