Keläçäk meditsinisi – Almutida

0
111 ret oqıldı

Bügünkidäk yeŋi tehnologiyalär zamanida җämiyitimizniŋ hämmä sahaliri alämşumul täräqqiyat yoliğa çüşkän. Meditsina sahasi bu җäriyanniŋ äŋ aldinqi qatarida kälmäktä. Operatsiya qiliş häm diagnoz qoyuş tehnikisi vä uslubliri, davalaşniŋ yeŋi tehnologiyaliri kün sanap šzgärmäktä. Keyinki vaqitlarda duniyada bemarni ilik hüҗäyräsi (stvolovaya kletka) bilän davalaş uslubi ammibapliqqa aylanmaqta. Äynä şundaq äŋ ilğar tehnologiyalärni paydilinip, bemarlarni davalavatqan Almutidiki «Һüҗäyrilik tehnologiyalärniŋ Moskva märkizi» bolup hesaplinidu. Yeqinda mäzkür märkäzniŋ baş vraçi Raşit Abdul bilän uçrişip sšhbätläşkän eduq.

Yoldaş MOLOTOV,
«Uyğur avazi»
– Raşit, däsläptä šzäŋni gezithanlirimizğa tonuşturup štsäŋ?
– Märhämät, män Ämgäkçiqazaq nahiyäsigä qaraşliq Täşkänsaz yezisida tuğuldum. Yezimizdiki Һ.Abdullin namidiki mäktäpni 2002-jili tamamlap, Asfendiyarov namidiki meditsina institutiniŋ davalaş fakul'tetiğa oquşqa çüştüm. Mäzkür bilim därgahini 2009-jili pütärgändin keyin Almutidiki tšmüryolçilar ağriqhanisida, keyiniräk 13-poliklinikida ämgäk paaliyitimni başlidim. Keyin farmatsevtika şirkätliriniŋ Astana şähiri vä Aqmola vilayiti boyiçä väkili boldum. Bu şirkätlärdä biraz işläp, qaytidin ämäliy işqa yüzliniş qarariğa käldim. Yadroluq fizika instituti yenidiki poliklinikida bšlüm başliği, keyiniräk Almutidiki җumhuriyätlik Ailäviy-vraçlar märkizidä baş vraçniŋ orunbasari hizmätliridä boldum.
Özäm dayim meditsinidiki yeŋiliqlarni nazarät qilip turimän. Bolupmu hüҗäyrä bilän davalaş tehnologiyasigä bäk qiziqimän. Sävävi, alimlar näq moşu sahani “keläçäk meditsinisi” däp etirap qilivatidu. Uniŋdin taşqiri, ismi duniyağa tonulğan uyğur alimi Şšhrät Mutällipovniŋ tätqiqatlirini üginişkä başlidim. U päyttä mundaq tehnologiyalär Qazaqstanğa yeŋidin kälgän edi. Män bu sahaniŋ mutähässislirigä muraҗiät qilğan edim, ular meni qobul qilişti. Mana bir yerim jildin buyan moşu yärdä işlävatimän.
– Һazir silär tävsiyä qilivatqan tehnologiyaniŋ alahidiligi nemidä?
– İlik hüҗäyrisini tätqiq qiliş HH äsirniŋ beşida başlanğan. 1901-jili professor Aleksandr Maksimov däsläpki qetim adäm organizmida bšlünidiğan vä başqimu hüҗäyrilärni äsligä kältüridiğan – ilik hüҗäyriliriniŋ bar ekänligini eniqliğan. Şuniŋdin keyin nurğunliğan alimlar tätqiqatlarni jürgüzdi. Ämäliy täҗribilärmu ämälgä aşuruldi.
