Därt-älimi misralarğa qaçilanğan

0
101 ret oqıldı

(Kšrnäklik şair Savut İskändärovniŋ tuğulğiniğa — 80 jil)

Şeir – şair tänha oylinip oltarğanda, yärdin ünüp çiqmaydu, huddi Qur°an ayätliridäk, ğayiptin nazil bolup çüşidu. Şu päyt ilham kälgän pursät bolup, şairniŋ oy-pikirliri misralarğa märvayittäk tizilidu. Һäqiqiy şeir äynä şundaq ğayivanä pursättila tuğulidu. Qälämdaş buradirim, bu künlärdä tuğulğiniğa 80 jil toluvatqan kšrnäklik şair, märhum Savut İskändärov bilän meniŋ peşanämgä lävhulmähpuzda (täğdir pütülgän däptärdä) şair boluş pütülgän ekän, Huda bizni qerindaş Qazaq eliniŋ gšzäl Almuta şähiridä – uyğur milliy mätbuatiniŋ ana bšşügidä – «Uyğur avazida» uçraşturdi. Biz bu hasiyätlik därgahniŋ bosuğisidin atlap kirip, šmrümizniŋ täŋ yerimini särip qilip, uniŋ tšrigä çiqip, äşu issiq ugidin uçum bolduq. Şuŋlaşqimu bizgä qanat pütkän bu hasiyätlik orun kšzümizgä Mäkkidäk muqäddäs bolup kšrünätti.
Jillar štüşi bilän bizdiki izgü mähsät-muddiarimizniŋ ohşaşliği Savut bilän meni qädinas dost qilip qoydi. Sürüştürsäm, Savut muqäddäs İli däriyasiniŋ u qanitida – Җağistayda 1939-jili tuğulup, Ähmätҗan Qasimiy namidiki darilmuällimindä oquğan, räzil «stil' tüzitişniŋ» kasapitidin «millätçi» atilip, Läntäyzä heŋiğa işläşkä palanğan ekän.
Täğdirniŋ täqäzasi bilän kindik qeni tškülgän Ana-vätändin ayrilip, qerindaş Qazaq elidin baş-pana tapqandin keyin, 1960-jili Abay namidiki Qazaq pedagogika institutida tälim elip, däsläp Zarya Vostoka mähällisidiki ottura mäktäptä muällim bolup, andin «Uyğur avaziğa» kälgän ekän. Mäzkür näşirniŋ qoşumçisi «Yeŋi hayat» gezitiniŋ mädäniyät bšlümini başqurup jürgän çeğida gezitta «Dutarimniŋ siri şu» degän şeiri elan qilindi. Oqup çiqip, hayaҗanimni basalmay, täbrikläş üçün uniŋ bšlümigä kirdim.
– Ahir meniŋ uluqliğimni tän elip, aldimğa egilip kirdiŋmu? – dedi u çaqçaq qilip.
– Rast, saŋa qol qoydum, adaş! Şunçä çoŋ gäpni şunçä qisqa ipadiliginiŋ üçün män saŋa qayil! – dedim.
Muhtäräm, gezithan, u şeirni silärniŋ näzäriŋlarğa sunay:
Çalğinimda dutarimni zoq bilän,
Qazaq dostum, eğir näpäs aldiŋ sän.
– Neçük şunçä beşi yoğan, muŋluq däp? –
Maŋa beqip, soal qoyup qaldiŋ sän.

Rastimu şu, muŋluq meniŋ dutarim,
Tarihimni sšzläydu bu qoş tarim.
Siŋip kätkän hämdäm bolup uniŋğa,
Äsirlärdin beri çäkkän ah-zarim.

Dutarimda ayan hälqim täğdiri,
Sirlar tškär pädilärniŋ härbiri.
Beşi kiçik bolsa ägär içigä,
Siğmas edi uyğurumniŋ därtliri…
– Savut, tšgidäk bästiŋ bolğan bilän, tügmidäk äqliŋ bar-yoqini bir sinap baqay, män bilän muşairigä çüşämsän, dedim.
