Aldam haltisiğa çüşkänlär hatasini çüşändi

0
115 ret oqıldı

Yoldaş MOLOTOV,
«Uyğur avazi»

Mälumki, 5-6-yanvar' künliri Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Prezidenti Nursultan Nazarbaevniŋ tapşurmisi bilän Siriyadin bir top qazaqstanliq elimizgä qayturup kelindi. Moşuniŋğa munasivätlik Dšlät rähbiri mähsus bildürüş elan qildi.
«Biyil 6-yanvar'da bizniŋ hoquq qoğdaş organlirimiz vä Taşqi işlar ministrligi ämälgä aşurğan gumanitarliq operatsiyasi nätiҗisidä Qazaqstanniŋ 47 grajdini, şu җümlidin 30 kiçik bala Siriyadin evakuatsiya qilindi. Ular aldinip qelip, bohran çaŋgilida qalğan moşu mämlikätkä elip ketilgän vä u yärdä terrorçilarniŋ qolida gšrüdä bolğan. Qazaqstanğa kelişi bilän ayallar bilän balilarğa dšlät täripidin härtäräplimä yardäm kšrsitildi. Qazaqstan, qäyärdä turğanliğidin qät°iy näzär, šz grajdanlirini härdayim qollap-quvätläydu. Bizniŋ mähsitimiz — mämlikätniŋ behätärligini täminläş, pütünlügini vä birligini himayä qiliş. Biz äriksiz uruş härikätliri zonisida qalğan balilarni qayturuş işini davamlaşturimiz», däp täkitlidi Prezident.
Һazir Siriyadiki җiddiy ähvalniŋ duniya җamaätçiligini täşvişländürüvatqanliği hämmimizgä mälum. Şuŋlaşqa bu dšlättä säkkiz jil davamida yüz berivatqan uruşniŋ säväplirigä näzär taşlap kšräyli.
2011-jili Yeqin Şäriq dšlätliridä «äräp bahari» däp atalğan härikät başlinip kätti. Bir vaqitta birnäççä äräp ällirini šz içigä alğan bu härikät az vaqit içidä asasän neft'qa bay äräp älliridä taraşqa başlidi. Kštirilgän qozğilaŋlar nätiҗisidä däsläp Tunista älniŋ rähbiri Ben Ali qoğlandi, Misirda Һšsni Mubarak qolğa elindi, Liviyadä Muämmär Qäddäfi šltürüldi, Yemenda prezident Ali Abdalla Saleh šz ärki bilän tähttin kätti.
Ändi Siriyadä 2011-jili 26-yanvar'da naraziliq aktsiyaliri başlinip, iki aydin keyin ammiviy harakterğa egä boldi. Däsläp oppozitsiya väkilliri iҗtimaiy mäsililärni alğa sürgän bolsa, keyiniräk säyasiy täläplärni qoydi. Äynä şu täläplärniŋ äŋ asasiyliri — Siriyani uzun jillardin beri başqurup kelivatqan Başar Asadniŋ istipağa ketişi, demokratiyalik šzgirişlärni ämälgä aşuruş boldi. Dšlätniŋ härbiy küçliri namayişçilarğa qarşi qural qollinişqa başlidi. Şuniŋdin keyin bu ähval äldä grajdanlar uruşiniŋ başlinişiğa elip käldi. Däsläp dšlät härbiy küçlirigä qarşi «Ärkin Siriya armiyasi» taqabil turuşqa başlidi. Oppozitsiyagä bolsa, Siriya milliy keŋişi rähbärlik qildi. Amma, az vaqit štmäyla, oppozitsiya arisidimu bšlgünçilik başlandi. Siriya milliy keŋişi tärkividin birinçilärdin bolup kurdlar çiqip kätti.
Keŋäştiki radikal toplar «İslam frontini» täşkil qildi. Moşuniŋ hämmisi Siriyadiki oppozitsiyalik toplarniŋ aҗizlişişiğa elip käldi. Ändi bu uruşta «İslam dšliti», «An-Nusra fronti» (här ikkilisi Qazaqstanda män°iy qilinğan) ohşaş terrorluq täşkilatlar muhim rol' oynaşqa başlidi. Moşu täşkilatlar, bolupmu «İslam dšliti» terrorluq härikiti az vaqit içidila Siriyaniŋ vä İraqniŋ nurğun territoriyalirini besivelişqa muyässär boldi. Ändi regiondiki dšlätlärdä uruş başliniş hovupi tuğuluşqa başlidi. Türkiya, İran, Säüdiyä Äräpstani, İsrail ohşaş dšlätlär uruşqa qatnişişqa mäҗbur boldi. 2014-jili yazda bolsa, AQŞ rähbärligidiki härbiy koalitsiya äskärliri islamçilarğa qarşi uruş härikätlirini başlavätti. Asasän AQŞ härbiy küçliri islamçilar besivalğan territoriyalärni bombilidi. 2015-jili 30-sentyabr'dä Rossiya Siriyaniŋ räsmiy hškümitiniŋ iltimasiğa benaän uşbu mämlikättä härbiy operatsiyalärni başlidi.
