Җäŋgivar jillar sadasi

0
439 ret oqıldı

1950 – 1960-jillar keŋäş uyğurliriniŋ tarihiğa ŞUARniŋ Ğulҗa šlkisidiki uyğur ahalisiniŋ ammiviy kšçüş dävri süpitidä kirdi. Bu kšç-kšçniŋ kšçmänliri iҗtimaiy qatlam җähättin härhil bolğan: işçilar häm dehanlar, sodigärlär häm ziyalilar, şundaqla 1944 – 1949-jilliri İli, Tarbağatay vä Altay šlkiliriniŋ ğärbiy-şimaliy okruglirida moҗut bolup turğan Şärqiy Türkstan Җumhuriyitidä aliy dšlät lavazimlirini egiligän yärlik säyasiy elitiniŋ väkilliri täşkil qildi.
Atap eytqanda, Şärqiy Türkstan Җumhuriyitiniŋ generali Zunun Teyipov, hškümät kativi Abduraup Mähsum İbragimov, hškümät äzasi Ziya Sämädi vä nurğunliğan başqimu tonulğan härbiy vä säyasiy ärbaplar Qazaqstanda baş-pana tapti. Ular häqqidä ilmiy häm ammiviy ädäbiyatlarda kšpligän maqalilar yezildi. Mäzkür ärbaplarniŋ kšpçiligi XX äsirdiki uyğurlarniŋ milliy-azatliq härikätliriniŋ rämzigä aylandi. Şuniŋ bilän birqatarda Şärqiy Türkstan Җumhuriyiti üçün küräş qilğan vä uniŋ mänpiyiti üçün hizmät qilğan ayrim adämlärniŋ isimliri tarih sähipiliridin sirt qaldi. Äpsus, ularniŋ isimliri zamaniviy muälliplär täripidin kamdin-kam eytilip kälmäktä.
Tursun İsrayilovni äynä şundaq säyasiy häm dšlät ärbapliri qatariğa kirgüzüşkä bolidu. U Şärqiy Türkstan Җumhuriyitiniŋ yetäkçisi Ähmätҗan Qasimiyniŋ säpdişi häm pikirdişi bolğan. Tursun İsrayilov Şinҗaŋ-Uyğur Avtonom Rayonida aliy dšlät vä mämuriy lavazimlarni egiligän. 1962-jili bolsa, ailisi bilän Qazaqstanğa kšçüp çiqqan.
Tursun İsrayilov 1914-jili, yäni birinçi duniya uruşi başlanğanda Rossiya imperiyasigä qaraşliq Vernıy uezdiniŋ Qoram yezisida tuğulğan. Uniŋ baliliq dävri inqilaviy šzgirişlär vä Yättisuda keŋäş hakimiyitini ornitiş jilliriğa toğra käldi. 1930-jillarniŋ beşida, yäni keŋäş elidä yeza egiligini kollektivlaşturuş jillirida, Yättisuniŋ kšpligän uyğur häm qazaq aililiri açarçiliq vä säyasiy täqiplärdin aman qeliş üçün hoşna Ğulҗa šlkisigä kšçüp ketişkä mäҗbur boldi. Ularniŋ arisida İsrayilovlar ailisimu boldi. Yeŋi җayda päqät däsläpki jillirila hatirҗäm yaşaş mümkin boldi, keyiniräk mäzkür šlkidimu säyasiy šzgirişlär ovҗ elişqa başlidi.
Şinҗaŋda Yaŋ Ziŋ-Şiŋ diktatura ornatqandin keyin härhil säyasiy küçlär otturisida uruş häm toqunuşlar başlandi. Uniŋğa Keŋäş İttipaqi arilişişqa mäҗbur boldi. 1933-jili Keŋäş İttipaqiniŋ qollap-quvätlişi bilän gubernator Şeŋ Şisäy hakimiyät beşiğa käldi. U hškümranliq qilğan jilliri Şinҗaŋ Keŋäş İttipaqiniŋ qattiq säyasiy täsirigä duçar boldi. Buniŋdin taşqiri šlkidä Stalin tüzüminiŋ barliq inqilaviy härikätlär ülgisidä diktatura ornitildi. 1930-jilliri bu yärdä Keŋäş İttipaqiniŋ täsiri birtäräplimä boldi däp eytiş täs: dähşätlik säyasiy täqiplär bilän birqatarda u-bu yärgä ihtisadiy täräqqiyat, milliy säyasätniŋ Keŋäş İttipaqidiki ülgisi, uniŋ bir qismi hesaplanğan zamaniviy ammiviy bilim beriş başlandi. Moşu jilliri šlkä hoşna Keŋäş İttipaqiniŋ җumhuriyätliri bilän qoyuq munasivät ornitişqa kšçti. Keŋäş şärqiniŋ märkizi hesaplanğan Taşkänt şähiri şiŋҗaŋliq uyğur yaşlirini oquşqa qobul qilişqa başlaydu. 1937-jili Tursun İsrayilov uyğur yaşliriniŋ başqimu väkilliri qatarida Ottura Aziya dšlät universitetiniŋ filologiya fakul'tetiğa oquşqa çüşidu. Uniŋ studentliq dävri täşvişlik uruş aldidiki jillarğa toğra käldi. Bu çağda pütkül Evropa üstidä faşizm hovupi päyda boldi.
