Ädäp – ählaq, esil päzilät vä nadanliq

0
97 ret oqıldı

Qedimiy grek filosofi Sokrat (miladidin ilgärki 469 – 399-jillar): “Duniyadiki hämmä yahşiliqniŋ içidä hämmidin üstün turidiğan birla yahşiliq bolidu – bu ilim-märipät; duniyadiki hämmä yavuzluqlarniŋ içidä hämmidin üstün turidiğan birla yavuzluq bolidu, bu – nadanliq” degän ekän. Demäk, barliq izgü, aliyҗanapliq işlar ilim-märipät mevisi bolup, ändi җahalät, qaşşaqliq vä yaman işlarniŋ hämmisi nadanliqtin kelip çiqidiğanliğida heç şübhä yoqtur.
Nadan kişilär bir-biriniŋ ğevitini qilip rahätlinişkä amraq. Ğevät-şikayät dostlar vä uruq-tuqqanlar arisiğa soğaqçiliq selip, ilgiri iҗil-inaq bolğanlarni bir-birigä düşmän qilivetidu. Büyük yaratquçi Alla nadanlarniŋ mundaq bolmiğur qilmişlirini qattiq äyipläp, “Qur°an Kärimdä” mundaq däp täkitläydu: “Һäy, mšmünlär! Nurğun gumanlardin saqliniŋlar (yäni ailidikiliriŋlarğa vä kişilärgä gumanhorluq qilmaŋlar), bäzi gumanlar häqiqätän gunadur, mšmünlärniŋ äyivini izdimäŋlar, bir-biriŋlarniŋ ğevitini qilmaŋlar. Silärniŋ biriŋlar šlgän qerindişiŋlarniŋ gšşini yeyişni halamsilär? Uni yaqturmaysilär, Alladin qorquŋlar, Alla tovva qilğuçilarniŋ qilğan tovvisini bäkmu qobul qilğuçidur, ularğa nahayiti mehrivandur” (“Qur°an Kärim”, “Һuҗurat sürisi, 12-ayät).
Qäyärdä nadanliq, ğevät, şikayät ovҗ alsa, şu yärdä täpriqiçiliq, bšlgünçilik ğalip çiqidu, şu arqiliq kšpçilikniŋ mänpiyitigä ziyan yätküzülidu. Nätiҗidä tili yumşaq, dili zähär, yoşurun halda bir-birigä düşmän bolğan mähällivaz, bšlgünçi nadanlar kšpiyip, ronaq tapidu, jutni qalaymiqanlaşturidu. Ändi millät qançilik mähküm bolğansiri qara üz, munapiqlar kšpiyip, härhil sälbiy işlar ovҗ alidu. Tšhmätçilär, kšydürgilär mäydanğa çiqip, šzliriniŋ räzil härikätlirini ämälgä aşuruşqa bäl bağlaydu.
İslam dinida ädäp-ählaq vä esil päzilät mäsilisi härbir musulmanniŋ kamil imani, çoŋqur bilimi, sağlam rohiy duniyasi bilän nahayiti mustähkäm šzara bağlinişliq bir muhim mäsilä süpitidä qarilidu. Uyğur klassik ädäbiyatiniŋ namayändilirimu islam dininiŋ yolçi yultuzi “Qur°an Kärim” vä “Һädis şäriftä” täkitlängän esil ädäp-ählaq päzilätlärni qizğin mädhiyiläydu vä kişilärni gšzäl ählaqiy päzilätlärni vä kişilärni gšzäl ählaqiy päzilätlärni yetiştürüşkä dävät qilip, šz äsärliridä bu mäsiligä alahidä kšŋül bšlidu. Mäsilän, büyük mutäpäkkür şair Yüsüp Has Һaҗip “Qutadğu bilik” äsäridä islam dininiŋ häqiqitini çüşändürüp, kişilärni yahşiliqqa dävät qilip, yaman işlardin jiraq boluşqa ündäydu. U halal ämgäk qiliş, sehiyliq, häyri-sahavätlik, başqilarniŋ häqqigä hiyanät qilmasliq, inaq-ittipaq boluş, oğriliq qilmasliq, halalğa yeqin turup, haramğa yolimasliq, häsäthorluq ohşaş sälbiy hadisilärdin saqliniş häqqidä pikir qilidu. U mundaq däydu:
4253 Һäsät bir kesäldur, davasi uzaq,
Özin šzi yäp, sezär u adaq.
