Laydin işligän buyumlar

0
68 ret oqıldı

Biz qaça-qomuçlar häqqidä gäp qozğiğanda, äҗdatlirimiz qedimidin işlitip kelivatqan qazan, çšmüç, çinä, tähsä, legän, ayaq, täŋlä, kora, koza, iviriq, kapki, çäynäk, çšgün, aptava-çilapça, soğa, qapaq, nogay, das, qoşuq, çoka, küp, täştäk qatarliqlarni kšzdä tutimiz. Bularniŋ içidä legän alahidä orunni egiläydu. Çünki uyğurlarniŋ äŋ ammibap taamliriniŋ biri – polu ailä dästihinidila ämäs, çoŋ-çoŋ sorunlardimu äynä şu legändä tartilidu. Legänlär içidä laydin işlängänliriniŋ tarihi bäk uzun. Ular insanlar tehi polat, mis, altun, kümüç qatarliq metallarni eritiş vä qayta işläş tehnikisini šzläştürmigän çağlarda barliqqa kälgän.
Laydin işlängän güllük legän. Uni legänlärniŋ tipik väkili häm şahi deyişkä bolidu. Mundaq legän qizil seğiz topiğa muvapiq miqdarda tozğaq, tuz arilaşturulğan layda işlinip, humdanda pişirilip, üsti gül nushisi bilän näqişlinidu. Bu legänniŋ Qarahaniylar dävridä Qäşqärdä işlängänligi ehtimalğa bäk yeqin. Mäzkür legänniŋ yasilişi, çiqirilğan gül nushisi vä uni barliqqa kältürgän ustilarniŋ käspiy mahariti äҗdatlirimizniŋ laydin qaça-qomuç işläş toğrisida helä çoŋqur mälumatqa egä bolğanliğidin dalalät beridu. Legängä selinğan näqişlär hazirqi zaman gül nushiliridin qalaq kšrünsimu, җämiyät täräqqiyati näzäridin qariğanda, alahidä tarihiy ähmiyätkä egä ekänligini inkar qilişimiz keräk.
Laydin işlängän gül täştigi. Mundaq gül täştigini hälqimizdiki qulalçiliq mädäniyitiniŋ yänä bir hil esil namayändisi deyişkä toluq asas bar. Uniŋ sirtiğa qara, qizil, kšk, yeşil vä seriq räŋdä gül näqişliri çiqirilğan. Ular birqarimaqqa addiydäk bilinsimu, çoŋqur mäzmunğa egä. Näqişlärdiki täbiättiki uluqlaş (çoqunuş) küçigä egä kün yaki qädirläşkä ärziydiğan oq-yağa ohşaş uruş qurali şäkilliriniŋ berilişi sšzümizniŋ yarqin ispatidur. Mundaq täştäkniŋ yasiliş җäriyaniğa kälsäk, qizil layğa muvapiq miqdarda tozğaq, tuz qoşulup, humdanda pişirilgändin keyin, üstigä näqiş selinidu. Quyuluş uslubi bilän räŋ alahidiligigä qariğanda, uniŋ Qäşqärdä işlängänligi ehtimalğa bäk yeqin.
Tutquçluq soğa. Soğiniŋ bu türi tozğaq arilaşturulğan ezilmäs seğiz layni yahşilap pişirip, qolda siliqlaş vä humdanda pişiriş arqiliq yasilidu. Üstigä birär gül, näqiş sizilmiğan soğiniŋ buniŋdin 1300 jil ilgiri Turpan täväsidä işlängänligi mälum bolğan. Şuŋa uniŋ mädäniyät mirasliri qataridin orun elişi ehtimaldin jiraq ämäs.
Tutquçluq heҗir koza. Namidin çiqip turğinidäk, bu koziniŋ boyun qismidin ikki tutquç çiqirilğan. Ular koziğa qaynaq närsä qaçiliğanda, işlätküçiniŋ qoli kšyüp qalmasliği üçün yasalğan. Uniŋ ottura qismiğa tšrt җüp çämbär çiqirilip, mehrap şäkli berilgän. Girvigi bilän çäpçigigä çiqirilğan kšptürmilik çämbärmu koziniŋ çirayiğa çiray qoşup turidu. Uniŋ sirtqi qismiğa berilgän kšk räŋlik täbiiy boyaqniŋ hazirğiçä šŋmäy, äslini saqlap qalğanliğidin, uniŋ tarihiniŋ helila uzunluğini biliveliş täs ämäs.
Һeҗir tavaq. Mundaq tavaqniŋ mähsus aylanma äsvap üstigä qoyulup, qol härikiti arqiliq täkşiläp işlängänligini bayqavelişqa bolidu. Uniŋ kšrünüşi birqädär näpis bolupla qalmastin, qosaq vä girväklirigä kšptürmilik çämbär şäkli berilgän. Moşuniŋ šzi tavaqqa birqädär gšzällik äta qilğan. Çäpçigimu uniŋğa bšläkçä sšlät berip turidu.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