Kšp štmäy Uluq Vätän uruşi başlinidu. Uniŋ däsläpki jilliri Tursun İsrayilov aliy mälumat elip, šyigä qaytidu. Bu yärdä u Çšçäkkä (Tarbağatay) yollanma elip, ämgäk paaliyitini yärlik gezitta jurnalist bolup işläştin başlaydu. 1942-jili Şeŋ Şisäy Evropa frontida mäğlubiyätkä uçravatqan Keŋäş İttipaqi bilän dostluqtin baş tartip, Gomindan märkiziy hškümitiniŋ tärkivigä qaytip kiridu. Yärlik häliqlärniŋ Şeŋ Şisäyniŋ baş-baştaqliğiğa qarşi naraziliği uyğurlarniŋ vä başqimu häliqlärniŋ Gomindanğa qarşi inqilaviy kürişigä ulişidu. Mäzkür küräşni ilgiri Keŋäş İttipaqida bilim alğan barliq täräqqiypärvär uyğur yaşliri qollap-quvätläydu. Uniŋdin Tursun İsrayilovmu çättä qalmaydu vä җay-җaylarda inqilaviy täşkilatni uyuşturuşqa aktiv iştraq qilidu. Qazaqstan häliq yazğuçisi Ziya Sämädi šziniŋ daŋliq “Ähmät äpändi” romanida ilğar uyğur yaşliri väkilliriniŋ inqilaviy rohini yarqin yorutup berälidi. Uniŋda mundaq deyilidu: “Ändi monu tizimdiki yaşlarniŋ inqilap yolidiki qizğinliq sämimiyitiniŋ küçlük ekänligidä mäsilä yoq, ularniŋ otqa kirişkimu täyyar ekänligi şübhisiz… Mäzkür yaşlar qatarida Almuta, Taşkänt, Moskva qatarliq şähärlärdä azdu-tola tähsil kšrgänlärmu bar: Säypullaev, Zakirov, İsrayilov, Talipov, İshaqov, Yuniçi vä M.Qasimi, aka-uka Qarabaşevlarğa härikättiki kiçik gruppilarni başquruşni tapşuruş, ularni yalğuzla Ğulҗa şähirigila ämäs, nahiyälärgä ävätip, ämäliy härikät dairisini käŋäytiş zšrürlügi vä iҗrasi bälgülängän…” (“Ähmät äpändi”. 1995, 181-b.).