4212 Qoşulma pitnihorğa, barma yeqin,
Uniŋki tilidin çiqar ot-çeqin.
4271 Qetilma ikki hil ärgä, jiraq tur,
Qetilsaŋ kšr ämdi, çataq çiqadur.
4272 Biridur çeqimçi, pitnä-pasatçi,
Biri ikki üzlük, šz mänpäätçi.
“Qur°an Kärimdä” mundaq deyilidu:
“Һäy, mšmünlär! Һaraq içiş, qimar oynaş, butlarğa (yänä çoqunuş üçün tiklängän taşlar) çoqunuş, pal oqliri bilän pal seliş şäytanniŋ işi, paskina qiliqlardur. Bähitkä erişişiŋlar üçün şäytanniŋ işidin jiraq boluŋlar. Şäytan haraq, qimar arqiliq araŋlarda düşmänlik, adavät tuğdurmaqçi. Silärni namazdin, Allani yad etiştin tosimaqçi, silär ändi (haraqtin, qimardin) yanmamsilär?”, (“Maidä” sürisi, 90-91-ayätlär). Ändi päyğämbirimiz Muhämmäd äläyhissalam: “Һaraq barliq gunalarniŋ anisi” däp kšrsätkän.
“Qur°an Kärimdimu”, päyğämbär Muhämmäd äläyhissalamniŋ hädisliridimu biz, musulmanlarni, päzilätlik, ädäp-ählaqliq boluşqa dävät qilidiğan ayätlär, hädislär az ämäs. Mäsilän, Muhämmäd äläyhissalam bir hädistä mundaq degän: “Kimki ikki iŋäk otturisidiki närsini (yäni eğizni) vä ikki puti otturisidiki närsini saqlaşqa maŋa hšddä qilsa, män uniŋğa җännätni hšddä qilimän” däydu. Ändi büyük yaratquçi “Qur°an Kärimdä” yahşi sšz vä yaman sšz toğriliq bayan qilip: “Allaniŋ mundaq bir tämsil kšrsätkinini kšrmidiŋmu? Kälimä täybä (yäni yahşi sšz, iman kälimisi) yiltizi yärniŋ astida bolğan, şehi asmanğa taqaşqan, pärvärdigariniŋ izni bilän vaqti-vaqtida mevä berip turidiğan esil däräqqä ohşaydu. Alla kişilärgä väz-nesihät alsun däp, ularğa nurğun tämsillärni kältüridu. Yaman sšz (yäni “Kürri” kälimisi) zimindin qomurup taşlanğan, heçqandaq qarari yoq naçar däräqqä ohşaydu” (“Qur°an Kärim”, “İbrahim” sürisi, 22 – 26-ayätlär).
Һä, büyük yaratquçiniŋ bu kalamidin biz yahşi sšz-härikät gšzäl ählaq adämdä boluşqa tegişlik hislät ekänligini kšrüvelişimiz täs ämäs. Bilim dairisi çäklik, lekin šzini hämmidin äqillik sanap, täkäbburluq bilän başqilarni täŋsitmäydiğan, davamliq, kälsä-kälmäs җaylarda başqilarğa äqil ügitidiğan adämlärmu җämiyitimizdä uçrap turidu. Täkäbburluq başqilarni täŋsitmäsliktin ibarät rohiy aҗizliq bolup, bumu nadanliqniŋ bir kšrünüşidur. Älvättä, täkäbbur adämni heçkim sağlam, päzilätlik, ählaqliq kişi däp hesaplimaydu.
Yaratquçi Alla täkäbburluqniŋ ziyini toğriliq Loqman hakimniŋ oğliğa qilğan väsiyitidä mundaq däydu: “Kişilärdin täŋsitmäslik bilän üz šrimigin, ziminda ğadiyip maŋmiğin, Alla häqiqätän hakavur, šzini çoŋ tutquçilarni dost tutmaydu” (“Qur°an Kärim”, “Loqman” sürisi, 18-ayät).
