Bağu-bostanliq yezam

0
78 ret oqıldı

Yeŋi jil harpisida «Uyğur avazi» gezitiniŋ tähriratiğa yaşanğan bir kişi kirip käldi. Salam-saattin keyin u šzini «Çarin yezisiniŋ turğuni, peşqädäm ustaz Päyzul Äkrämov bolimän», däp tonuşturdi vä ana juti häm uniŋ güllätkän adämliri toğriliq maqalä yeziş istiginiŋ barliğini, amma uni qäğäzgä çüşirişkä salamätliginiŋ yar bärmäydiğanliğini eytqaç, «Män bilginimni sšzläp bärsäm, silär yezivalsaŋlar», däp iltimas qildi. Älvättä, 85 yaşliq mštivärniŋ iltimasini rät qilmiduq.
Çarin – Uyğur nahiyäsidiki çoŋ jutlarniŋ biri, – däp sšzini başlidi mštivär. – Bu yeza 1881-jili bärpa bolğan. On uyğur, bäş qazaq vä bäş tuŋgan ailisi içkiridin, yäni çegariniŋ u qetidin İlini yaqilap Taştiqara däriyasiniŋ yaqisiğa kelidu. Ularniŋ arisidin Paltuş, İmrämzä, İsrayil qazi isimliq kişilär «moşu yärdä hayat käçürüşkä bolidekän», däp Çarinni makan tutqan ekän.
Çarin hälqi šziniŋ mehrivanliği, inaq-iҗilliği, dästihininiŋ molliği vä bir-birigä bolğan kšyümçanliği bilän alahidä päriqlinidu. Bu yezida änҗanliq Äŋgäş, Mädäl, Näğmät, Mutällip isimliq äzimätlär yaşiğan ekän. Ular yeziniŋ süyi mol, yeri uruq tärsä israpsiz ünüp çiqidiğinini çüşinip, asasän bağvänçilik bilän mäşğul bolğan. Äŋgäş šziniŋ Änҗandin elip kälgän kšçätlirini tikip, uruqlirini terip, bağ bärpa qilğan. Äŋgäş akiniŋ bağvänçilikkä bolğan qiziqişi şunçilik ediki, u hätta almini näşpütkä, šrükni qaršrükkä ulap, birtalay yeza hälqigä «T» ulaqniŋ qir-sirini ügätkän insandur.
Äŋgäş akiniŋ šrük yayma qaqliriniŋ, üzümdin yasiğan kişmişliriniŋ, gülqaq šrügidin salğan qaqliriniŋ tämliri çarinliqlarniŋ eğizidin kätmätti. Bağvänniŋ izini basqan İsrail qazi, Qämbär, Mädi, Ayup usta, Qiyaş qatarliq şagirtlarmu yäl-yemişniŋ tür-türini šstürüp kšpkä tonulğan.
Äynä şu bağlarda birnäççä türlük alma, hilmu-hil näşpüt vä šrüklärniŋ nurğunliğan türliri šstürüldi. Şu säväplik başqa juttikilär Çarinni bağ-bostanğa, yäl-yemişkä, kšktatniŋ tür-türigä bay yeza däydiğan.
Märdan qari, İmin ahun, Sidiq, Arup isimliq kişilär yeziniŋ mädäniy güllinişigä zor tšhpä qoşqan.
On toqquzinçi äsirniŋ birinçi yerimida Rossiyadin bir top ruslar kelip, yezimizda turaqlaşti. Arisidin bolupmu usta Bespalov, Ostapenko, Serafim šz alahidilikliri bilän kšzgä çüşüp, jutumizda birnäççä işhanilarni bärpa qilğan.
Yezimizda gürüç šstürüş boyiçä daŋqi çiqqan tuŋgan millitiniŋ väkilliridin – Çehadza, Mudadza, Gadiza kšpçilikniŋ pährigä aylandi. Gürüç terilğusi mol bolğaçqa, usta Bespalov Çarin däriyasiniŋ tšvänki qismiğa, bir tävlüktä bäş tonna gürüç aqlaydiğan zavodni işqa qoşti.