2017-jilğa qädär Siriya vä İranniŋ nurğun territoriyalirini egiläp turğan «İslam dšliti» mäğlubiyätkä uçridi. Dšlät härbiy küçliri ularni tar-mar qilip, älni islamçilardin azat qilişqa başlidi. Һazirqi mälumatlarğa asaslansaq, dšlät territoriyasiniŋ kšp qismini Siriya hškümiti nazarät astiğa alğan.
İhtisatçi ekspertlarniŋ tähminliri boyiçä, moşu säkkiz jil içidä Siriya ihtisadi 275 milliard AQŞ dolliri kšlämidä ziyan tartqan. Uruşta 400 miŋğa yeqin adäm vapat bolğan. Siriyadiki uruş Evropa älliridä qaçaqlar bohrinini päyda qildi. 6 millionğa yeqin adäm vätinini tärk etişkä mäҗbur boldi. Qaçaqlar asasän Türkiya, Livan, Germaniya, İordaniya qatarliq ällärgä qeçip kätkän.
Täkitläş lazimki, 2011-jildin başlap duniya җamaätçiligi Siriyadiki uruşni teçliq yol bilän häl qilişqa tirişip kelivatidu. Mäsilän, Jenevida, Astanada muzakirilär jürgüzüldi. «Astana җäriyani» däp atalğan Astanadiki muzakirilärdä däsläpki qetim Siriya hškümitiniŋ vä quralliq oppozitsiyaniŋ väkilliri baş qoşti. Mäzkür muzakirilär nätiҗisidä Türkiya, İran vä Rossiya dšlätliriniŋ kapalätliri bilän toqunuşni tohtitiş mähsitidä 4 deeskalatsiya territoriyaliri quruldi. Näq moşu territoriyalärdä oq etiş tohtitildi. Uruştin zärdap çekivatqan addiy puhralarğa gumanitarliq yardäm kšrsitiş imkaniyiti päyda boldi.
Qoşumçä qilsaq, «Astana җäriyani» muzakirilirini štküzüş täklivini Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Prezidenti Nursultan Nazarbaev bärdi. Mäzkür muzakirilär nätiҗilirini pütkül duniya etirap qilmaqta.
Duniya alimliriniŋ täkitlişiçä, Siriyadiki uruş җäriyanida alämdiki çoŋ dšlätlär “terrorçilarğa qarşi” niqavi astida šzliriniŋ yeŋi qural-yaraqlirini sinaqtin štküzüş imkaniyitigä egä bolğan. Mäsilän, Rossiya yeŋi täşkil qilinğan härbiy-kosmos küçliriniŋ iqtidarini duniyağa namayiş qilip ülgärdi. Rossiya härbiy küçliriniŋ Siriyadin miŋliğan kilometr jiraqliqta orunlaşqan, yäni Kaspiy deŋizidiki härbiy kemiliridin etilğan raketilar nişanlarğa däl tegip, duniya җamaätçiligini häyran qaldurdi. Demäk, Siriya yeri çoŋ dšlätlärniŋ qural-yaraqlirini sinaqtin štküzidiğan poligoniğa, şundaqla terrorçilarniŋ makaniğa aylandi. «İslam dšliti» terrorluq härikitiniŋ täşviqatiğa işinip, «kapirlarğa qarşi muqäddäs uruşqa» atlinişni halaydiğan «җihatçilar» näq moşu Siriyagä toplinişqa başlidi. Mälumatlarğa asaslansaq, moşu jillar içidä Siriyagä duniyaniŋ 80 dšlitidin adämlär uruşqa kälgän ekän. Ularniŋ arisida päqät musulman dšlätliriniŋla ämäs, Evropa älliriniŋ, AQŞniŋ grajdanlirimu bar. Räsmiy mälumatlar boyiçä, Siriyagä Qazaqstanniŋ 400gä yeqin grajdini kätkän. Ular — asasän yaşlar. Ularniŋ kšpçiligi bu äldiki ähvaldin behävär bolğan. Päqät terrorçilarniŋ İnternettiki hävärlirigä işinipla «häqiqiy adalät җämiyätni izdäp» ketip qalğan. Älvättä, moşu yärdä «Yaşlar nemişkä Siriyagä ketip baridu?» degän soalniŋ tuğuluşi täbiiy. Biz äynä şundaq soallar bilän Tunҗa Prezident fondi yenidiki Duniyaviy ihtisat vä säyasät institutiniŋ eksperti Diana Dihanbaevağa muraҗiät qilğan eduq. U tšvändikilärni eytip bärdi.