U qaqahlap külüp kätti.
– Һoy, monu tayçaq at bolup ketiptiğu, çüşsäm, çüşäy, işttin qorqqan gaday ämäs!
– Muşairä dutar häqqidä bolsa, razimusän? Män ikki misra eytimän, sän davamlaşturisän.
– Razimän, qeni oqi!.
Män oylinip turup mundaq dedim:
– Dutarniŋ tari ikkidur,
Biri azliq qilar, dostum.
U ançila oylanmayla därru mundaq dedi:
– Kişiniŋ jutida jürsäŋ,
Ödäk ğazliq qilar, dostum!
Män ikki qolumni kštirip, qayil bolğinimni – läl bolğinimni iqrar boldum.
Savut ikkimiz bir däm eliş küni peşqädäm şair Tursun Vahidini yoqlap qoymaqçi bolup maŋduq. Yol avusun dedimu, u “yänä bir qetim bäl tutuşmaymizmu?” däp külümsiridi. «Yalaŋğidaq sudin qorqmaydu, maqul», desäm, u «Bu qetim män başlay, mavzusi hotun häqqidä bolsun!», dedi.
– Qiş zimistan bostini –
Quruq bolsa otunuŋ.
Bu җahanniŋ rahiti –
Yahşi bolsa hotunuŋ! – däp maŋa qaridi.

– Yaman bolsa hotunuŋ,
İçididur tütünüŋ.
Tütäp-tütäp šlärsän,
Һeç qalmastin pütünüŋ… – devidim, u qaqahlap külüp kätti.
Mänzilgä ildamla yetip barduq. Tursun aka işik aldida bizni kütüp, tamaka çekip oltarğan ekän. «Äziz mehmanlirim män musapirni yoqlap käptu” däp hoşal bolup, ağzi quliğiğa yetäy däp qaldi. Patihädin keyin kšŋli sunuq ğerip akimiz bilän kün patqiçä paraŋlaştuq. Bolupmu uniŋ şu küni eytqan bäzi sšzliri heliğiçä yadimda qaldi. U Savut bilän meni ikki yenida oltarğuzuvelip, šziniŋ häliq qoşiğidin ikki miŋni yatqa bilidiğanliğini, Teyipҗan İlievniŋ tšrt miŋ qoşaq bilidiğanliğini, Lutpulla Mutällipniŋ İli häliq qoşaqliriniŋ hämmisini yadqa bilidiğanliğini täkitläp, “häliq qoşaqliri tügimäs-ğäznä. Uni bilmäy bolmaydu. Uyğur klassik ädäbiyatini oqup, täşnaliğiŋlarni qandurmisaŋlar, bu uzun yolda asqap qalisilär» däp nesihät qilğan edi. Savut uniŋ «Muşavräk» muqamida kšptin buyan eytilip kelivatqan «Aşna bolğin» degän ğäzilini oqup berişni sorivedi, Tursun akam däs turup, tamda esiqliq turğan dutarni Savutqa tutquzup, šzi tämbirni sazlididä, çaza qurup oltirip muqamni başlidi.
Muqam märğuli bilän tügigän çağda «ah!» däp çoŋqur tinip, bir hazağiçä ün-tünsiz oltirip qalduq. Savut peşanisidiki tärini qolyağliği bilän sürtüp: «Tursun aka, moşu ğäzälni yazğan qolliriŋğa därt kälmisun, bizniŋ bähtimizgä seniŋ šmrüŋ uzun bolsun, rähmät saŋa!», däp hayaҗanlinip, qoy kšzlirigä yaş aldi. Şu künki oltiriş hayatimizdiki untulmas ğenimät däm bolup saqlinip qaldi.
