Meniŋ mehnätkäş, mehrivan momam

0
102 ret oqıldı

«Yeşi çoŋayğansiri adämlär oyçan, hiyalçan bolup qalidu» degini rast ohşaydu. Keyinki vaqitlarda mänmu kälmäskä kätkän baliliq çağlirimni, kindik qenim tškülgän jutum – Dovun bilän hayattin štkän qälbim tšridiki qädirdanlirimni kšp oylaydiğan bolup qaldim. Bolupmu beğubar baliliq dävrimdä maŋa kšp pasibanliq qilğan, şipa qolluq mehrivan momam Gülsümhanni pat-patla yadimğa alimän.
Momamniŋ baqi duniyağa säpär qilğiniğa helä uzaq vaqit boldi. Qaçandu-bir zamanlarda uniŋ yetigidä jürgän meniŋmu yeşim hazir säksängä yeqinlişip qaldi. Şuŋlaşqa ğuyuldap štüvatqan jillarniŋ barğansiri meniŋmu hatirilirimni «qeritip», äslimilirimni ğuvalaşturuvatqanliğini iqrar qilimän. Biraq baliliq çeğimda momam bilän billä štküzgän bäzibir däqiqilär, uniŋ hayatiğa munasivätlik ayrim vaqiälär goya tünügünla yüz bärgändäk kšz aldimda turidu häm ularni hayatimniŋ ahiriğiçä untumaymän däp oylaymän.
Tšrt oğul vä bir qizniŋ anisi bolğan momam šz zamandaşliri qatarida intayin kšp qiyinçiliqlarni beşidin štküzgän mehnätkäş ayal. Uluq Vätän uruşi başlanğanda täpsä tšmür üzidiğan üç oğli җäŋ mäydaniğa atlinip, ularniŋ ikkisi yaridar bolup, nimҗan halättä jutqa qaytsa, üçinçisi hät-deräksiz yoqap kätti.
Bovimiz ätigän vapat bolup kätkäçkä, baliliri uruşqa atlanğanda, turmuş-tirikçilikniŋ hämmä qiyinçiliği ikki kiçik balisi bilän tehi bir yaşqimu tolmiğan nävrisi – meni quçaqlap qalğan äynä şu momamniŋ zimmisigä çüşkän edi. Apam bolsa, uruş jilliri arqa säpniŋ äŋ җasur qährimanliriniŋ biri süpitidä yazliği su tutuş, oma oruş, qişliği tağdin at-eşäklär bilän otun-yağaç toşuş qatarliq җismaniy eğir işlar bilän mäşğul bolup, šy kšrmäy degidäk mehnät qilatti. Şuŋlaşqa män kšpiräk momamniŋ qeşida jürüp, uniŋ tärbiyisi bilän šstüm. U:
Qoradiki kalilarni,
Һaydap davan aşurdum.
Qolumdiki balilarni
Bir Allağa tapşurdum,
– deginiçä, ikki balisini yetiläp, meni hapaş qilğan halda egilikniŋ härhil işlirini bäҗirişkä kirişip ketätti. Şu teriqidä momamniŋ qariyağaçniŋ şah-şämbilirini bir-birigä bağlap, orun täyyarlap, meni şu yärgä yatquzup qoyup, etizliqlarda kšktatlarni, qoğun-tavuzlarni šstürgänligi, pişip yetilgänlirini eriqlarniŋ içigä düglitip jiqqanliği hazirğiçä ğuva yadimda.
Qäyärdin ekänligi eniq esimdä yoq, äytävir, momam ikkimiz bir küni eşäk bilän yolğa çiqtuq. Män egärniŋ käynidä šrä turup, uniŋda oltarğan momamniŋ boynini çiŋ quçaqlavalğan edim. Momam yol boyi:
Sän taylaqmu, män taylaq,
Balamğa yätküz taylaq.
Balamğa yätküzgändä,
Qoyumän seni yaylaq,
– däp, qoşaq toqup maŋdi. Şundaq qilip, Dovunğimu yetip kälduq. Һeliğiçä kšz aldimda turidu: mäliniŋ kirgänla yerigä adämlär toplinip ketiptu. Ularniŋ arisida härbiyçä kiyingän, mäydisigä härhil medal', bälgülärni taqiğan, egiz boyluq biri bar edi. Uniŋ bilän momamniŋ qandaq kšrüşkini yadimda yoq, biraq meni kštirivelip: «Mana seniŋ dadaŋ, bar!» degändä, šzämniŋ härbiy kiyimdiki kişigä hetiqap, äyminip, aran barğinim ğuva esimdä.
Kiçik dadam Tudahun bilän dadam Tursunniŋ yaridar bolsimu, uruştin jutqa hayat kelişi momamniŋ kšŋlini helä hatirҗäm qilğan edi. Biraq u җarahätlängän balilirini ayap, ularğa yar-yšläk boluş mähsitidä kšp mehnät qildi. Qançä ayisimu, qan keçip kälgän pärzäntliriniŋ biri – 45, yänä biri 61 yeşida hayattin štti. Şuŋlaşqa momam šmriniŋ ta ahirqi tiniqliriğiçä ağriqçan qizi bilän känҗä oğli Rehimҗanniŋ vä biz, nävriliriniŋ, ğemi bilän yaşidi.