Bizniŋ tätqiqatlirimiz şuni kšrsättiki, yaşlar Siriyagä «täkbirçilär» ideologiyasi täsiridin ketip qalğan. Mälumki, «täkbir» ideologiyasigä muvapiq, moşu eqimda maŋğuçilar imanini ämälliri bilän dälillimigän adämlärniŋ hämmisini «dinni satqanlar» däp äyipläydu. «Täkbirçilärniŋ» çüşänçisi boyiçä ämällär asasida, birinçi novättä, bäşvaqliq namaz yatidu. Näq şu adämniŋ imanliqliğini kšrsitidu. Özlirini musulman däp hesaplaydiğan, amma, ayrim säväplärgä bola, namaz oqumaydiğanlarniŋ hämmisi «kapir» hesaplinidu. Ularniŋ pikriçä, «kapirlar» qatariğa şundaqla dšlät organliriniŋ, hoquq qoğdaş organliriniŋ väkillirimu kiridu. Yäni «täkbirçilär» moşundaq «dinni satqanlarğa» qarşi quralliq «җihat» qilidu. Mälumki, islam dinida «җihatniŋ» çüşänçisi käŋ. Amma «täkbirçilär» uni päqät «җihat qiliçi» däp etirap qilidu.
Alahidä täkitläş lazimki, “täkbirçilär” adämlärni “kapir” däp şäriätniŋ klassikiliq normiliriğa hilapliq qilğan halda җakalaydu. Çünki šzini musulman däp hesapliğan adämni, ägär u çoŋ guna qilğan halättimu, kapir däp elan qilişqa bolmaydu.
«Täkbirçilärniŋ» asasiy mähsiti — etiqat qilğuçilarni ätraptiki duniyadin ayrivetiş. Duniyaniŋ ular üçün yat ekänligi, päqät şularniŋla häqiqiy musulman ekänligi saviyäsigä siŋdürülidu. Keyin «täkbirçilär» ideologliri adämlärgä zayirliq mämlikät bilän hškümättin tağut (butlar), yäni etiqat qiliş ob°ekti däp işändüridu. Şuŋlaşqa dšlätkä «täkbir» elan qilidu häm mämlikätni «kapirlar dšliti» däp җakalaydu.
«Täkbirçilärniŋ» adäm җälip qilişiniŋ novättiki basquçi hiҗrat, yäni etiqatni saqlap qeliş üçün kšçüp ketiş bolup hesaplinidu. Һiҗratniŋ ikki türi bar — oçuq vä mähpiy. Oçuq hiҗrat deginimiz — «täkbirçilärniŋ» «etiqatni saqlap qeliş» üçün başqa mämlikätlärgä kšçüşi. Qazaqstanliqlarniŋ Siriyagä kšçüşi näq şu oçuq hiҗrat bolup hesaplinidu.
Amma, vaqit kšrsätkinidäk, «häqiqiy islam dšlitiniŋ» orniğa Siriyagä barğan adämlär җiddiy toqunuşniŋ, grajdanlar uruşiniŋ qaynimiğa çüşüp qalidu. Özliriniŋ hataliğini çüşängändin keyin ularniŋ kšpçiligi bu yärdin ketişniŋ, Vätinigä qaytip kelişniŋ yollirini izdäşkä başlaydu. Bu küngä qädär elimizgä 47 adäm qayturuldi. Һazir dšlät organliri ularniŋ adättiki turmuş-tirikçilikkä üginişigä härtäräplimä yardäm qilidu.