Peşqädäm ustazniŋ šyidin çiqip kelivetip, «Savut, sän uquşmay gezithanida işläp jürmigänsän, adaş? Qoluŋda güldäk çalğuçiliq hüniriŋ bar ekänğu, pütün vuҗuduŋ bilän kirişip, dutar bilän sirdişip, şundaq muŋluq, şundaq qulaqqa yeqimliq çalisänkäna. Uyğur teatri aŋlap qalsa, äketidu җumu…» desäm, «Akaŋ qariğay degän…» däp tohtap qalğan edi.
Savut ädäbiyat sepigimu quruq häväs bilänla ämäs, qälb ämri bilän šzligini beğişlap kirgän edi. Mäşhur şair Һezim İskändärovniŋ ilkidä jürüp, uniŋ otluq şeirliriniŋ täsirigä uçriğanliği Savut üçün kütülmigän bir amät bolğan edi. Uniŋ kšp oylinip, az yezişliri, yazğan şeirliridiki pikir bilän hissiyatniŋ girälişip ketidiğanliği, tiliniŋ ravanliği Һezim akiniŋ şagirti ekänligini äskä salatti. Usta kšrmigän şagirt här muqamğa yorğilaydiğu, Savut bolsa, hayatniŋ sinaqliridin štüp, šzi kšzligän nişanğa qaram eğir karvandäk dadil qädäm basti. Uluq Abay «Şeir — sšzniŋ padişasi» däp, alliqaçan danaliq bilän eytip bolğan. Savut bolsa, «Şeirniŋ küçi oqtinmu küçlük, oq yetälmigän yärgä şeir yetidu, şuŋa uni bayqap işlitiş keräk, adaş!» däydiğan. Özi bolsa, sšzigä itaät qilip, bisatida bar sšz җävhärliridin tallap, çirayliq güldästä tizidiğan. Savut İskändärovniŋ bizgä yaldama bolğan «Käçür meni, diyarim» namliq ahirqi toplimi monu rubaiy bilän başlinidu.
Özgigä beqinda bolup qalğan äl,
Täğdiri horluqta štär här mähäl.
Mähkümlük toriğa çüşkän bürküttin
U ärkin qarğiniŋ küni miŋ ävzäl.
Därhäqiqät, realliq Savut eytqandäk ämäsmu?! U häq gäpni hağdadiğa yätküzüp eytip, bizni hursän qildi. Şair üçün häq gäpni eytiş şärt: häq gäpni eytmiğan şair ämäs!
Miŋ yaşap alämdin štüptäk Luqman,
Һä, şundaq heçkimgä baqi ämäs җan.
Bir siqim topa bop ana topraqqa,
Qoşulup kätsä tän yoq edi arman!
«Һubbil Vätän – minäl iman – Vätänni sšyüş İman җümlisidin» degän bu ayät Uluq «Qur°an Kärimdä» bar. Vätänni sšyüş iman җümlisidin bolidekän, uniŋğa ämäl qiliş härbir musulmanğa päriz hä boynimizğa jüklängän pärizni štäş bizgä qäriz. Һämmidin Vätän äla bolğini üçün qolumizdin kälsä, uniŋ üçün çoŋiraq bir iş qiliş borçimiz.
Ömrimizniŋ täŋdin-tolisi «Yeŋi hayat» gezitiniŋ tähriratida Savut bilän billä štti. Bir küni u ätigändä «uyğurniŋ uluq şairi käldi, ornuŋlardin turuŋlar!» däp bšlümimizgä kirip käldi. Salamlişiş üçün ornimizdin turduq. U udul meniŋ yenimğa kelip, qolumni aldidä, käŋ kšksigä besip, çiŋ quçaqlidi. Kšzliri qizirip, qapaqliri säl işşip qaptu. «Nemä bolduŋ?» desäm, u, «Nemä bolattim, uhlalmidim şu!» dedi.
– Nemigä uhlalmidiŋ?
– Taŋ atqiçä seniŋ «Uyğurstan» dastaniŋni oqup uhlalmidim. Uni yazğiçä šzäŋmiğu näççä keçä uhlalmiğan bolğediŋ. Äkäl qoluŋni! Sändäk oğul balini tapqan ataŋğa rähmät. Һämmä därdiŋni tšküvapsän, kšzligän çoqqaŋğimu çiqivapsän, boldi qil ändi. Buniŋdin keyin şeir yazma! Şeirni ändi biz yezip mükçiyip ketäyli… – dedi.