Ändi täkäbburluq toğriliq päyğämbirimiz Muhämmäd äläyhissalamniŋ monu bir hädisidä mundaq deyilidu: “Özini çoŋ tutqan, hakavurluq qilğan, amma hämmidin yüksäk bolğan zatni untup qalğan adäm nemä degän räzil adäm! Aҗizlarni qahşitip, häddidin aşqan vä ğäzivi hämmidin qattiq yüksäk bolğan zatni untup qalğan adäm nemä degän räzil adäm). Һäqiqättin ğapil bolup, oyun-tamaşiğila berilip ketişini (yäni mundin keyin “heçqandaq yahşi iş qilişqa qadir bolalmaydiğan” künliriniŋ kelidiğanliğini) untuğan adäm nemä degän räzil adäm! Täkäbburluq qilip, häddidin aşqan, kšräŋläp kätkän šziniŋ nädin kelip, nägä ketidiğanliğini untuğan adäm nemä degän räzil adäm! (Mişkapul mäsabih” degän hädislär toplimi kitavidin elinğan näqil. “Җuŋgo musulmanliri” jurnali, 2005-jil, 3-san).
Täkäbburluq – başqilarni çškürüş, täŋsitmäslik bädiligä šzigä tämänna qoyuştin ibarät bolup, adämdiki äŋ nasar illätlärdin biri bolup hesaplinidu.
Rivayät qilinişiçä, bir kişi päyğämbär Muhämmäd äläyhissalamdin šziniŋ izzät-hšrmitigä vä vapadarliq bilän yahşi muamilisigä kim munasip ekänligi häqqidä soriğinida, ata-aniniŋ, bolupmu aniniŋ šz pärzändidiki häqqiniŋ qançilik yüksäkligini ipadiläp: “Seniŋ yahşiliq qilişiŋğa äŋ layiq adäm – anaŋ” degän. U kişi: “Andin qalsiçu?” desä, räsulilla: “Anaŋ” däp җavap beriptu. U adäm: “Andin qalsiçu?” desä, räsulilla: “Anaŋ” däp җavap beriptu. U adäm: “Andin qalsiçu?” däp sorisa, räsulilla: “Andin qalsa ataŋ” degän (“Buhari rivayiti”).
Bu hädistin biz päyğämbirimiz Muhämmäd äläyhissalamniŋ anilirimizni qançilik yüksäk pälligä kštirişkä sazavär ekänligini, anini qançilik hšrmät-ehtiramğa bšlisimu artuq bolmaydiğanliğini tärğip qilivatqanliğini bayqaymiz.
Ändi bu häqtä büyük Yaratquçi muqäddäs “Qur°an Kärimdä” mundaq däydu: “Biz insanni ata-anisiğa yahşiliq qilişqa buyriduq. İnsanni anisi mäşäqät bilän qosaq kštirip, mäşäqät bilän tuğdi. Uniŋğa qosaq kštiriş mudditi vä uni süttin ayriş mudditi 30 aydur. Taki u (bovaq šsüp) küç-quvätkä tolup, 40 yaşqa yätkändä, (u): “Pärvärdigarim! Seniŋ maŋa vä ata-anamğa bärgän nemitiŋgä şükür qilişni vä sän razi bolidiğan yahşi işni qilişimni maŋa ilham qilğin, män üçün meniŋ ävladimni tüzigin (yäni meniŋ ävladimni yahşi adämlär qilğin), män häqiqätän saŋa (җimi gunalardin) tovva qildim, män häqiqätän musulmanlardindurmän” däydu. Äynä şundaq kişilärniŋ yahşi işlirini qobul qilip, yaman işlirini käçürüm qilimiz, ular (Alla yaman işlirini käçürgänlär bilän) җännättä bolidu, (bu) ularğa qilinğan rast vädidur. (“Qur°an Kärim”, “Ähqaf” sürisi, 15-16-ayätlär).
