Uluq dala – rässamlar äsärliridä

0
94 ret oqıldı

Prezident Nursultan Nazarbaevniŋ “Uluq dalaniŋ yättä qiri” särlävhilik maqalisini diqqät bilän oqup çiqtim. Bu layihiniŋ mäzmuni käŋ vä mahiyiti çoŋqur ekänligi barçiğa çüşinişlik. Pütkül duniya Qazaqstanda yaşavatqan häliqlärniŋ millätlärara razimänligini täminläşkä qaritilğan Prezident säyasitiniŋ utuqluq ämälgä eşivatqanliğini yahşi bilidu. Bu maqalini  «Ruhani jaŋğıru» programmisiniŋ davami, Qazaqstan säyasitidiki novättiki basquçniŋ yeŋi bir tarmiğini bälgüläydiğan, yättä yšnilişni šz içigä alğan kšrsätmä däp çüşiniş keräk.
Qazaqstanda yaşavatqan uyğurlarniŋ җumhuriyitimizniŋ mädäniy vä mäniviy täräqqiyatiğa qoşuvatqan ülüşi az ämäs. Şundaqtimu, Prezidentimizniŋ bu maqalisida oylinidiğan vä tolğinidiğan mäsililär kšp. U mundaq däp yazidu: «Evropatsentristliq kšzqaraş saqlar bilän hunlar vä başqimu bügünki türkiy häliqlärniŋ äҗdadi bolup hesaplinidiğan etnosluq toplar bizniŋ millitimizniŋ tarihiy etnogeneziniŋ aҗralmas qismi bolğini toğriliq rät qiliş mümkin bolmiğan mälumatlarni kšrüşkä imkaniyät bärgini yoq. Şuniŋ bilän billä uzaq vaqittin beri bizniŋ yerimizdä yaşap kelivatqan kšpligän etnoslarğa umumtäälluq Qazaqstan tarihi toğriliq sšz boluvatqanliğini täkitläp štkinimiz toğra. Bu – härhil etnoslarniŋ kšpligän kšrnäklik şähsliri šz hässilirini qoşqan barçä hälqimizgä ortaq tarih».
Bu Qazaqstan tarihiğa munasivätlik eytilğan nahayiti toğra pikir. Demäk, Qazaqstanniŋ qedimiy vä yeŋi tarihimu — bizniŋ tarihimiz.
Män šz saharim boyiçä, ayrim mäsililärni qoyun däptirimgä türtip qoydum. Bu asasän mädäniyät mäsililiridur. Şularniŋ biri bolğan täsviriy sän°iti toğrisida tohtalmaqçimän.
Bizniŋ Märkiziy Aziyadä yaşap, iҗat qilivatqan rässamlirimizniŋ barliği degidäk Qazaqstanda tuğulup, däsläpki bilimni Almutida alğan. Şu säväptin ular Qazaqstanni šz vätini hesaplaydu. Yeŋiliq ämäs, iҗadiyättä tuğulup šskän diyarniŋ täsiri küçlük bolidu. Baliliq dävirdä alğan täsiratlar iҗatkarniŋ jürigidin çoŋqur orun alidu. Bu sezim keläçäktä härbir rässamniŋ ämgigidä yarqin äkis ättürülidu. Oçuğini eytqanda, Prezidentniŋ maqalisida sšz bolğan yättä yšnilişniŋ uyğur rässamliriniŋ äsärliridiki asasiy ideyani egiläp kelivatqanliği toğrisida tohtalğum kelidu.
Prezidentimizniŋ täkitlişiçä, «Bizniŋ äҗdatlirimiz ätrap muhit bilän toluq uyğunluqta yaşidi vä šzlirini täbiätniŋ aҗralmas qismi däp hesapliğan. Turmuşniŋ moşu asasiy printsipi Uluq dala häliqliriniŋ täpäkkürini vä qädriyätlirini şäkilländürdi… “Jirtquç uslubi sän°iti” ularniŋ mirasiniŋ äŋ yarqin elementi, u bädiiy alahidilikniŋ äksi vä rohiy mäzmun bayliği bolup hesaplinidu. Turmuşta hayvanlar obrazlirini paydiliniş adäm bilän täbiätniŋ šzara alaqisiniŋ rämzi bolup, dala turğunliriniŋ rohiy nişanini kšrsätkän».