– Sänmu oğul balidäk dälliŋ gäpni eyttiŋ, seniŋ rast gepiŋ meniŋ haduğumni çiqardi. Män sän eytqan äşu bir eğiz illiq gäpkä muhtaҗ edim, adaş! Bu eytqan sšzüŋni šmür boyi untumaymän!.. – dedim razi bolup.
Bir küni çiŋqi çüştä idariniŋ yenidiki istirahät beğida aylinip jürüp, uniŋdin soridim:
– Savut, çeçiŋğa aq arilap qaptu, şair bolup älgä tonulduŋ, nemigä tartişip jürisänkin bilmidim, qaçan Yazğuçilar ittipaqiğa äza bolisän?
– Uluq Abaymu äza bolmiğanğu, u qazaqniŋ uluği bolsa, män uyğurniŋkiğu… – däp çaqçaqqa aylandurup җavap bärgän edi..
Danalar, šlimalar tiriklärniŋ pat-pat qäbirstanliqqa berip, šlgänlärniŋ rohiğa atap dua-tägbir qilip turuşni sovapliq izgü işlar däp hesaplaydu. Qäbirstandiki sürlük sükünat «Sänmu җahanğa türük bolmaysän, kelidiğan yeriŋ moşu» degändäk sehirliq sivirlap, härqandaq hakavurniŋmu gedäygän beşini egidu. Män yeqinda Zarya Vostoka mähällisiniŋ qäbirstanliğida qälämdişim Savutniŋ muŋluq qäbrigä dua-tägbir qilip, kätkim kälmäy bir haza oltirip qaldim. Ömürlük räpiqisi Patigül başliq äziz pärzäntliri Gülnaz, İҗat, Nazugum atisiğa atap märmärdin hatirä taş qoyuptu. Savut ulardin razi bolğandäk külümsiräp turuptu. Märmär taşqa oyulğan monu bir rubaiyi uniŋ bir šmürboyi ana diyarini küyläp štkänligigä şahit bolup turğandäk:
Ökünsäm häsrättä Vätänni kinäp,
Һamaqät birigä yaqmidi bu gäp.
Җudaliq därdi şu hätta qäbrämdä –
Til pütsä, eytarmän: Vätän,
Vätän däp…
Şundaq bir vätänpärvär qaytmas oğlanniŋ qädinas ağinäm bolğanliği bilän pähirlinimän. Uniŋ bu ärligi Lutpulla Mutällipniŋ qanliq җadu aldidiki baturluğini, Abduhaliq Uyğurniŋ sürlük qiliçtin äymänmäy, «Açil» nahşisini eytqan qährimanliğini yadimğa saldi. Sšyümlük qährimanlirimizniŋ Savuttäk vätänpärvär izbasarliri turğanda, ularni šstürgän uluq uyğur hälqiniŋ duniyadin yoqap ketişigä härgizmu işänmäymän. Savuttäk vätänpärvär şairi bar millät yoqalmaydu…

Abduğopur QUTLUQ,
şair.

Uyğunluq vä maharät

Bir yultuz asmandin kšçüp çüşkändäk,
Säpärdä bir pällä besip štkändäk.
Һäҗäpmu qisqikän bu šmür çeki, –
Bir danä säräŋgä yenip-šçkändäk, –
däp, insan šmür mänziliniŋ bäkmu kotiliğiğa kšyünüp, uni häyyamanä til bilän izhar qilğan şair vä jurnalist Savut İskändärov äşu hänҗärniŋ bisidäk šz šmrini meğizliq häm mäzmunluq štküzüşkä, җaniҗan hälqigä mümkinqädär kšpiräk hizmät qilişqa, u eytmiğan, eytalmiğan, eytquzmiğan jüräk sšzlirini eytişqa җür°ät qilalidi.
