Yaşlar jili yaşlarni qanatlandurğay

0
145 ret oqıldı

Mälumki, Dšlät rähbiri N.Nazarbaevniŋ štkän jili elan qilğan Mäktübi yaşlarni bir tävrändürüp, ularğa küç-quvät hädiyä qilğandäk boldi. Sävävi elimizniŋ keläçigi – yaşlarğa alahidä kšŋül bšlüp, Yaşlar jilini elan qilişqa täklip berişi җämiyätniŋ җipsiliğini hässiläp aşurdi.

Şämşidin AYuPOV,
«Uyğur avazi»

Prezidentniŋ härqaçan yaşlarni qollap, yaşlar säyasitini rivaҗlanduruşni kšzläydiğini bekar ämäs. U buni šziniŋ novättiki Mäktübidimu oçuq eytti. «Qazaqstanliqlarniŋ paravänliginiŋ šsüşi: tapavätniŋ vä turmuş süpitiniŋ yahşilinişi» Mäktübidä Dšlät rähbiri 2019-jilni elimizdä “Yaşlar jili” däp elan qilişni täklip qildi. Demäk, «Yaşlar jili» qandaq işlar atquruluşi tegiş? Qaysi mäsililärgä ähmiyät berilgini ävzäl?
Yaşlar jili bäzi sänälär ohşaş quruq dävraŋvazliqqa berilip štküzidiğan jil ämäs. Türlük-tümän forumlar bilän konferentsiya, fleşmob märikiliriniŋ qançilik ähmiyiti bar, ularniŋ yaşlarğa paydisi tegärmu? “Yaşlar jili” degänni qandaq çüşinimiz?”, “Uniŋ mähsiti nemä, nemilär qilinişi tegiş, yaşlarniŋ bügünki bätmu-bät kelivatqan mäsililiri nemidin ibarät?» degän soallar boyiçä ätrapliq tätqiqat jürgüzüp, uni tählil qilip, oy ägligidin štküzüp, eniq qilinidiğan işlarniŋ reҗisini tüzüp çiqişimiz keräk. Eniğiraq eytsaq, җämiyätniŋ muhim qismini täşkil qilidiğan yaşlarğa käŋ mümkinçilik berilişi tegiş. Bolupmu, yaşlar arisida işsizliq däriҗisini tšvänlitişkä qaritilğan çarä-tädbirlär uyuşturulup, eniq nätiҗigä qol yätküzüşini nazarät qilsaq, nur üstigä nur bolar edi. Bügünki kündä 35 yaşqiçä bolğan yaşlarniŋ kšpinçisiniŋ yä šy-makani, yä turaqliq işi yoq. Yezilardin şähärgä iş izdäp kälgän ayrim yaşlarniŋ çüşkünlükkä berilip, härhil җinayätlärgä urunuvatqanliğimu sir ämäs. Koçidiki bulaŋçiliq, oğriliq vaqiälirimu yänä şu işsiz jürgän yaşlarniŋ änçisidä. Demäk, ularniŋ koçida boş, sandilip jürmäsligi üçün tärbiyäviy ähmiyiti bar programmilarni tüzüp, şuniŋ dairisidä iş elip barğini ävzäl. Mäsilän, yaş mutähässislärni, yaş aililär institutini kompleksliq qollap-quvätläş dšlät säyasitiniŋ muhim yšnilişigä aylinişi keräk. Yaş aililärniŋ šy-makanliq boluşini çapsanlitidiğan amillar qaytidin qaraşturulsa, artuq bolmas edi. Sävävi demografiyalik ähvalğa quvät beridiğanmu —yaşlar. Yaş aililär šz šyigä egä bolmiğiçä bala tuğuş sanini çäkläveridiğini eytmisimu çüşinişlik. Rast, yaşlarğa iҗtimaiy җähättin yar-yšläk boluş, ularni qollap-quvätläş härbir yaş ävlatqa qanat pütärdi. Ularniŋ süpätlik bilim elip, härtäräplimä yetilgän mutähässis atilişiğa şarait yaritilişi mäsilisimu sšz boldi. Bilimlik ävlatniŋ asasi mäktäptä şäkillinidu. Şuŋlaşqa Mäktüptä «Nazarbaev Äqliy mäktäpliriniŋ oqutuş sistemisi vä metodikisi dšlät mäktäpliri üçün birpütün ülgä boluşi keräk. Bu mäktäp bilimini islahat qilişniŋ hulasä basquçi bolidu», däp bekar eytilğini yoq. Äynä şu çağdila yaşlar ilim-pängä yandişip, šzlügidin ilim-pänni täräqqiy ätküzüşkä intilidu häm qiziqidu. Ägär moşu «Yaşlar jili» dairisidä mähsus programma qobul qilinsa, şundaqla u asasän yaşlarni iş bilän täminläşkä, ularniŋ turuşluq šygä egä boluşiğa yol açsa, nur üstigä nur ämäsmu!.
