Һäqiqät egilidu, sunmaydu

0
83 ret oqıldı

Adäm yaşiğansiri štmüşni äsläydiğan, seğinidiğan bolup qalidekän. Yeşim yätmiştin alqiğandin keyin mänmu kündin-küngä şalaŋlişip ketivatqan jut mštivärliri qatarida äynä şundaq kätkänlärni kinäp, keläçäkniŋ ğemini yäydiğan bolup qaldim.
Baliliq hatiräm jutumizniŋ topiliq koçiliridin başlinidu. Bu koçilarda maŋa ohşaş yüzligän, miŋliğan adämlärniŋ izliri qaldi. Çünki Çarinniŋ tarihi uzun, täğdiri oŋğul-doŋğul jut. Zamanniŋ, adämlärniŋ päyligä bola, birdä kškläp-yaşnap, birdä ğeriplişip qalidiğan känt.
Һeli bayaqi topiliq koçilar yoq. Ularniŋ orniğa alliqaçan asfal't yeyilğan, ikki täripidä piyadilär maŋidiğan yol — trotuarlar vä bir çağlarda jut hšsnigä hšsün qoşup turğan suvadanlar äskärlärdäk tizilğan zamaniviy koçilar selinip kätti. Äyni zamanlarda hätta nahiyä märkizidä mundaq koçilar az bolidiğan. Äynä şu koçilarniŋ bäzilirini atap štäy: Alimҗan Qasimov, Reşit Manapov, Tuğluq Mädäliev, Talip Gayitov… Bularniŋ arisida juqurida atalğanlarniŋ birigä käsipdaş, birigä qurdaş, kšpinçisigä ustaz bolğan bir nadir insanniŋ ismi yoq! Nemişkä? Bu maqaliniŋ yezilişiğa türtkä bolğan däl moşu soal!..
Tarihta šzigä munasip orni bar bu insan – Mirzigül Nasirovtur. İsmi җumhuriyätniŋ “Altun kitaviğa” yezilğan. M.Nasirovni qayta tonuşturuşniŋ haҗitimu yoq edi. Biraq štmüşni äsligäç, bügünki yaş ävlatqa ülgä-ibrät bolğay degän niyättä äl daŋqini çiqarğan bu büyük namayändiniŋ tärҗimihal sähipiliriniŋ ayrim bätlirini varaqlap çiqişni toğra kšrdüm.
Mirzigül Nasir oğli 1920-jili Uyğur nahiyäsiniŋ Tügmän yezisida duniyağa kälgän. U mäktäpni äla bahalarğa oqup, muällimlärni täyyarlaydiğan qisqa muddätlik kursni tamamlap, däsläp Kätmän ottura mäktividä muällim, keyin Tügmändä ilmiy mudir hizmätlirini atqurğan. Uruş başlanğanda vzvod komandiri süpitidä kšpligän şähärlärni azat qilişqa qatnaşqan. 1944-jili mähsus tapşuruq bilän Şärqiy Türkstanğa ävätilidu. U yärdimu qährimanliği tüpäyli “Batur kapitan” atilip kätkän җäŋgivar ofitser tärkividä miŋdin oşuq atliq qoşuni bar eskadron komandiri hizmitini atquridu.
Uruştin keyin nahiyälik istimalçilar җämiyiti, mäişiy kombinat ohşaş halqiliq mähkimilärni başqurğan sabiq kapitan 1955-jili “30 miŋçilar” qatarida yeza egiligini tikläşkä säpärvär qilinidu. U 5 jil davamida ana juti Tügmändä Kirov namidiki kolhozni, andin 1961-jildin ta hšrmätlik däm elişqa çiqqiçä, yäni çaräk äsir Çarindiki Sverdlov namidiki kolhozni başquridu. Bu mäzgil Çarinniŋ tarihidiki tüp šzgiriş dävri boldi. Şu kämgiçä 300 ga terilğuluq yeri vä şuniŋğa muvapiq aziraq meli vä tehnikisi bolğan egilikniŋ daŋqini Mirzigül aka җumhuriyätkila ämäs, pütkül ittipaqqa tonutidu.
Moskvada štidiğan pütkülittipaqliq yeza egiligi muvappäqiyätliri kšrgäzmisidä “Çarin däriyasi nägä aqidu?” hšҗҗätlik kinofil'mi namayiş qilinğanda, zalda oltarğanlar “Bu kšz boyaş, undaq boluşi mümkin ämäs” däp lohma taşlaşqa başlaydu. Şu päyttä M.Nasirov ornidin säkräp turup: “Baya silär kšrgän räis män bolimän. Ägär kinolentiğa işänmisäŋlar, män silärni Çarinğa täklip qilimän. Berip hämmini šz kšzüŋlar bilän kšrüŋlar” däp eytqiniğa guvaliq qilidiğan faktlarmu bar.