Biz uşbu orunda, sšz novitini märhumniŋ šzigä berişni munasip kšrduq.
– Milliy maaripimizni җanlanduruş imkaniyitiniŋ yaritilişi, dävir šzgirişigä munasivätlik, keyinki jillarda qolğa kältürgän utuqlirimizniŋ biri bolup qaldi. Җay-җaylarda pärzäntlirimizni ana tilida oqutuş dairisiniŋ käŋiyişi, yeŋi mäktäplärniŋ eçilğanliği – äynä şuniŋ dälilidur.
Uşbu orunda gäp – Zarya Vostoka mähällisidiki rus mäktivi tärkividin uyğur mäktiviniŋ bšlünüp çiqişi, uniŋğa hälqimizniŋ munävvär pärzändi Murat Һämraevniŋ naminiŋ berilişi häqqidä (“Yeŋi hayat” 1996-jil, 10-fevral', 6-san);
– Novättä, 1936-jili Abdulla Abdulin (bu dävirdä Yarkänt vilayätlik komitetiniŋ kativi bolğan), Abdurahman Kamalovniŋ (teatr mudiri) iҗadiy hämkarliğida yezilğan «Omaq-Amraq» dramisini täyyarlap, sähnigä çiqiriş qolğa elinip, İsmayil Ayupovqa uniŋdiki baş qähriman roli – Älahan Sultanniŋ obrizini yaritiş tapşurulidu. Qazaqstan uyğurliriniŋ hayatidiki çoŋ vaqiälär, yäni uyğur keŋäş ädäbiyati asasçiliriniŋ biri – Һezim İskändärovniŋ iҗadiy-paaliyitiniŋ on jilliği, җumhuriyätlik uyğur tili konferentsiyasi dağduğiliq štüvatqan märasimlarğa ulişip, kšpligän uyğur ziyaliliriniŋ qatnişişi bilän bu drama sähnidä qoyulidu. Şundaqla uniŋğa dramini tästiqtin štküzüş üçün kälgän mähsus hškümät komissiyasi väkilliri, ataqliq yazğuçi-şairlar: Säbit Muqanov, Җambul Җabaev, qazaq hälqiniŋ bulbuli atalğan Küläş Bayseyitova qatnişidu. Öz hälqiniŋ azatliği, ärkinligi üçün küräşkän särdar Älahan Sultanniŋ җasuranä qiyapitini mäzkür dramida hayatiy äkis ättürüp beräligän yaş akterniŋ nami bu qetim käŋ miqiyasta tonuluşqa štkän edi…
Maqalä muällipiniŋ täkitlişiçä, yaş artist İsmayil Ayupov sähnidä Älahan Sultan simasini yaratqanliği, šzara sšhbätlärniŋ biridä: «Uyğurlar därt-häsrätlik häliq, şuŋlaşqa uyğurlarniŋ nahşa-muzıkiliridin muŋ-zar tškülüp turidu» degänligi üçün 1937-jili onjilliq sürgüngä palinidu (qaraŋ: «Yeŋi hayat» 1996-jil, 11-san).
– Һärbir şähsniŋ qädir-qimmiti šz layaqiti bilän kişilik җämiyättä tutqan orni, eniğiraq eytqanda, hälqi üçün qilğan hizmätliri bilän šlçinip bahalinidu. Kişilärniŋ qabiliyät, ihtidari bir hil bolmiğinidäk, ularniŋ yätkän däriҗisiniŋmu härhil bolidiğanliği täbiiy. Lekin iҗadiyät, sän°ät sahasida muvappäqiyätlik pällisigä kštiriliş üçün päqät istäk, intilişniŋla boluşi kupayä ämäs. U hil şähslärdä tuğma talant qabiliyiti boluşi şärt, – däydu S.İskändärov istedatliq akter Alimҗan Äysaev tävälludiniŋ 50 jilliği munasiviti bilän yazğan «Sähnidä ipadilängän hayat kšrünüşliri» namliq maqalisida («Yeŋi hayat», 1996-jil, 21-dekabr').