Äslidä momam, oqät qiliştin qaçmaydiğan, çevär qolluq, äpçil ayal edi. Öyümizdä «Zinger» markiliq ayaq bilän işlitilidiğan tikinçilik maşin bolidiğan. Ätä-ahşimi momam äynä şu maşinka bilän šzi äyligän härhil hayvanlarniŋ teriliridin çoruq, җuga, pinҗäk, bšklärni tikip, andin ularni Yarkäntkä apirip, kšmüqonaqqa tegişip kelätti. Yänä bir täräptin dehançiliq bilän şuğullinip, qişqa ozuq täyyarlatti. Momamniŋ äynä şundaq ämgäkçanliği tüpäyli halta-haltilarğa qaçilanğan җigdä, kšmüqonaq, aptappeläz danliri ohşaş härhil ziraätlär asqilarğa esilip, kavilar täkçilärgä tizilip ketätti. Momam şundaqla mal tutup, bizgä süt-qetiqlarni berätti. Eşinsa, qurt-mayğa aylandurup, saqlap, yänila nävrilirigä yegüzätti. 1884-jili tuğulup, 1983-jilğiçä, yäni bir jil kam äsir yaşiğan momamniŋ şu mudhiş jillarda birär kün yetip haduq çiqarğanliğini zadila esimgä alalmaymän. Һazir oylisam, äziz pasibanim qiyin zamanlarda ävladini heçkimniŋ qoliğa qaratmay, täl-tšküz qatarğa qoşuş mähsitidä äynä şundaq tinimsiz ämgäk qilğan ekän.
Momam intayin çidamliq edi. Qiyinçiliqlarğa duç kälsimu, dayim šzini sävirlik tutuşqa tirişatti. Täğdirigä nalip, kšrüngängä därt-puğanini tšküp kätmätti. Äksiçä, orunluq pikir-mäslihätliri arqiliq ätrapidikilärgä mundaq qiyin väziyätlärdä šzlirini qandaq tutuş keräkligini ügitätti. Buniŋ hämmisi momamniŋ šz zamanisiğa muvapiq kšzi oçuq, diniy җähättin savatliq, urpi-adätlärdin yahşi häviri bar, bäş vaqliq namizini qaza qilmaydiğan, kšpni kšrgän eğir-besiq insan bolğanliğiğa munasivätlik bolsa keräk däp oylaymän.
Bulardin başqa momamniŋ tevipliq hususiyitimu bar edi. U mäzgillärdä yezimizda dohtur bolmiğaçqa, jutdaşlar ağrip qalğan balilirini davalitiş üçün šyümizgä elip kelätti. Momam ularniŋ çirayiğa, jiğisiğa qarapla ağriq säväplirini eniqlaydiğan. Andin aşlaş, däm seliş arqiliq davalatti. Bäzidä tuhum, tohu, igir vä başqa närsilärniŋ şipa bolidiğanliğini eytip, ularni paydilinişniŋ usullirini çüşändürätti. Һamildar ayallarniŋ vaqit-saati tolğandimu, birinçi novättä momamğa hävärläydiğan. Mundaq päytlärdä u keçini – keçä, kündüzni kündüz demäy, çapsaniraq ularniŋ šylirigä yetişkä aldiratti. Jutdaşlirimizniŋ hämmisi degidäkla momamni «Güsmahan ayla» däp hšrmätläp jürüşimu äynä şu säväplärdin bolsa keräk.
Momam intayin pakizä, şuniŋ bilän billä huşhoy insan edi. Şuŋlaşqa biz hämmimiz pat-patla momamniŋ šyigä җäm bolğanni yahşi kšrättuq. Undaq çağlarda nävrilär şohluq qilsimu, bir yärlärni buzup, hoyla-aram, šy içini qalaymiqanlaşturuvätsimu, rämiti heçqaçan qapaq türmätti, avazini kštirip gäp qilmatti. Päqät mehrivanliq bilän «Һäy, soytaqlar, nemä bolduŋlar? Uruşmay oynaŋlar, qerindaşniŋ baliliri uruşsa, yaman bolidu» däp qoyidiğan. Özi bolsa, kelinliri bilän çay içkäç, uzaqtin-uzaq muŋdişip, pikir-mäslihätlärni berätti. Momamniŋ bir alahidiligi, yalğan eytqanni nahayiti šç kšrätti. Yalğançilarni bayqap qalsa, «qariyüz» däp üzigila gäp qilatti.
«Ataŋniŋ qädrigä, ataŋdäk bolğanda yetisän» demäkçi, bizmu hazir šzimiz moma bolğanda, momimizniŋ iş-härikätlirini kšz aldimizğa kältürüp, uniŋ päqät bizniŋ ğemimiz bilän yaşiğanliğiğa çoŋqur kšz yätküzüvatimiz. Hudağa şükri, rämätlik momamniŋ hämmila nävriliri bügünki taŋda šylük-oçaqliq, nävrä-çävrilik bolup, ailä tavabiatiniŋ mäzmut çinarliri süpitidä siy-iltipatqa bšlünüp hayat käçürmäktä. Şähsän šzäm uzun jillar davamida maarip sahasida ämgäk qilip, hšrmätlik däm elişqa çiqtim. Män bügün şu närsini işäşlik qäyt qilimänki, işimdimu, şähsiy hayatimdimu momamniŋ maŋa bärgän tälim-tärbiyisiniŋ paydisi kšp boldi. Şu tüpäyli män talay qetim bu šmürniŋ «tar yol, teyilğaq keçikliridin» aman-esän štüp, bügünkidäk bähitlik qeriliqqa qol yätküzüşkä muvappäq boldum. Ändi päqät momamniŋ maŋa siŋdürgän eqidisi meniŋ arqiliq keläçäk ävlatqa štüp, şularni izgülükkä dävät qilsekän däp tiläymän.

Gülpäräm TURSUNOVA,
peşqädäm ustaz.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