…Äşu kişi bizniŋ jutqa kälgändä män mäktäptä oquvatattim. “Kolhozğa yeŋi räis käptu. İsmi — Mirzigül ekän” degän sšzni aŋlap, häyran bolğinimiz esimdä. Һämmimiz uni ayal kişi däp oylaptimiz. Külgänlärmu, yaqturmiğanlarmu bolğini rast. Uniŋ oğul balidäk mehnät qilğanliği taliyini iqrar qilişqa mäҗburlidi. Çünki bir çağlardiki qalaq egilikniŋ terilğu mäydani bu jillarda 6000 gektardin alqidi. Һazir uniŋ 1000 gektardin artuq yeri yaramsiz bolup qaldi. Qoy 100 miŋ baştin aşti. Qara mal, yäni siyir 3500 başqa, ilqa 1000 başqa yätkän. Tehnika parki bolsa, nahiyädiki äŋ zorlardin edi. Garajdiki avtomaşina – 140, traktor – 260, härhil yeza egiligi saymanliriniŋ sani 1000din aşatti. Ämgäk paaliyitimni addiy mehanizatorluqtin başlap, 14 jil mehanik vä keyin käspiy ittipaq komitetini başqurğan män häm meniŋ ohşaş yüzligän kolhozçi, işçi-adämlär buniŋğa guva. Quş fermisi, mal bodaş kompleksliri, onliğan yeza egiligi inşaätliri, yezini avatlaşturuş Nasirov bilän başlinip, Nasirov bilän tohtidi desäk, mubaliğä ämäs. U äsirlär boyi җigdä, çatqal besip yatqan yärlärni šzläştürüşni, yezidiki qeri qariyağaçlarni kästürüşkä başliğanda, jut “ata-bovilirimizdin qalğan miras” däp narazi boluşqan. Şu çağda Mirzakam ularni jiğivelip, keläçäk arman-reҗiliri bilän bšlüşkändä, ular yaş räisni qollap, uniŋğa işängän edi. Ömri putidin štük yäşmäy štkän bu yerim härbiy räis başqilardinmu tinimsizliqni, җavapkärlikni täläp qildi. U yalğan eytqan vä işqa içip kälgänlärgä düşminidinmu šç edi. Addiy, adil mehnätkäşlärgä qerindişidäk mehrivan bolup štti. Äynä şu tüpäyli jut işänçisini aqlidi. U jutdaşlarni kolhozçi, muällim yaki dohtur däp ayrimidi. “Һämmisi moşu jutqa hizmät qilivatidu” däp ohşaş ğämhorluq qildi. Һazirmu jutdaşlar esidä. Murda çiqqan aililärgä gšş, may, gürüç tarqitilatti. Һätta qäbir kolaşmu egilik täräptin uyuşturulatti. Çarinniŋ yüzligän oğul-qizliri egilik hesaviğa ottura mähsus vä aliy bilim aldi. Adil mehnät qilğan adämlär dayim maddiy räğbätländürüldi. U jilliri orden-medal', pähriy yarliq almiğan adäm qilmidi desimu bolidu. İlğarlar novätsiz yenik avtomaşinilarğa qol yätküzdi. Bir ämgäk qährimani çiqti. Moşu yärdä yänä bir muhim faktnimu täkitligüm kelivatidu. Öz vaqtida kšpligän yaş mutähässislär mäzkür kolhozda täҗribidin štüp, keyin nahiyädiki egiliklärniŋ ğolluq kadrliridin bolup yetildi.
Mirzigül Nasirov häliqni säpärvär qiliş arqiliq kolhozni äŋ bay egiliklär qatariğa yätküzdi. Şu bayliqni äşu häliqniŋ ehtiyaҗiğa tähsim qilip bärdi. U nahiyä, vilayät, җumhuriyät däriҗisidiki deputatliq manditini kšpçilik ğemi üçün işlätkän sanaqliq rähbärlärniŋ biri edi. Bäzilär ohşaş šz ğemini qilsa, şähärdä bir šy seliveliş çamisimu bar edi. Lekin u äl mänpiyitini šz mänpiyitidin dayim juquri qoydi. Qilçä hiyanät qilmidi. Uniŋğa birla misal kältüräy. Birdä šmürlük җüpti, җäŋgivar qayaşi Hadiçä hädigä därhal şähärgä berişqa toğra käldi. Mirzigül aka meni çaqirivelip mundaq dedi:
— Sävirdin, mana maşina, mana ahça, benzinğa tšläp, keräk yärgä berip kelişiŋgä yetidu. Artuq çiqim qilsaŋ, beşiŋ bilän җavap berisän, — däp äskärtti. Hadiçä hädimu heç nägä burulmay, haҗät yärgila berip qaytti. Päqät yol üsti Ğeni baturniŋ qäbrigä tohtap štüşümni iltimas qildi. U baturniŋ rohiğa atap dua tilavät qildi. Andin maŋa Ğenikam häqqidä hekayä qilip bärdi. Äynä şu Şärqiy Türkstan azatliği üçün bolğan ot mäydanida šzlirigä duasini berip, ikki yaşniŋ bähtigä zämin bolğan insanni minnätdarliq bilän äslidi. Män bu häqtä tonuşlarğa, nävrilirimgä sšzläp beriştin zerikkän ämäsmän.