Bu ayätlärdin biz ata-aniniŋ qançilik uluqliğini, pärzäntlärniŋ šz ata-anilirini bir šmür hšrmät-izzätkä bšläp, ularniŋ kšŋlidin çiqişi keräkligini, ägär mšmün musulmanlar büyük Allaniŋ raziliğini alimän desä, birinçi novättä, ata-anisiniŋ raziliğini elişi lazimliğini yaqqal kšrüvelişimiz täs ämäs. Yaratquçi ata-anilar yaşinip qalğanda, pärzäntlärniŋ ularğa hamiyliq qilişi, halidin hävär elip turuşi keräkligini, ularğa härqandaq halättimu qopal muamilä qilmasliği vä ularğa zadi azar bärmäsligi toğriliq alahidä täkitläp, mundaq däydu: “Pärvärdigariŋ päqät uniŋ šzigila ibadät qilişiŋlarni vä ata-anaŋlarğa yahşiliq qilişiŋlarni seniŋ qol astiŋda bolup, yaşinip qalsa, ularğa “ohoy” demigin (yäni malalliqni bildüridiğan şunçilik sšznimu qilmiğin), ularni düşkällimigin, ularğa hšrmät bilän yumşaq sšz qilğin. Ularğa kamali mehrivanliqtin nahayiti kämtar muamilidä bolğin” vä: “Һäy, pärvärdigarim! Ular meni kiçigimdä tärbiyiliginidäk ularğa märhämät qilğin” degin” (“Qur°an Kärim”, “Bäni İsrail” sürisi, 23-24-ayätlär).
“Qur°an Kärimdiki” ädäp-ählaqqa nisbätän qilinğan dävätlär vä uluq Yaratquçi bälgüligän şäriät qaidiliriniŋ hämmisi kişilärni yahşiliqqa, yahşi yolğa meŋişqa buyruydu vä yetäkläydu, yamanliqtin, yaman işlarni qiliştin tosaydu. Äynä şuniŋ üçünmu “Qur°an Kärimniŋ” härbir sürisidä kişilärni här ikkila duniyada yahşiliqqa, bähit-saadätkä erişiş üçün Allağa iman kältürüşkä, yahşi ämällärni qilişqa buyruvatqanliğiniŋ yaqqal guvaçisi bolimiz. Büyük Alla kişilärni yahşi ämällärni qilişqa buyrup, mundaq däydu: “İman eytqan vä yahşi ämällärni qilğan – kişini päqät küçi yetidiğan işqila täklip qilimiz – äynä şular ähli җännättur, ular җännättä hämişä qalidu. Ularniŋ kšŋülliridiki šçmänlikni elip taşliduq (yäni җännätkä kirgänlär arisida šzara ağriq-adavät bolmaydu). Ularniŋ (sarayliri) astidin (җännätniŋ) šstäŋliri eqip turidu, ular: “Җimi hämdusana bizni bu (nemätlärni hasil qilişqa) yetäkligän Allağa bolsunki, Alla bizni yetäklimigän bolsa, toğra yol tapmiğan bolattuq. Pärvärdigarimizniŋ päyğämbärliri bizgä häqni elip käldi” däydu, ularğa: “Qilğan ämälliriŋlar üçün” silärgä berilgän җännät mana moşu” däp nida qilinidu (yäni periştälär şundaq däp nida qilidu) (“Qur°an Kärim”, ”Äpraf” sürisi, 42-43-ayätlär).
Һä, mšmün musulmanlardin ”Qur°an Kärimdä” bälgülängän Allaniŋ barliq ämir-pärmanliriğa çin kšŋlidin ihlas qiliş, barliq gšzäl ählaq printsipliriğa qät°iy riayä qiliş täläp qilinidu.
“Qur°an Kärimdä” mšmün musulmanlarğa buyrulğan barliq närsilär Allaniŋ iradisini, Allaniŋ šmrini vä uniŋ bändilärgä buyriğan häq yolini kšrsitidu. “Qur°an Kärimdä” adalät toğrisida mundaq dävätlär qilinidu: “Silärniŋ kün çiqqan vä kün patqan täräpkä yüz kältürüşüŋlarniŋ šzila yahşi ämälgä yatmaydu, bälki Allağa, ahirät künigä, periştälärgä, kitapqa (yäni Alla nazil qilğan kitaplarğa), päyğämbärlärgä iman kältürüş, Allani sšyüş yüzisidin hiyş-äqribalarğa, jitimlarğa, miskinlärgä, ibn säbillärgä (yäni pul-melidin alaqisi üzüp qalğan musapirlarğa), saillarğa vä qullarniŋ azatliqqa erişişigä pul-mal yardäm beriş, namaz oquş, zakat beriş, ähdigä vapa qiliş, yoqsizliqqa, kesällikkä vä (Allaniŋ yolida qilinğan) uruşqa bärdaşliq beriş yahşi ämälgä kiridu. Äynä şular (yäni juquridiki süpätlärgä egä kişilär (imanda) rastçil adämlärdur, äynä şular täqvadar adämlärdur” (“Qur°an Kärim”, “Bäqärä” sürisi, 177-ayät).