Bu tehnologiyaniŋ asasiy alahidiligi – adäm organizminiŋ šzini šzi äsligä kältürüş iqtidarini paydiliniş arqiliq eğir ağriqlarni davalaş. Uniŋdin taşqiri, bizniŋ tehnologiya çoŋ operatsiyalärgä al'ternativa bolalaydu. Mäsilän, adämniŋ tomurini almaşturuş haҗät boldi däyli. Buniŋ üçün bemarni bir ay davamida operatsiyagä täyyarlaş lazim. Operatsiya qiliş üçün mähsus bšlmä, anestiziolog, hämşirilär, ayrim vasitilär haҗät. Bemarniŋ bir yerini kesip eçiş keräk. Şuniŋdin keyinla tomur almaşturulidu. Operatsiyadin keyin bemar biraz vaqit šzigä kelişi keräk, uniŋğa kütüm haҗät bolidu. Yäni bemar sällimaza saqiyip çiqişi üçün helä nurğun vaqit täläp qilinidu. Uniŋdin taşqiri adäm organizmi dayim šsüp turidu ämäsmu. Ändi organizmğa selinğan yat närsä šsmäydu. Bäş-altä jildin keyin uni yänä almaşturuş lazim bolidu.
– Operatsiya җäriyani häqqidä täpsiliy eytip bärsiŋiz?
– Bemar däsläp kälginidä biz qandaq meditsiniliq analizlarni tapşuruş keräkligini täpsiliy eytip berimiz. Һaҗät bolğan meditsiniliq analizlar täyyar bolğandin keyin märkäzniŋ ikkinçi qävitidiki manipulyatsiya bšlmisigä kirgüzimiz. Bizniŋ plastikiliq hirurg, MDҺ älliri plastikiliq hirurglar җämiyitiniŋ prezidenti B.Bairov operatsiyani başlaydu. Bu җäriyanni bizniŋ adättiki çüşänçimizdiki «operatsiya» däp eytişniŋ šzimu qiyin. Sävävi, hirurg bemarniŋ qosiğiniŋ astidin şprits arqiliq 200 millilitrdäk may alidu. Bu qiriq minuttäk vaqit içidä ämälgä aşurulidu. Mähsus laboratoriyadä äynä şu elinğan maydin bizgä keräk hüҗäyrilärni tallavalimiz. Ulardin mezenhimal'liq ilik hüҗäyrisi vä stromal'liq-vaskulyarliq fraktsiya elinidu. Stromal'liq-vaskulyarliq fraktsiya (SVF) qisqa vaqit içidä täyyarlinidu. Uni bemarğa şu künila selişqa bolidu. U bemarniŋ qaysi yeri ağrivatsa, bevasitä şu yärgä selinidu. Bu usul asasän kosmetologiyadä vä ortopediyadä qollinilidu. Mäsilän, adämniŋ tiz ustihanliriniŋ otturisiğa, burunğa, kšz ätrapidiki organlarğa selinişi mümkin.
Ändi mezenhimal'liq ilik hüҗäyrisi deginimiz – bizniŋ organizmimizda härqandaq hüҗäyriniŋ tiplirini çiqirişqa ihtidari bar mänbä. U, juqurida eytqinimdäk, bemardin elinğan maydin täyyarlinidu. Eniğiraği, mähsus alahidä taza şaraitlarda maydin elinip kšpäytilidu. Ularni kšpäytiş üçün tähminän on kün haҗät. Tomur arqiliq qanğa kirgüzülidu. Qan arqiliq ular organizmniŋ keräk yerigä «yetip» baridu. Mäsilän, beğirni äsligä kältüridu, yeŋi tomurlarniŋ šsüşini täminläydu, insulin çiqiriş ihtidarini aşuridu.
Moşu yärdä ilik hüҗäyräsi häqqidä addiy til bilän eytip štkinimiz toğra bolsa keräk. İlik hüҗäyräsi härqandaq organizmda moҗut. Yäni, ular adäm organizminiŋ işläp turuşi üçün hizmät qilidu. Ular işlimisä, demäk, organizm ağriqqa duçar bolidu. Biz laboratoriyadä täyyarliğan hüҗäyrä organizmğa kirgändin keyin ikkigä bšlünidu. Şundaq qilip, bšlüngän hüҗäyrä organizmniŋ ağrivatqan җayidiki hüҗäyrägä «kelip» uni «ohitidu». U «ohansa», uniŋğa küç berişkä kirişidu. Ägär u tamamän šlgän bolsa, šzi şuniŋ funktsiyasini atquruşqa başlaydu. İlik hüҗäyrisiniŋ äҗayip hususiyiti – u organizmdiki ağrivatqan җayni šzi «tepivalidu», šzi ağriqniŋ kšlämini «eniqlaydu» häm şu yärdiki hüҗäyrigä ohşaş «härikät» qilidu vä kšpiyidu.