Näqil kältürülgän üzündilärdin kšrünüp turğinidäk, ikki äl, ikki tüzümni kšrgän, šzigä has duniya qarişi şäkillängän parasätlik jurnalist-ädip, äŋ aval hälqimizniŋ mäktäp-maaripi, pän mädäniyiti, ädäbiyat-sän°iti vä teliqqan turmuş-tirikçiligigä zäŋ saldi häm ularni täpsiliy tählil qilğan halda qäläm tävrätti.
Pikrimizçä, şairniŋ alahidä bir päziliti – uniŋ başqilar kšrälmigän bäk nazuk täbiiy gšzälliklärni kšrälişi, šzgilär ilğa qilalmiğan bäkmu mähzun häm dilraba kainat navalirini aŋlalişi vä heçbir adäm täsävvur etälmigän ilahi tavuşlardin pasahätlik sšz җävhärlirini җulalandurup, ulardin tuyğun täpäkkür tamçilirini vuҗutqa kältürälişididur. Äqil äҗdatlirimizniŋ: «Gävhär yatidu sayda, tonumisaŋ nä payda» deyişimu şuniŋğa işarä.
Mämtimin OBULQASİMOV,
şair.

Dutariğa häsriti җor bolğan

Şair Savut aka vä uniŋ räpiqisi Patigül hädä bilän tonuşluğum buniŋdin 33 jil muqäddäm institutni tügitip, Zarya Vostoka mähällisidiki ottura mäktäpkä işqa orunlaşqinimdin başlanğan edi.
Ata-anam Uyğur nahiyäsi Avat yezisidin bolğaçqimu, yä Һezim İskändärov bilän çoŋ dadam Olalim Mähsätov җan ağinä bolğanliğidinmu, äytävir, Savut aka meniŋ iҗadiyitimni dayim küzitip, kšrgän yärdä yahşi pikir-inkaslirini ayimatti. «Diyanät» toplimim yoruq kšrüş aldida «Uyğur avazi» gezitida mäzkür kitavimdin orun alğan «Yollar çaqiridu» namliq poemamdin parçä berilgändä, birinçilärdin bolup yänila Savut aka šygä telefon qilip: «Qizka, yaraysiz, davamini qaçan oquymiz?» däp täbrikligini heli yadimda.
Bügün 10-sinipqa beğişlanğan «Uyğur ädäbiyati» därisligini yeziş җäriyanida män Savut İskändärovniŋ şeiriyät alimidä yultuz käbi çaqniğan vätänpärvär şair Abduhaliq Uyğurniŋ hayatiğa beğişlanğan «Zulmättä yoruğan yultuz» poemisini täkrar-täkrar oqup, şairğa illiq inkasimni bildüräy desäm, miŋlarçä äpsus, u yoq…
Şairniŋ «Käçür meni, diyarim» toplimiğa yezip qaldurğan «Qälämdaş siŋlim Patigül! İҗadimdin jüräk näpäsimgä qulaq selip kšrüŋ» degän qoltamğisi meniŋ oylirimni täğdirgä boysunup tuğulğan jutidin ayrilğan, eliniŋ azatliğini, hälqiniŋ ärkinligini bir šmür kinäp, täşnaliqta yaşiğan, älniŋ qayğusini šz qayğusiğa aylandurğan därtmän şairniŋ şeir misraliriğa başlidi. Vätängä bolğan muhäbbät, iptihar, hälqiniŋ täğdirigä bolğan eçiniş, arzu-armanlar bilän suğirilğan «Käçür meni, diyarim», «İltiҗa», «Bemarliğim siri şu», «Därdi yoq dämsän meni» vä başqimu kšpligän şeirlirini oqup, şairniŋ җür°itigä qayil bolimän.