Bizniŋ ayrim rässamlirimiz mana moşu ideyani šz äsärliridä alğa süridu.
Täsviriy sän°ättä “än°änilärni davamlaşturuş” yšnilişi u qedimiy sän°ättin päqät qandaqtu-bir usul vä qaidilärni kšçiriveliş degänlik ämäs. Bälki qedimiy mädäniyitimizniŋ qelin qatlamliriğa çšküp, uniŋ asasiy kontseptualliq ideyalirini, obrazliq päräzlärni, oylarni elip çiqiş, degän sšz.
Mana moşu kontseptsiya üstidä işlävatqan rässamlirimizmu bar. Mäsilän, Abdukerim İsa šziniŋ usulini «Tigrovaya kalligrafiya» däp atidi. Uniŋ barliq äsärliridä yolvasniŋ äksi bar. Ular tirik yolvaslar ämäs, bälki abstraktsiya asasida qurulğan yolvasniŋ rohliri, däp çüşiniş keräk. Mälumki, uyğurlarniŋ hayatida yolvaslar çoŋ rol' oyniğan. Abdukerim İsa bu original işliri üçün Frantsiyadä štkän festival'da altun medal' elip qaytti.
Çavandazliq mädäniyiti toğrisida Prezidentimiz mundaq däp yazidu: «Atni qolğa ügitiş äҗdatlirimizğa şu dävirdä misli kšrülmigän üstünlük bärdi, ändi säyyarä miqiyasida bolsa, egiliktä vä härbiy işta çoŋ inqilapni ämälgä aşurdi.
Şuniŋ bilän billä atni qolğa ügitiş atqa miniş mädäniyitiniŋ asasini saldi». Özbäkstanda istiqamät qilivatqan rässamlirimizmu šzliriniŋ milliyligi bilän duniyağa tonuldi. Lekim İbragimovniŋ äsärliridä «Miŋ šy» tam sürätliriniŋ täsiri çoŋ orunni egiläydu. Uniŋ bu uslubini mutähässislär nahayiti juquri bahalap, Özbäkstan täsviriy sän°itini küçlük eqimlarniŋ birigä kirgüzüp, “keläçäktä şu yšniliştä yaşlarniŋ täsviriy sän°itiniŋ eqimi päyda boluşi mümkin”, degän päräzni eytmaqta. Bu rässamniŋ äsärliridiki täsvirlär elementliri qatariğa härhil җanliq vä җansiz närsilär kiridu. Uniŋ täsvir duniyasi real vä hiyaliy bolup, bu ikki duniyani çevärlik bilän bağlaşturidu. Kompozitsiya qatarida, adämlär, gšzäl hanim-qizlar bilän periştälär, täbiät gšzälligi bilän härhil hayvanlarniŋmu täsvirlirini bayqaymiz. Bu elementlar päqät addiy täsvir bolmay, bälki ularni rässam obrazlar arqiliq rämz däriҗisigä kštiridu. Şularniŋ qatarida atniŋ täsviri bšläkçä orunğa egä. Sävävi, rässam bu җanivarni alahidä bir kštiräŋgü rohta äkis ättüridu. Ayrim vaqitlarda uni alaytän grafikiliq bätliridä yäkkä täsvirlisä, hä, ayrim vaqitlarda bolsa, çoŋ ämgäkliridä muhim җayda orunlaşturup, kompozitsiyaniŋ asasiy qisimida kšrsitidu.
Һämmimizgä mälumki, at qedimiy dävirdin tartip adämgä äŋ yeqin җanivar bolup hesaplinidu. Uniŋ adämzatqa kšrsitivatqan hizmiti çoŋ vä muqäddäs. At – yeza egiligidä dehanğa yardämçi, uruşta җäŋçilärniŋ qalqini, yoluvçiniŋ uluği. Häliq arisida at – utuqluq bilän bayliqniŋ, bähit bilän mehrivanliq rämzi. Şu säväptin rässam ämgäkliridä atni härqaçan uluqlaydu. Lekim İbragimovniŋ novättiki äŋ çoŋ polotnosi, «mega kartina» däp atilip, duniyani häyran qaldurğanliğiğa hämmimiz guva. Mana şu miŋ bir kartininiŋ märkizidä at gävdilängän.
Rässam Ähmätҗan Ähät šz iҗadiyitidä Qazaqstan tarihiğa kšp muraҗiät qilidu. Rässamniŋ “Tamgalı” namliq arheologiyalik landşafttiki petrogliflarğa beğişlanğan ämgäkliri kšp. Bu äҗayip qedimiy taş dävrigä muvapiq Yättisu taş täsvir sän°itiniŋ yarqin simasi. Qedimiy adämlär taşlarğa arharlarniŋ, atlarniŋ, marallarniŋ, šşkilärniŋ äҗayip täsvirlirini mäŋgügä qaldurup kätkän. Äynä şu hayvanlarniŋ türlirini Ähmätҗan Ähät šz äsärliridä mahirliq bilän paydilinip, qedimiy adämlärniŋ içki duniyasini eçip beridu.
Uluq İpäk yoli toğrisida Prezident šz pikrini mundaq izhar qilidu. «Qazaqstanniŋ geografiyalik җähättin qolayliq – Evraziya qit°äsiniŋ qaq märkizigä orunlişişi qedimiy dävirlärdin tartipla türlük ällär vä tsivilizatsiyalär otturisida tranzit “dälizliriniŋ” päyda boluşiğa imkaniyät yaratti».
Bu ipäk yoli mavzusiğimu bizniŋ rässamlar pat-pat muraҗiät qilip turidu. Bu җähättin yeqindila Qazaqstan Җumhuriyiti Dšlät märkiziy mirasgahida eçilğan rässam Gšzäl Zakirovaniŋ şähsiy kšrgäzmisini misalğa kältürsäk bolidu. Kšrgäzmigä rässamniŋ akvarel' boyaq vä qäläm bilän işlängän «Märkiziy Aziya yüzliri» namliq grafikidin täşkil tapqan işliri qoyuldi. U İpäk yoli bilän säyahätkä çiqip, andin kšrgäzmä eçişni mähsät qilidu. Rässam alim vä etnograf Ç.Välihanovniŋ yolini tallavalidu. Asasiy säpär Almuta – Qäşqär – Bişkek – Namängän şähärlirini šz içigä alidu. Bu kšrgäzmä — şu şäriq diyaridin alğan däsläpki täsiratlarniŋ yäküni.
Yäkünläp eytsaq, bu Prezidentimizniŋ maqalisi bizni iҗadiyättä bädiiyligi tehimu juquri äsärlärni yaritişqa dävät qilidu.

Һakimҗan GÜLİEV,
«DUNİYA-ART» zamaniviy sän°ät galereyasiniŋ mudiri,
mädäniyätşunasliq pänliriniŋ namziti.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