Älvättä, märhumniŋ mehnät-eqidisi diqqättin sirt qalmidi. Җumhuriyät rähbiri Dinmuhamet Qonaev, Almuta vilayitini başqurğan Asanbay Asqarov, Kenes Auhadiev uni qädirläp štti. Mirzakam kšpligän yarliq vä medal'lardin başqa üç Lenin, Oktyabr' İnqilavi, Ämgäk Qizil Tuği, Uluq Vätän uruşi ordenliri bilän mukapatlandi, 1986 — 1991-jilliri pütkülittipaqliq Uruş vä ämgäk veteranliri keŋişiniŋ äzasi boldi. Uniŋ şundaqla çäksiz millätpärvär, šz hälqini sšyüp štkän insan bolğanliğimu kšpçilikkä yahşi mälum. Uniŋ hozurida hälqimizniŋ nä ataqliq sän°ätkarliri, yazğuçi-şairliri pat-pat bolup turatti. Mirzakam ularni “Buğday sšzi vä buğday neni” bilän kütüvalatti. Birdä Çarinğa ismi rivayätkä aylanğan Ğeni batur kelip, šz solditiniŋ äҗridin çäksiz razi bolğanliğini çoŋlar yahşi bilidu.
Mirzakamniŋ kšziniŋ tirik vaqtida, vapatidin keyinmu uyğur-qazaq, rus vä ingliz tillirida uniŋ toğriliq yüzligän maqalä-oçerklar yezildi. İkki kinofil'm çüşirildi. Yazğuçi vä dramaturg Şayim Şavaevniŋ “Mirzigül”, jurnalistlar Ähmätҗan İsrapilov bilän Tuyğun Rämäkovniŋ “Qiranlar qiyada yaşaydu” namliq hšҗҗätlik povest'liri yoruq kšrdi. Bularniŋ hämmisi äsirlär štsimu, arhivlardin tepilişi häq. Demäk, nami mäşhur räisniŋ ismi bäribirla tarihta qaldi degän sšz.
Kelärgä Mirzigül Nasirovniŋ 100 jilliğiniŋ dağduğiliq nişanlinişi kütülmäktä. Çünki u bu hšrmätkä munasip insan! Mana, şu väҗidä moşu kämgiçä “häp” degüzidiğan yeri, äl üçün şunçä äҗir qilğan insanğa “Ämgäk qährimani” atiği buyrimidi. Uyğur nahiyäsidiki äŋ ilğar Sverdlov namidiki kolhoz šmürboyi Panfilov nahiyäsidiki “Oktyabr'niŋ 40 jilliği” kolhozi bilän sotsialistik musabiqidä štkän edi. Bir häҗäplinärlik yeri, bu ikki egilikniŋ yär şaraiti, yäni topisiniŋ ünümdarliği härhil boldi. Bu ilmiy häҗättin ispatlansimu, nemişkidu, tegişlik orunlar buniŋğa kšz jumup käldi. Yänä bir eçinarliq yeri, Mirzigül Nasirovqa “Ämgäk qährimani” atiğini beriş häqqidiki tävsiyä bilän täŋla, hätta uniŋdinmu ilgiri imzasiz ärizilär tohtimay meŋip turdi. Yä tuğulup šskän, täri siŋgän Tügmändä, yä çaräk äsir quldäk mehnät qilğan Çarinda birär koçiğa uniŋ ismi berilmidi. Qur°an Kärimdä “Qoliğa qural tutup, äl üçün bir keçä ğazat qilğan adämniŋ orni җännättä” däydekän. Bir ämäs ikki uruşta baqqandäk 5 jil җäŋ qilğan Mirzigülniŋ ämgäk-äҗri untulsunmu! Öz vaqtida Mirzakamniŋ talay pasibanliğini kšrgän bäzi adämlärniŋ moşu mäsiligä kälgändä paŋşiŋ yetivalğiniğa häyranmän.
Äsli Mirzakamdäk insanlarniŋ şiҗaätlik ämgigi munasip bahalinip, ismi tarihqa altun häriplär bilän kirişi keräk. Bu yalğuz meniŋ ämäs, Mirzigül Nasirovni bilidiğan häm qädir tutidiğan adämlärniŋ tälivi! Һäqiqät egilidiyu, bäribir sunmaydu. Amma kšpçilikniŋ sävir-taqitini kütüp, uni tinmay ägiverişkimu bolmaydu! “Ägär sän štmüşkä tapançidin oq atsaŋ, keläçäk seni zämbiräk bilän nabut qilidu” degän sšz bar. Şundaqla äl içidä “Tiriklär šlgänlärni kšziniŋ yapidu, šlüklär tiriklärniŋ kšzini açidu” degän näqilmu moҗut. Bizniŋ hazir kšzimiz oçuq, biraq u kšzlär, nemişkidu, häqiqätni kšrgüsi kälmäyvatqandäk bilinidu, maŋa.
Sävirdin MÄHSÄTOV.
Uyğur nahiyäsi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