Ädäbiyatta “Därtmän” tähällusini tallavalğan şairniŋ birqatar şeirlirida, rubaiylirida dutarni därt-häsrätniŋ rämzigä aylandurğanliği, his-tuyğu, qaynaq sezimlarni şairanä ihçam juğirip bärgänligi yarqin bayqilidu. Şairniŋ «Dutarimniŋ siri şu» degän şeirini oquğinimda, kšz aldimda zor bästilik, bšdrä çaç Savut aka beşi yoğan muŋluq dutarini buğulditip çelip, bir šmür jüräk-bağrini ezip štkän, qälbigä siğmiğan därt-häsritini şeirğa qaçilap, pütkül alämgä aŋlitivatqan qiyapättä gävdiländi…
Özi yoq bolsimu, Savut İskändärov iҗadiyitigä qulaq selip, şairniŋ jüräk näpäsi tohtisimu, täşna qälblärgä mäniviy ozuq bolidiğan şeiriyättiki näpäsi mäŋgü ekänligigä kšz yätküzdüm. Quliğimğa haman muŋluq dutariğa häsriti җor bolğan şair şeiridiki hiҗran küyi aŋlanmaqta…

Patigül MÄHSÄTOVA,
şairä.

Märipät çiriğini yaqqanlarniŋ biri

Savut İskändärov 1975-jili Almuta şähiriniŋ Zarya Vostoka mähällisidä işqa orunlaşqinimda kšrüp, yeqindin tonuşqan edim. Ataqliq şairimiz Һezim İskändärovniŋ Savut akiniŋ çoŋ dadisi ekänligini keyiniräk bildim. Yaş bolğanliğim üçünmekin, Savut akiniŋ iҗadiyitidin behävär ekänmän. U çağlarda Savut aka uyğur tili vä ädäbiyati pänliridin däris berätti. Moşu mähällidä Savut İskändärov kšrnäklik şairlirimiz Abdukerim Ğäniev, İlahun Җälilov bilän billä işläp, däsläpki uyğur sinipliriniŋ eçilişiğa šz ülüşini qoşup, märipät çiriğini yaqqanlarniŋ biri boldi.
Uyğur siniplirida oquvatqan 120 oquğuçiniŋ vä ularniŋ ata-aniliriniŋ ismi-şäripilirini, ailäviy turmuş ähvallirini nahayiti yahşi bilätti. Däsläpki jillarda maŋimu iş yüzidä mäslihätlärni berip, yar-yšläk bolğan. Mäktäp kollektivi häm jut içidimu ustaz vä şair süpitidä izzät-hšrmiti üstün edi. Uniŋ härbir därisidin šz käspigä bolğan sadaqitini roşän bayqiğili bolatti. Çünki u däris programmilirini häm štülidiğan barliq oquş kitaplirini yadqa bilätti. Şuniŋ üçünmu mäktäp mämuriyiti Savut akidin kündilik iş planini ançä täläp qilip kätmätti. Uyğur tili vä ädäbiyatidin muällim bolup kälgän yaşlarğa ğämhorluq qilip, ularğa däris štüş metodikisini ügitiştin heliqmaydiğan. Biz käsipdaş süpitidä aka-ukidäk qädinaslardin bolup kättuq.
1985-jilniŋ ahirida Savut aka maŋa: «…Ukam, män buniŋdin keyin iҗadiy işlar bilän şuğullinay däp ümüt qilivatimän. Meni «Yeŋi hayat» gezitiğa muhbirliqqa täklip qilivatidu. Meniŋ jutdaş häm täŋtuş, şair-yazğuçi ağinilirim şu yärdä işlävatidu. Meniŋ ornumğa bu jili oquşni pütärgän Patigül Mähsätova kelidu. Sän buniŋğa qandaq qaraysän?» däp sorap qaldi. Män uniŋ iҗadiyät duniyasiniŋ adimi ekänligini bilgäçkä, qarşi bolmidim. Şundaq qilip, Savut aka šz orniğa yaş muällimni elip käldi.