1944-jilniŋ 12-noyabrida Şärqiy Türkstan Җumhuriyitiniŋ quruluşi bilän härhil sahalardiki dšlät hizmätlirigä bilimlik uyğur yaşliriğa nisbätän täläp nahayiti juquri boldi. Tursun İsrayilov taşqi razvedka hizmät orginiğa täklip qilindi. 1946-jili Şinҗaŋ koalitsiyalik hškümitiniŋ paaliyitigä bağliq, uniŋğa Ürümçigä kšçüşkä toğra käldi. Üç inqilaviy okrug vä Gomindan otturisida “on bir punktliq kelişim” süpitidä mälum bolğan (1946-jil, 6-iyun') toqunuşni teçliq yol bilän häl qiliş toğriliq kelişim imzalanğandin vä šlkidä üç vilayät väkilliriniŋ qatnişişi bilän (1946-jil, 6-iyun') koalitsiyalik hškümät qurulğandin keyin “Şinҗaŋ gezitini” näşir qiliş toğriliq mäsilä kštirildi. U üç – uyğur, qazaq vä hitay tillirida näşir qilindi. İkki täräp otturisida qolğa kältürülgän kelişim boyiçä hitay tilida näşir qilinidiğan “Şinҗaŋ jibao” näşrini gomindan täräp nazaritigä alsa, ändi uyğur häm qazaq tillirida näşir qilinidiğan gezit üç vilayät hškümiti väkilliriniŋ qarimiğiğa jükländi. Uyğur vä qazaq tillirida näşir qilinidiğan gezitqa Uyğur Sayrani baş muhärrir bolup tayinlansa, näşirlärdä elan qilinidiğan materiallarniŋ mäzmunini täkşürüş vä ularniŋ çiqişiğa ruhsät beriş väzipisi Tursun İsrayilovqa jükländi. Şinҗaŋ koalitsiya hškümitiniŋ paaliyät elip berişi şaraitida (1946-jil, iyul' – 1947-jil, avgust) gezitniŋ tsenzor lavazimi nahayiti muhim boldi. Bu vaqitta Gomindan vä üç vilayät hškümiti otturisidiki munasivät oçuq qarşi turuşqa kšçkän. Һär ikki täräp bir-birini kelişim şärtlirini buzuvatqanliğida äyipläp käldi: gomindanliqlar üç vilayät rähbärlirigä qarşi naraziliq uyuştursa, üç vilayät täräpdarliri gomindanliqlar säyasitigä qarşi naraziliq çarä-tädbirlirini uyuşturup käldi. Mäzkür muräkkäp säyasiy väziyättä “Şinҗaŋ geziti” ideologiyalik küräşniŋ muhim quraliğa aylandi: uyğur vä qazaq tillirida näşir qilinğan gezitlar üç inqilaviy vilayät ideyalirini täşviqat qilsa, hitay tilida näşir qilinğan gezit Gomindanniŋ vä “üç äpändi” – Mäsut Sabiri, İsa Ältekin vä Mämätimin Buğra – täräpdarliriniŋ mävqäsini qoğdidi.
Säyasiy qarşi turuş käskinläşkän şaraitta uyğur vä qazaq tilliridiki gezitlarda elan qilinğan materiallarniŋ mäzmuni üstidin nazarät ornitiş İli hškümiti üçün nahayiti muhim väzipigä aylandi. Moşu väzipä Tursun İsrayilovqa jükländi. U mäzkür hizmättä koalitsiyalik hškümät tarqalğiçä işlidi.
Ähbaratliq uruş 1947-jilniŋ ätiyaz vä yaz aylirida çekigä yätti. Şu çağda uniŋğa Ğulҗida üç tilda (uyğur, qazaq vä hitay) näşir qilinğan “İnqilaviy Şärqiy Türkstan” geziti qoşuldi. Mäzkür ähbaratliq qarşi turuş mahiyitini Linda Benson (1991-jil) šziniŋ 1940-jillarda Şinҗaŋdiki säyasiy vaqiälärgä beğişliğan kitavida oçuq täsvirläp bärdi. Ähbaratliq qarşi turuş šziniŋ näq çekigä yätkän päyttä “Şinҗaŋ gezitiğa” Munir Erzin işqa orunlaşti. Keyiniräk u keŋäş uyğur mätbuati tarihiniŋ häqiqiy tätqiqatçisi ataldi. Munir aka bizgä şu dävirdiki hatiriliri häqqidä tšvändikilärni eytip bärdi: “Ähmätҗan Qasimiy uyğur vä qazaq gezitliriniŋ rähbiri qilip Uyğur Sayranini tayinlidi. Ändi uniŋda elan qilinğan maqalilarniŋ mäzmuni üstidin nazarät ornitiş Tursun İsrayilovqa jükländi. Uniŋ jurnalistikiğa heçqandaq munasiviti bolmidi, lekin ideologiyalik besim (tsenzura) üçün җavapkärlik väzipisini atqurup käldi. Tursun İsrayilov egiz, qariqumçaq adäm bolidiğan vä dayim “Kazbek” tamakisini çekidiğan. Män 1947-jili gezitqa işqa orunlaştim vä ikki ay davamida uniŋ bilän billä hizmät qildim”.
1947-jilniŋ avgust eyida Şinҗaŋ koalitsiya hškümiti parçilandi, üç vilayät väkilliri Ürümçini taşlap, Ğulҗiğa qaytip kelidu. Munir Erzinniŋ sšziçä, u Ürümçidin Ğulҗiğa 1947-jilniŋ 27-avgustida Uyğur Sayrani vä başqimu hadimlar bilän qaytqan, ändi Tursun İsrayilov Ähmätҗan Qasimiy bilän keyiniräk kälgän. Munir Erzin Ğulҗida “İnqilaviy Şärqiy Türkstan” gezitiniŋ redaktsiyasidä işlidi. Lekin şuniŋdin keyin uniŋğa Tursun İsrayilov bilän uçrişiş nesip bolmiğan.