Biz bemarğa haҗät barliq şaraitlarni täyyarliğandin keyin ukol arqiliq ilik hüҗäyriliri bemarğa selinidu. Bu altä saatqiçä sozulidu. Şuniŋdin keyin bemar šyigä ketiveridu. Moşu yärdä şuni alahidä täkitläş lazimki, bemar ukol selinğandin keyin därhal saqiyip kätmäydu. Toluq äsligä keliş җäriyani altä aydin on ikki ayğiçä sozuluşi mümkin. Amma bu vaqit içidä bemar süpätlik hayat käçürüş imkaniyitigä egä bolidu.
Mana, qisqiçä eytqanda, barliq җäriyan moşundaq ämälgä aşurulidu.
– Moşu tehnologiya bilän qandaq ağriqlarni davalaşqa bolidu?
– Bu tehnologiya bilän davalinidiğan ağriqlar tizimi nahayiti kšp. Jüräk-tomur sistemisi, qänt diabeti, Parkinson, Al'tsgeymer, DTsP, oftol'mologiya, ortopediya vä başqimu ağriqlar.
Qoşumçä qilsam, hüҗäyrä terapiyasi keyinki jillarda Rossiyadä yahşi täräqqiy etivatidu. Mana, štkändä Rossiyaniŋ Novosibirsk şähiridiki käsipdaşlirimiz infarkt alğan bemarni davalidi. Mälumki, infarkt alğanda adäm jürigidiki tomurlar yerilip ketidudä, u yärdä yara päyda bolidu. Demäk, qan aylinimi tohtaydu. Bemarniŋ ayrim äzaliri işlimäy qalidu. Än°äniviy meditsina bilän davaliğanda, birinçidin, bemarniŋ saqiyişi üçün uzaq vaqit ketidu. Adäm işlimäydu, naka bolup qelişi, täkrar infarkt elişi, hätta šlüp ketişi ehtimaldin jiraq ämäs. Rossiyalik käsipdaşlirimiz heliqi bemarniŋ jürigidiki yariğa zond arqiliq ilik hüҗäyrisini salğan. Bemarni altä ay davamida nazarät qilip turğan. U iҗabiy nätiҗä berip, bemar organizminiŋ 75 payizi äsligä kälgän. İlgiri än°änviy meditsina uslubi bilän davaliğanda bemarniŋ organizmi päqät 45 – 50 payizğiçä äsligä kelişi mümkin. Şundaq nätiҗilär DTsP, Al'tsgeymer, qänt diabeti, Parkinson ağriqlirini davaliğanda qolğa kältürüldi.
Älvättä, bu tehnologiya bilän davalaşniŋ alahidilikliri kšp. Ularniŋ hämmisini täpsiliy eytip çiqiş üçün gezit beti azliq qilidu. Barliq ähbaratlarni bizniŋ märkäzgä kälgändä eytip berimiz. Şundaqla qoşumçä mälumatlarni bizniŋ räsmiy saytimizdin elişqa bolidu.
– Bayqiğinimizdäk, hüҗäy-rilik tehnologiyaniŋ iҗabiy täräpliri kšp ekän. Şu nuqtäiy näzärdin qariğanda, dšlät moşu tehnologiyani täräqqiy ätküzüşkä nemişkä mänpiyätdar ämäs?