Savut aka kšpligän şair vä yazğuçilarni mäktäpkä başlap kelidiğan. U çağlarda ädäbiyat därisi nahayiti qizip ketätti. U ana til vä ädäbiyat boyiçä šmäk qurup, uniŋ işini җanlandurdi. Mäktäpkä Һezmät Abdullin, Ziya Sämädi, Quddus Ğoҗamiyarov, İliya Bähtiya, Qurvan Tohtämov, Җamalidin Bosaqov, Һezim Bähniyazov, Mšmün Һämraev, Mahmut Abdurahmanov, Ähmätҗan Һaşiri, Turğan Tohtämov, İlahun Җälilov ohşaş yazğuçi vä şairlirimiz täklip qilinip, ata-anilar vä oquğuçilarniŋ qatnişişida davamliq uçrişişlar štküzülüp, ädäbiy käçlär uyuşturulatti. Savut İskändärov başlap bärgän bu işlar ta hazirğiçä šz äksini tapmaqta.
Savut İskändärov «Yeŋi hayat» gezitiğa däsläp muhbir, andin mädäniyät bšlüminiŋ başliği lavazimida işläşkä başliğanda, uniŋ tinimsiz iҗadiy izdinişigä käŋ yol eçildi. Şuniŋ nätiҗisidä şeirdin şeirğa, toplamdin toplamğa iҗadiy җähättin šsüp, ädäbiyatimizniŋ ğolluq şairliriniŋ sepidin orun aldi. Ägär şairniŋ härhil jillarda yoruq kšrgän «Teçliq ilhamliri», «Tügimäs arman», «Kim küçlük?», «Ğenimät dämlär», «Därdi yoq dämsän meni», «Käçür meni, diyarim», «Jürüptimän säylä qilip Vätänni» qatarliq toplamlirini kšzdin käçüridiğan bolsaq, bu җäriyanniŋ, häqiqätänmu, şundaq bolğanliğiğa toluq kšz yätküzäläymiz. Şairniŋ bügünki uyğur şeiriyitidä asasliq orunlarni egilävatqan rubaiy, ğäzäl, ballada qatarliq şeiriyät şäkillirigä dadilliq bilän muraҗiät qilğanliğini kšrümiz. Abduhaliq Uyğurğa beğişliğan äsärliri şair iҗadiy izdinişliriniŋ mähsulidur däp qaraymän.
Һärqandaq qäläm sahibi iҗadiniŋ qädir-qimmiti mavzuluq yšnilişi arqiliq ipadilinidiğanliği muqärrär gäp. Şuni üzüp eytiş keräkki, bügünki uyğur şair-yazğuçiliriniŋ hämmisigila ohşaş, Savut İskändärovmu hayatiniŋ ta ahirqi däqiqilirigiçä millätkä bolğan sadaqitini yoqatmidi. Buni uniŋ hämmä kitaplirida degidäk uçrişidiğan çoŋqur içki tävriniş vä qaynaq hissiyat bilän yezilğan nurğunliğan şeir-rubaiyliri roşän dälilläydu. Şairniŋ šzigä «Därtmän» däp tähällus tallavalğanliğimu täsadipi ämäs. Çünki şair pütkül iҗadiyiti davamida millätniŋ qayğu-häsriti, därdi bilän yaşidi. “Buniŋ bilän Savut İskändärovniŋ iҗadiyiti šz milliti mäsililiri bilänla çäklinip qalğan” degän birtäräplimä hulasä çiqirişqa bolmaydu, älvättä. Şair umuminsaniy problemilar nuqtäiy näzäridin häliqlär dostluği, teçliq, sšygü-muhäbbät, sadaqät ohşaş mavzularğa muraҗiät qilip, nurğunliğan häm här җähättin mukämmäl äsärlärni yaratti.
Mana şuniŋ üçünmu Savut İskändärovni uyğur poeziyasi täräqqiyatida munasip iz qaldurğan kšrnäklik şair vä salahiyätlik pedagog däp işäşlik eytişqa bolidu.
Muzäppär ZAYİTOV,
peşqädäm ustaz.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