“Qur°an Kärimdä” büyük Alla kişilärni rohni pak tutuşqa, rohniŋ şähsiy mänpiyätpäräslik çirindiliri bilän bulğinişiğa yol qoymasliqqa dävät qilidu. Adäm härqaçan näpsi balasiğa qarşi küräş qilip turuş, bu küräşni härqandaq şaraitta üzüp qoymasliqni täläp qilidu. Barliq yamanliqniŋ vä azğunluqniŋ yiltizi näpsiavarigärçiligi. Nadan, çala savat mollilar näpsiavarigärçiligi balasi bilän šzini bulğap, kšpçilikniŋ näzäridin oŋayla çüşüp qalidu. Näpsiavarigärçiligiga muptila bolğanda, u adämni härqaçan horlaş, imanni bulğaş, haqarätläş üçün härikät qilidu. Yamanliqqa, hiyanätkä yol açidu. Һäqiqättin üz šrüşkä qiziqturidu. Ahirqi nätiҗidä näpsi avarigärçiligigä berilgän mundaq kişilär Allaniŋ näzäridä ärzimigän bir närsigä aylinip qalidu. Bu häqtä “Qur°an Kärimdä” mundaq deyilidu: “Şübhisizki, Allaniŋ näzäridä hayvanlarniŋ äŋ yamini (häqni aŋlimay) gas boluvalğan, (häqni sšzlimäy) gaça boluvalğan, (yahşi-yamanni pärq ätmäy) äqilni yoqatqan kişilärdur”. (“Qur°an Kärim”, “Bäqär” sürisi, 44-ayät. “Rohini pak qilğan adäm çoqum muradiğa yetidu. Näpsini (kufri vä pisqi – fuҗur bilän) kamsitqan adäm çoqum naümüt bilidu” (“Qur°an Kärim”, “Şäms” sürisi, 9-10-ayätlär).
Mäşhur danişmän Buzurҗmehirdin (V äsirniŋ ahiri VI äsirniŋ başlirida yaşiğan qedimiy İran danişmänliriniŋ biri – Ya.S):
– İnsan degän nemä? – däp soraptu.
– İnsan – adäm šzigä nemini rava kšrsä, başqa kişigimu şuni rava kšrüşidur, – däp җavap beriptu Buzurҗmehir.
– Äŋ yahşi adäm kim? – degän soalğa:
Äqillik adäm, – däptu.
Qandaq kişini äqillik adäm desäk bolidu? – däp sorisa, danişmän:
Äqillik adäm oylimastin birär işqa kirişmäydu, – däptu.
Bilimni qandaq närsä bezäydu? Şiҗaätni, sehiliqniçu? – däp soraptu heliqi kişi.
Bilimni – toğriliq, şiҗaätni – äpuçanliq vä sehiliqni oçuq üzlük vä şerin sšzlük bezäydu.
İnsanniŋ hayatta äŋ muhim arzu-tiligi nemilärdin ibarät?
Salamätlik, paravän turmuş vä hatirҗämlik (Öz – šz urganib, dano bolur” namliq kitap, Taşkänt, 1982-jil, 11-bät).
Һä, äzäldinla dana äҗdatlirimiz: “Özäŋgä rava kšrmigänni başqiğa rava kšrmä”, däp väsiyät qilip, kişilärni bir-birigä päqät yahşiliq qilişqa dävät qilip kälgän.
Hulasä kalam, “Qur°an Kärimniŋ” nazil qilinişi duniyada adalät ornitiş üçün bolup, u insaniyätkä adalät, häqqaniyättin ibarät qudrätlik mäniviy Yolçi yultuzni bärpa qildi, kişilärniŋ adalät bilän zulumniŋ närqini ayrivelişi üçün ularğa mäniviy äŋgüştär äta qildi, insanlarni yahşi, häqqaniy adäm boluşqa, yamanliqtin, adalätsiz işlardin yenip häq yolda meŋiş üçün adil, häqqaniy boluşniŋ yolini kšrsitip bärdi.

Yadikar SABİTOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