Yeza turmuşi yahşilinişqa başlidi. Un tartidiğan tügmänlärmu selinip, Çarin boyiçä tšrt tügmän – Matvey, Mädin, Güldür vä Qiyaş tügmänliri işqa qoşulup, uzaq jillar boyi yeza hälqigä hizmät qildi. Yezimizda qoğun-tavuzlarni šstürüp, daŋqi çiqqan dehanlirimizmu yoq ämäs. Atap eytqanda, Tohtibaqi qoğunçi, Mädin qoğunçi, Quranjalğay qoğunçi vä Seyitsopi qatarliq dehanlirimiz šstürgän «Şekärsüyi», «Sävzänazuk», «Qaraqoğun», «Besivaldi çavkär», «Aqkškçä», «Gülava» qoğunlirini yesä tämi adämniŋ eğizida qalidiğan. Dehanlirimizniŋ šz aldiğa urpi-adätkä aylanğan irimlirimu bolidiğan. Ular däsläp pişqan hosulni aqsaqal atilarğa, meçit qomliriğa tarqitip, andin berip uruq-tuqqan, qom-qerindaş, jut mštivärliri bilän gšdäklärgä berip, qoğunluq şekär çayğa täklip qilip, šzliriniŋ mehmandostluğini namayiş qilatti.
Ziyapättä ular šzliriniŋ hilmu-hil şekärlik qoğunliridin yasalğan halgilirini tarqitip, jut ähliniŋ kšŋlini elişqa tirişatti. Bolupmu «Sävzänazuk» vä «Çävkäl» qoğunliridin yasalğan halgilarniŋ tämini til bilän yätküzüş qiyin.
Uluq Vätän uruşi Çarin hälqigimu nurğunliğan җudaliqlarni elip käldi. Bizniŋ yezidin vä şu zamanlarda yeza keŋişigä qaraşliq Taştiqarisu, Balğozerin yeziliridin miŋğa yeqin yaş jigit җäŋ mäydaniğa atlandi. Barliq kolhoz işliri ayallar bilän beli qatmiğan balilarniŋ zimmisigä çüşti. Eğir işlarni šz qoliğa alğan är jüräk anilar, şu mäzgillärdä aşliqnimu mol elip, ärlärniŋ yoqini bilindürmäy, talay utuqlarğa erişti. Ayşäm Märüpova, Zoräm Näsirdinova, Һämzimhan Musälimova, Һaldär Olarova, İzzät Mähpir, Zenäthan İminova vä Ayimhan Kerämbaqieva ohşaş ämgäksšygüç anilar gürüç şaŋlirida җasarätlik ämgäk kšrsätkänlärdur. Qançimu eğir ähval, qanliq uruşniŋ zärdavini çäksimu, bir-birigä bolğan mehir-muhäbbiti bilän äzäldin qeliplaşqan mehmandostluğini jütärmäy, šymu-šy çiğ bağlirini çaşlap, bağliq etätti. Şu zamanlarda gürüçni qol bilän oriğanliqtin, bağliqqa bağlap, hamanğa elip kelip, uni tuluq bilän ugitip, dšlät aldidiki aşliq planini abroy bilän orunlatti.
Qandaqla eğir jillar bolmisun, Çarin hälqi mäydan җäŋçilirigä tamaqtin tartip yäl-yemiş, paypaq, päläy, pinҗäklärni toqup, däl vaqtida ävätip turğan. Şu vaqittiki kolhoz räisi Misir Säydullaev šzi jiqqan bir million somni mäydanğa ävätip bärgän. Һätta uruştin keyinmu väyran bolğan şähär, yezilarni äsligä kältürüştä işlävatqan җäŋçilärgä yeza turğunliri šz qolidin täyyarliğan qurut, may, yäl-yemiş, irimçik, qoğun qaqlirini ävätip, šzliriniŋ birkişilik väzipisini adilliq bilän ada qildi.
Yänä bir eytip ketidiğan närsä, çarinliqlar yavayi šskän kändirni orup, qovzuğini çiqirip, ağamça eşip, җäŋ mäydaniğa ävitätti. Mana moşundaq qayniğan ämgäk nätiҗisidä yeza hälqi mehmandostluğini, hšrmät intizamini yoqatmidi.