Yaşlar – җämiyätniŋ qozğiğuçi küçi. Bügünki yaşlar kreativ pikirgä egä. Täkitläş keräk, hazir yaşlar arisida ahirqi innovatsiyalik tehnologiyalärni paydiliniş arqiliq layihilär tävsiyä qilivatqanlarmu yetärlik. Yeŋi tehnologiyaniŋ ävzälliklirini bilip, kšrüvatqanlarmu yaşlar. İnnovatsiyalik layihilärni häliqara däriҗidiki konkurs-kšrüklärgä qatnaşturup, mähsus grant utuvatqan yaşlarmu az ämäs. Ändi uni ilmiy җähättin ämälgä aşuruşqa maddiy qollap-quvätläş haҗät. Demäk, dšlät täripidin ilğar ideyalärgä, paydiliq layihilärgä mähsus mäbläğ aҗritilip, ämälgä eşişiğa qol-qanat boluşi ävzäl. Undaq qilinmaydekän, bilimlik yaşlar çät älgä berip, başqa dšlätniŋ namidin çiqişi ehtimaldin jiraq ämäs. Ägär ilim-pänni rivaҗlandurimiz däydekänmiz, aldi bilän innovatsiyalik layihilärni qobul qiliş haҗät. Qabiliyätlik yaşlirimiz yezilardimu yetärlik. Yeza yaşliri şähär yaşliriğa qariğanda kšpligän mümkinçiliklärdin çättä qelivatidu. Dšlät rähbiri bunimu yadimizğa saldi. Prezident yeza yaşliriğa mälum iş ornini eçip, iş başlişiğa yardäm qolini sozuş keräkligini äskärtti. Hazir mämlikät yeza egiligi sahasini täräqqiy ätküzüşkä kšp miqdarda mäbläğ bšlüvatidu. Eytayluq, «Tiҗarätniŋ yol häritisi – 2020» programmisi, «Agrosanaätni täräqqiy ätküzüş» programmisi boyiçä yaşlar üçün mähsus punkt kirgüzülsä däymiz. Mäsilän, yeza egiligi sahasiniŋ rivaҗlinişiğa tšhpä qoşuvatqan yaşlar yetärlik. Ular iҗarigä yär elip, iş başlay desä, türlük tosalğuluqlarğa duç kelivatidu. Mana şularni yenikläştürüp, kälsä-kälmäs seliqlardin boşitiş täripini tegişlik ministrliklär bilän җavapkär idarilär oylaştursa däymiz. Niyätqu bar, biraq qollaş az.
Bügünki yaşlar – ätiki käspiy mutähässis, keläçäk ailiniŋ tüvrügi. Härbir yaş җämiyättä šz orniğa egä boluşi üçün härqandaq җämiyätlik mäsiligä bepärva qarimasliği keräk. Sävävi vätänpärvärlik häm mäniviy roh ätrapimizdiki kšpçilik bilän arilişiştin päyda bolidu. Mäsilän, yaşlarniŋ šzi ayrim täşkilatlarniŋ qol çomiğiğa ayliniştin saq bolğini ävzäl. Bolupmu, bäzibir milliy mäsiligä kälgändä yaşlar šzliriniŋ salmaqliq pikrini bildürgini toğra. Yoşuridiğini yoq, keyinki vaqitlarda yärlik hakimiyätlär türlük-tümän märikä-sänälärdä yaşlarni päqät şou-programmilar bilän fleşmob ohşaş kšŋül kštiridiğan oyun-tamaşilarğila paydilinip kelivatidu.