– Män, juqurida eytqinimdäk, hazir bu tehnologiya pütkül duniyada sür°ätlik täräqqiy etivatidu. Adättä, härqandaq yeŋiliqniŋ täräpdarlirimu häm qarşi çiqquçilirimu boliduğu. Bu yärdimu şu ähval. Qarşi çiqquçilarniŋ eytişiçä, bu yärdä etika häm moral' normiliri däpsändä qilinivatqidäk. Undaq deyişiniŋ sävävi, bäzi ällärdä ilik hüҗäyrilirini ana balayatqusidin, säkkiz häptilik embriondin, sün°iy tuğuttin çüşüp kätkän balidin elivatqan ähvalliri uçrişidu. Çünki äynä şundaq elinğan ilik hüҗäyräliriniŋ resursliri, iqtidari nahayiti küçlük. Davalaş nätiҗisimu ünümlük bolidu. Moşuni paydilinivatqanlarmu bar.
Ändi bizniŋ märkäzdä, juqurida eytqinimdäk, ilik hüҗäyrisini päqät adäm šzidin elinğan maydin alimiz. Yäni, etika normiliri dairisidin çiqmaymiz. Uniŋdin taşqiri, märkäzdä barliq äsvap-üskinilär Yaponiyadin, Germaniyadin, Büyük Britaniyadin kältürülgän. Һaҗät materiallarni Şveytsariyadin alimiz. Laboratoriyamiz İSO-20001 häliqara standartiğa muvapiq işläydu. Laboratoriya başliği Tat'yana Stupnikova Moskva dšlät universitetini tamamliğan täҗribilik dohtur. Moşu tehnologiya boyiçä birnäççä ilmiy ämgäklärniŋ muällipi. Barliq җäriyan alahidä taziliq şaraitida ämälgä aşurulidu.
Ändi bevasitä bizniŋ elimizdä bu tehnologiyalärniŋ ammiviy räviştä kirgüzülmäsliginiŋ säväpliriniŋ biri — bu saha qanun turğusidin toluq rätlänmigän. Hoşna Rossiyadä qanun qobul qilindi. Bizdimu yeqinqi ikki-üç jilda bu mäsilä häl qilinidu däp oylaymän. Bäzilär «silärniŋ märkäz qanunsiz işlävatamdu?» deyişi mümkin. Biz transplantatsiya toğriliq qanun aktliriğa muvapiq işlävatimiz. Märkäzniŋ moşundaq işlarni ämälgä aşuruşqa hoquq beridiğan dšlät litsenziyasi bar. Alahidä täkitlisäm, bizniŋ märkäz qanun vä etika normiliri dairisidä paaliyät jürgüzidu.
– Silärdä davalinişniŋ bahasi bemarlar üçün qolyetimlikmu?
– Җumhuriyitimiz Prezidenti Nursultan Nazarbaev Qazaqstan hälqigä yolliğan mäktüpliriniŋ biridä keläçäk ihtisatniŋ birnäççä yšnilişini täräqqiy ätküzüşniŋ, şularniŋ içidä biomeditsinini täräqqiy ätküzüşniŋ muhimliğini täkitligän edi. Biz moşuni toluği bilän qollap-quvätläymiz. Märkäz äŋ ilğar tehnologiyalär bilän işläydiğan Qazaqstandiki däsläpki vä birdin-bir märkäz bolup hesaplinidu. İlgiri moşu tehnologiya bilän davalinişni haliğuçilar çät ällärgä berişqa mäҗbur edi. Demäk, yol, tamaqliniş, yaşaş çiqimliri bolatti. Ändi çät ällärgä berişniŋ haҗiti yoq. Bizmu şular kšrsätkän barliq hizmät türlirini kšrsitäläymiz. Bahalar 85 miŋ täŋgidin başlinidu. Bu çät ällärdiki bahalar bilän selişturğanda helila ärzän.
Bizniŋ asasiy mähsitimiz — qazaqstanliqlarniŋ salamätligini vä hayat käçürüş süpitini äŋ ilğar biomeditsina tehnologiyalirini täräqqiy ätküzüş häm qolliniş arqiliq yahşilaştin ibarät.
– Sšhbitiŋgä rähmät.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