Ätä-ahşamliri koça-koçilarda bağliq etip, çegä bağlap oltarğan ayallar haduq çiqiriş üçün taşçayni qaynitip, iliktäk şirin çayni etip, qaytama qoşup içkäç, šzlirigä aram beğişlatti. Biriniŋ šyidä qazan qaynisa, birsi bir parçä nenini, yänä biri aq almisini elip kirip täŋ bšlüşüp yätti. Aq alminiŋ bir alahidiligi, şu zamanlarda nanniŋ tapçilliğidin, hätta äşu almini pişärsä, tämi nanğa ohşap ketidiğanliğinimu anilirimiz bilgän. Bir çinä çayni täŋ bšlüp içküzgän eğir zamanlar, jutniŋ bir-birigä bolğan inaqliğini tehimu küçäytti.
Däriya boyiğa orunlaşqan bu yezida tšrt җugaz bolidiğan. Ular qiçiniŋ meyi, gazir meyi, äpiyün uruğidin vä šrük uruğidin maylarni çiqirip, kämbäğäl aililärgä tarqitatti. Bolupmu Mämür isimliq jutdişimizniŋ җugazida kšp may tartilip, uni šzi šymu-šy tarqitatti.
Çarin hälqi aşliq šstürüşkä, bağni bostan qilişqa, yäl-yemiş vä kšktat šstürüşkä mahir. Zamandaşlirimiz štmüşniŋ salğan dağlirini, җapa-mäşäqät vä eğirçiliqlirini mäŋgü untumaydu, älvättä. Bu jutniŋ štmüşini Lenin, Oktyabr' İnqilavi vä Ämgäk Qizil Tuği ordenliriniŋ kavaleri Mirzigül Nasirovsiz täsävvur qiliş täs. Dšlätkä här jili miŋliğan tonna kšmüqonaq denini setip, jutniŋ daŋqini çiqardi. Gšş, süt, juŋ, quş gšşi yetiştürüş šz aldiğa. Şu çağlarda moşu egiliktä ämgäk qilğan dehan-çarviçilarniŋ içidä orden vä medal' almiğanlar qalmidi desimu bolidu.
Mabada bu künlärdä yezimizğa berip qalğidäk bolsiŋiz, käŋ, azadä koçilarni mänzirilik däl-däräqlär bezäp turğinini bayqaysiz. Bağlirimizda mevilärniŋ kšp sortliri pärviş qilinmaqta.
Elimiz Prezidenti Nursultan Nazarbaevniŋ «Keläçäkkä nişan: mäniviy yeŋiliniş» maqalisida «Tuğulğan yär – härkimniŋ aççiq jiğisi bilän šmüläp, işäşlik qädäm basqan hasiyätlik makani, nurğunliğan insanniŋ hayat käçüridiğan šlkisi. Uni qäyärdila jürmisun, jüriginiŋ qetida saqlimaydiğan insan yoq» däp täkitlängän. Şuŋlaşqa meniŋ moşu eytqanlirimniŋ hämmisi šz jutumğa ehtiram, çin muhäbbät bağliğinimniŋ bir ispatidur.
Pursiti kälgänliktin, šzäm toğriliq qisqiçä tohtilip ketäy. Çarin yezisidiki ottura mäktäptä 42 jil qazaq tilidin däris bärdim, җümlidin 27 jil mäktäp mudiriniŋ oquş işliri boyiçä orunbasari bolup işlidim. Moşu vaqit mabaynida yüzligän şagirtlarni tärbiyilidim. Jigirmidäk şagirtim altun-kümüç medal' sahibliri ataldi. Äynä şularniŋ arisida Zäureş Arqambaeva – matematika pänliriniŋ doktori, professor, Toqtar Aldabekov – filolog, Däulet Mamırqanov – härbiy, istipadiki polkovnik, Aminäm Omarova, Şatliq İminov, Rısaldı Qırğızbaeva käbi şagirtlirim bilän häqliq yosunda pähirlinimän. Qisqisi, bizniŋ jutmu mana moşundaq šzliriniŋ käŋ җamaätçilikkä tonulğan yazğuçi-şairliri, alimliri bilän jurnalistliri, rässamlar bilän җavapkärlik orunlarda işlävatqan qabiliyätlik kadrliri bilän pähirlinidu. Ular qandaqla sahada işlimisun, šzliriniŋ kindik qeni tamğan ana jutiğa bolğan mehir-muhäbbiti çäksiz, beqiyas.

Yezivalğan
Şämşidin AYuPOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