Dšlät rähbiriniŋ «bäş başlanmisi» dairisidä studentlarni yataqhana bilän täminläş mäsilisi kštirilgän edi. Uşbu başlanminiŋ nätiҗisidä Almuta, Astana, Atırav vä başqimu çoŋ şähärlärdä student yataqhaniliri selinip, däsläpkiliri paydilinişqa berildi. Vahalänki, bu student yataqhanisiğa muhtaҗ 101 miŋdin oşuq studentniŋ mäsilisini toluq häl qilalamdu? Ändi pätir yallap jürgän 24 miŋ almutiliq vä 17 miŋ astanaliq studentniŋ muŋ-muhtaҗini kim tiŋşimaq? Moşu mäsiligä җavapkär Baqıtjan Jumağulov keläçäktä student yaşlarniŋ yataqhaniğa muhtaҗ bolmaydiğanliğini eytivedi. Sävävi här jili yeŋi oquş jili başlinişi bilän yataqhana izdäp ketidiğan yaşlar intayin kšp. 2016-jili Dšlät rähbiri 2020-jilğiçä 75 miŋ orunluq yataqhana selişqa tapşurma bärgän edi. Älvättä, bu mäsilini tšrt jilda häl qiliş oŋay ämäs. Biraq Bilim vä pän ministrligi bärgän mälumatta 2018-jili 140 miŋğa yeqin uçumkar mäktäpni tamamliğan. Uniŋdin taşqiri 9-sinipni tamamlap, mähsus kolledjlarğa çüşkän studentlar bar. Ändi şähärgä yezilardin kelip, bilim alidiğan yaşlar sani – 41 payiz. Şundaqla keyinki jilliri yaşlar arisida uçrişidiğan härhil kelişmäsliklär kšpäymäktä. Uniŋğa çeliqmas üçün sağlam hayat tärizini şäkilländürüp, sport bilän şuğullinişqa diqqät bšlünsä. Ammiviy sportni täräqqiy ätküzüş üçün sport kompleksliri hizmitini häqsiz yaki ärzän bahada kšrsitiş mäsilisini qolğa alğan toğra. Rast, hazir štküzülüvatqan sport musabiqiliri az ämäs. Elimizdä qişliq Aziada, Universiada oyunliri šz däriҗisidä štti. Şuniŋğa munasivätlik sport kompleksliri selindi. Mana, şularni häliqniŋ paydilinişiğa beriş keräk. Uniŋsiz balilarniŋ, šsmürlärniŋ, yaşlarniŋ sportqa kšŋül bšlüp, turaqliq şuğullinişi yoq gäp. Yänä bir täkitläp ketidiğan mäsilä – yaş mutähässislärniŋ çät yezilarda işlişi üçün tegişlik şarait yaritiş. Här jili qançiligän yaş mutähässis oquş orunlirini pütirip, qoliğa diplom alidu. Vahalänki, ularniŋ içidä yezisini, tuğulğan yerini gülländürüşkä hässä qoşqusi kelidiğanliri kamdin-kam. Hätta, bäziliridä «yezamni gülländürüşkä paydam tägsekän» degän oy tamamän bolmişi mümkin. Şundimu «Elimizniŋ keläçigi – yaşlar» desäk, Yaşlar jili dairisidä qabiliyätlik yaş mutähässislärni äl-jut aldida kštirip, qollap-quvätläştin yaliqmasliğimiz keräk.
Şunimu täkitläş keräkki, Yaşlar jiliğa bšlinidiğan mäbläğ tärbiyäviy ähmiyiti yoq, quruq kšŋül kštiridiğan närsigä ämäs, eniq çarä-tädbirlärgä särip qilinişi äqilgä muvapiqtur. Uniŋ üçün atqurulidiğan işlarniŋ iş-reҗisi tüzülüşi haҗät. İkkinçidin, yaşlarniŋ iҗtimaiy mäsilisini häl qilişni kšzläş lazim. Hazir ailä arisidiki kelişmäsliklärniŋ, aҗrişiş faktliriniŋ kšpiyip ketişimu yaş aililärniŋ jillap pätir yallap turuşidin, işsizliqtin päyda bolmaqta. Mutähässislär yaşlar arisida ailisini saqlap qelişqa munasivätlik pat-pat sšhbät uyuşturuşni toğra kšridu. Mümkin, aҗrişişniŋ aldini eliş üçün mediatsiyalik märkäzlärniŋ paaliyitini җanlanduruş keräktu.
Hälqimizdä «Yaş kälsä – işqa» degän sšz bar. Äqillik tehnologiya dävridä äqilmu, yeŋi ideyamu yaşlardin çiqidu. Şundaq ekän, Yaşlar jili yaşlarğa beğişlinip, ularni tehimu qanatlanduruşi keräk.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