Ändi «täkbirçilär» ideologiyasiniŋ tarqilişiniŋ aldini eliş vä än°äniviy hayat tärizini äsligä kältürüş mähsitidä Siriyadin qaytip kälgänlärgä diniy šlümalar, teologlar, psihologlar yardäm beridiğan bolidu.
Täkitläş lazimki, qazaqstanliqlarniŋ Siriya vä İraqka atlinişi elimizdiki diniy savatsizliqniŋ moҗutluğini kšrsitidu. Mäzkür mäsilini häl qiliş üçün yaşlarğa islam dinidiki än°äniviy hanafi mäzhäbi vä radikal islam täşkilatliri häqqidä eniq häm ob°ektiv ähbaratlarni berişimiz lazim. Şuŋlaşqa imamlar islam dininiŋ hälqimizniŋ tarihidiki roli vä orni toğriliq yaşlarğa dayim täşviqat qilip turuşi haҗät.
Päqät bilimlik, tarihiy vä milliy aŋ-säviyäsi juquri җämiyätla härqandaq radikal eqimlarğa, sahta dinlarğa qarşi taqabil turalaydu.
***
Kšrüp turimizki, Siriyagä kätkänlärniŋ kšpçiligi çätällik emissarlarniŋ aldam haltisiğa çüşüp qalğanlar. Bu yärdä Qazaqstan Musulmanliri diniy başqarmisiniŋ paaliyitiniŋ naçarliğini täkitlävatqanlarmu yoq ämäs. Şu säväptin biz tonulğan teolog alim, Almuta şähärlik hakimiyiti Diniy işlar boyiçä başqarmisi yenidiki Mäslihät vä reabilitatsiya märkiziniŋ mutähässisi Nurmuhämät qari İminovqa muraҗiät qilduq.
Bu җähättin Qazaqstan Musulmanliri diniy başqarmisini äyipläş hata däp hesaplaymän, – dedi u soalimizğa җavavän. – Çünki diniy başqarma qanun dairisidä yaşlarni oqutuvatidu, täşviqat vä tärğibat işlirini jürgüzüvatidu. Bäzilär «Silär nägä qaridiŋlar?, “Nemişkä çätällik emissarlarni aşkarä qilmaysilär?» däp soraydu. Biz hoquq qoğdaş orgini ämäs. Ularni izdäp tepip, soraqqa alalaymiz. Bu— politsiyaniŋ işi. İmamlar bilän diniy šlimalarniŋ işi — meçitlarda väzä oquş, diniy mäsililärniŋ mahiyitini çüşändürüştin ibarät. Ändi biz eytqan mäslihätlärni qobul qilsa, yahşi. Qobul qilmisa, ularğa mäҗburiy türdä taŋalmaymiz. Mälum boluvatqinidäk, Siriyagä ketip qalğanlarniŋ kšpçiligi ähbaratlarni asasän İnternettin, iҗtimaiy torlardin elip turğan. Bizmu šzimizniŋ täşviqat işlirimizni räsmiy tirkälgän gezit-jurnallar, saytlar, iҗtimaiy torlar arqiliq jürgüzüvatimiz. İmamlar koçimu-koça jürüp, mäktäp yaki aliy oquş orunliriğa berip, väzä oqalmaydu. Päqät birär oquş u yaki bu bilim därgahi bilän aldin-ala kelişip, täklip qilinğan halättila täşviqat-tärğibat işlirini ämälgä aşuruşimiz mümkin. Adättä barliq väzä-nesihätlär meçitlarda eytilidu.
Mana yeqinda Siriyadin 47 adäm qayturulup kelindi. Һazir bizgä bärgän mälumatlarğa asaslansaq, kšpçiligi aldinip ketip qalğanlar ekän. Amma ularniŋ arisida ättäy «җihat» üçün kätkänlärmu boluşi ehtimal. Tärgäv işliri jürgüzülüşi keräk. Gunaliri dälillänsä, qanun aldida җavap beridu degän sšz.
Täkitläş lazimki, hazir Qazaqstan türmiliridä terrorizmda äyiplinip, ärkinligidin mährum bolğanlarmu kšp. Şuŋlaşqa biz, imamlar, türmilärgä berip, äynä şundaq şähslär bilän uçrişişlarni štküzüp turimiz. Äҗdatlirimiz äsirlär davamida etiqat qilip kelivatqan än°äniviy dinimizniŋ ävzälliklirini, mahiyitini, alahidiliklirini çüşändürimiz. Keläçäktä bu işlirimizniŋ nätiҗä beridiğanliğiğa ümüt qilimän.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