T.İsrayilov Ğulҗiğa qaytip kälgändin keyin Änvär Änsäri bilän billä Şärqiy Türkstan Җumhuriyiti inqilaviy hškümiti yenida ideologiya vä tärğibat bšlümini başquridu. Yazğuçi Ziya Sämädi juqurida nami atalğan kitavida şu häqqidimu täpsiliy hekayä qilidu.
1949-jilniŋ avgust eyida Şärqiy Türkstan Җumhuriyitiniŋ rähbärliri aviahalakättin (räsmiy tähmin boyiçä) qaza bolidu. Ändi Burhan Şahidi Şinҗaŋ hškümitini qollap-quvätläydiğanliğini elan qilidu. 1950-jili Şinҗaŋğa Hitayniŋ milliy-azatliq armiyasi kiridu. Hitayniŋ kommunistik partiyasi uyğur, qazaq vä başqimu yärlik häliqlärniŋ milliy-azatliq härikätlirini hitay hälqiniŋ Gomindanğa qarşi umumdemokratik härikitiniŋ bir qismi däp elan qilidu. Däsläp Hitay kommunistik partiyasi dšlät hizmitigä üç vilayät säyasiy rähbärliriniŋ väkillirini җälip qilişqa başlaydu: sabiq Şärqiy Türkstan Җumhuriyitiniŋ kšpligän säyasiy vä härbiy ärbapliri šlkidä juquri lavazimlarğa tayinlinidu. Tursun İsrayilov İli-Qazaq avtonom oblusidiki Künäs mämuriyitiniŋ rähbiri lavazimiğa egä bolidu. İkki jildin keyin u: Ürümçidiki “Tyan'şan'” mehmanhana kompleksi rezidentsiyasiniŋ mudiri lavazimiğa tayinlinidu. Uniŋ ailisigä mäzkür kompleks hadimliri üçün selinğan šydin turuşluq җay berilidu. Moşu šydä u märhum dosti häm säpdişi Ähmätҗan Qasimiyniŋ ailisi bilän hoşna turidu.
1953-jilniŋ mart eyida Tursun İsrayilovni Korla okrugi mämuriyitiniŋ rähbiri lavazimiğa yštkäydu. U ailisi bilän Korla şähirigä kšçüp kelidu vä vilayätni birnäççä jil davamida başquridu. Yeŋi hizmät ornida u Hitay kommunistik partiyasi šziniŋ ideyaviy räqiplirini eniqlaş mähsitidä jürgüzgän säyasiy kampaniyagä duçar bolidu. 1957-jilniŋ ätiyazida Hitayda “yüz gül eçilsun”, “yüz mäktäp räqipkä çüşsun” däp atalğan aşkariliq vä tänqit kampaniyasi başlinidu. Kšp štmäy mäzkür kampaniya tohtitilip, küz aylirida yärlik ziyalilarni “millätçiliktä” äyipligän täqipläş başlinidu. 1958-jiliniŋ beşida mäzkür kampaniya davamida Tursun İsrayilov hizmitidin tšvänlitilidu vä u Aqsudiki boz yärlärni šzläştürüş üçün yärlik egiliklärniŋ birigä rähbär süpitidä ävätilidu. Bu yärdä u üç jil davamida ämgäk qilidu. Җazasini štäp bolğandin keyin 1961-jilniŋ yaz aylirida İsrayilovlar ailisi däsläp Ürümçigä, keyin küz aylirida tuğulup šskän Ğulҗa şähirigä qaytip kelidu.
Ğulҗida Tursun İsrayilov Üç därvaza mähällisigä orunlişidu. Bu vaqitta keŋäş-hitay munasivätliriniŋ buzuluşi vä säyasiy väziyätniŋ käskinlişişi nätiҗisidä çegara ätrapidiki okruglarniŋ turğunliri Keŋäş İttipaqiğa ketivatqan päyt edi. Sabiq Şärqiy Türkstan Җumhuriyiti ärbapliriğa bolğan kšzqaraşniŋ šzgirişini säzgän İsrayilovlar ailisimu Vätinini taşlap ketiş qarariğa kelidu. Keŋäş İttipaqida 1930-jilliri yaşap kšrgän vä Stalin täqiplirini baştin käçürgän Tursun İsrayilovqa mäzkür qararni qobul qiliş oŋayğa çüşmäydu. Öz vaqtida “Keŋäş konsulhanisidin berilgän Keŋäş İttipaqiniŋ grajdini ekänligigä guvaliq qilidiğan keŋäş pasportini ättäy yoqatqan” degän bana-säväp bu işni helä muräkkäpläştüridu. Şuniŋ üçün u ailisini Keŋäş İttipaqiğa ävätivetip, šzi Ğulҗida qalidu. Hitay hakimiyiti uniŋğa mämlikättin ketişkä ruhsät qilmiğan. T.İsrayilovniŋ räpiqisi Saadät 1962-jili 29-mayda säkkiz bala bilän Qazaqstanğa kšçüp çiqidu. U šzi bilän җiyäni İl'çinni (Abduğopur polkovnikniŋ balisi) elip çiqidu.
Tursun İsrayilovqa üç aydin keyinla Keŋäş İttiipaqiğa ketiş mümkin boldi. Şuŋğiçä uniŋ ailisi Almuta vilayitiniŋ Uzunyağaç yezisiğa turidu. Bu yärdä Saadät hädini uruq-tuqqanliri quçaq yeyip qarşi alğan. Tursun İsrayilov Qazaqstanğa kälgändin keyin Almuta şähiriniŋ Drujba mähällisigä orunlişidu. Uniŋğa mähällidä baş-pana tepişqa Şärqiy Türkstan Җumhuriyitidiki paaliyiti boyiçä säpdişi Teyip haҗim Sabitov nurğun yardäm qilidu. U turuşluq šy selişqa yär eliş üçün sovhozğa addiy işçi bolup orunlişidu. Uyğur ziyaliliriniŋ kšpligän väkillirigä ohşaş, Tursun İsrayilov ailisini asraş mähsitidä härhil işlarda ämgäk qildi.
“Almutida dadam Şärqiy Türkstan Җumhuriyitiniŋ kšpligän ärbapliri bilän munasivitini üzmidi. Atap eytqanda, yazğuçi Ziya Sämädi vä Moskvada istiqamät qilidiğan Tursun Rähimov Almutiğa kelip qalğanda bizniŋ šyniŋ hšrmätlik mehmanliri bolidiğan”, däp äsläydu Tursun akiniŋ hazirqi kündä “Dostluq” mikrorayonida yaşaydiğan oğli Utuq İsrayilov.
Tursun İsrayilov 1979-jili 29-mayda hšrmätlik däm elişqa çiqip, bir jildin keyin duniyadin štti.
Moşu yärdä Tursun akiniŋ räpiqisi Saadät hädä häqqidä (1920 – 1966-j.) gäp qilişni orunluq kšrdüm. Ğulҗida tuğulğan, uzun jillar davamida mäktäptä ustaz bolup işligän. Yoldişi Korlida hizmättä bolğanda, uniŋ kativi bolğan. Ömürlük yoldişi bilän säkkiz balini tärbiyiläp qatarğa qoşqan. Ularniŋ tunҗa oğli Sultan İsrayilov (1944 –1998) šmrini sän°ätkä beğişlidi vä “Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ hizmät kšrsätkän artisti” unvaniğa erişti. İkkinçi pärzändi Ozğan İsrayilov (1945 – 2006) Qazaqstan Häliq egiligi institutini tamamlap, soda sahasida härhil rähbiriy lavazimlarda ämgäk qildi. Qizi İlhamiya uzun jillar davamida basmihanida, keyiniräk “Yeŋi zaman” geziti redaktsiyasidä ämgäk qildi. Ädipniŋ yänä bir pärzändi Utuq İsrayilov, şähärniŋ soda tarmaqlirida ämgäk qildi. Һazir hšrmätlik däm elişta.
Tursun İsrayilov tarihiy Vätinimizdiki dšlät ärbapliriniŋ biri. Äpsus, Keŋäş dävridiki säyasiy män°iy qilişlarğa benaän, mäzkür adämlär häqqidä yeziş imkaniyiti tuğulmidi. Ändizä mundaq adämlär toğriliq qäläm tävritiş bäk eğir. Çünki ular bilän säpdaş vä täŋtuş bolğan adämlär alliqaçan alämdin štkän. Lekin ularni hatiridä saqlaş – ävlatlirimizniŋ muqäddäs pärzidur.

Ablähät KAMALOV,
tarih pänliriniŋ
doktori, professor.

Sürättä: aldinqi qatarda oltarğanlarniŋ soldin ikkinçisi T.İsrayilov (Ğulҗa, 1940-jil).

Bälüşüş

Javap qalduruŋ