Quşlar häqqi

0
90 ret oqıldı

(Һekayä)

Bir küni muällim oquğuçilarğa ämgäk pänidin quşlarğa uga-šy yasap kelişni tapşurdi. Bu qişniŋ ahirqi künliri bolup, mälä sirtidiki domçaqlarniŋ küngäyliridä qar ändila erişqa başliğan baharniŋ däsläpki älçiliri – kuçulilar eçilay däp qalğan päyt edi. Balilar hoşal boluşup, çuqirişip kätti. Lekin ularniŋ bu hoşalliği uzaqqa barmidi. Çünki birliriniŋ šyidä uga yasaş üçün haҗät qural-җabduqlar yoq bolsa, yänä birliridä äplik yağaçmu tepilmatti. Bir-ikki oquğuçiniŋ bolsa, tamamän mäyüslinip, başliri saŋgilap kätti.
– Ätä yäkşänbä. Bizniŋkigä keliŋlar, šydä tahtay, faner', härä, bolqa vä miqmu bar. Quşlarğa šyni billä yasaymiz, – dedi Adil sinipdaşliriğa.
Adilniŋ dadisi Ämät tağiniŋ usta yağaşçi ekänligini hämmisi yahşi bilätti. U şundaqla küzniŋ küni jut adämliri un tartquzidiğan tügmännimu işlitätti.
– Dadaŋ uruşmamdu? – däp soridi Qadir.
– Yaq. U hazir saqmanda, – dedi Adil.
Jilniŋ däl moşu päslidä kolhoz melini tšllitiş mävsümi başlinip, adämlär qoyçilarğa yardäm beriş üçün qişlaqqa ketätti.
Ätisi Qadir bilän Һezim Adilniŋ šyigä yetip käldi. Adil hoylida qar tazilavatqan ekän. Balilar därhal qoliğa güҗäk, süpürgilärni elişti. Dostlar birdämdila işni pütirip, Adilniŋ dadisiniŋ ustihanisiğa kirişti. Balilar ustihanidiki yağaşçiliq җabduqliriniŋ kšpligigä vä hilmu-hilliğiğa häyran qelişti. Ularniŋ bäzilirini Adilniŋ sinipdaşliri tutuş bu yaqta tursun, ilgiri-keyin kšrüp baqmiğan edi. Adil dostliriğa ularniŋ härqaysisiniŋ namlirini, hizmitini täpsiliy çüşändürüp eytip bärdi.
– Sän bularni nädin bilivaldiŋ? – häyran bolup soraşti balilar.
– Älvättä, dadamdin. U härhil buyumlarni yasiğanda män hemişäm yenida bolup, yardäm qilimänğu, – dedi Adil säl mahtinip. – Җürüŋlar, män silärgä dadam yasiğan buyumlarni kšrsitäy.
Balilar tehimu häyran boluşti. Vay-vuy u yärdä nemilär yoqkintaŋ!? Һärhil orunduq, sanduq, bšşük, çana, aştahta, nantahta, noğuç, çokasalğuç vä hakazilar tizilip turatti.
– Bularni nemä qilisilär? – däp soraşti balilar.
– Dadam bularni hoşnilarğa, uruq-tuqqanlirimizğa tuğulğan künliridä, mäyrämlärdä soğa qilidu. Arisida buyrutma boyiçä yasiğanlirimu bar.
– Rastmu?
– Rast.
– Bularni soğa qilamsän?
– Män silärgä monularni soğa qilişim mümkin. Çünki ularni šzäm yasidim, – dedi Adil kiçikkinä orunduqlarni kšrsitip.
Balilar Adilğa bir işinip, bir işänmäy җim turup qelişti. Rast, uniŋ soğa qilişiğa işinidu. Sävävi Adil märt, sehi bala. Buni hämmä sinipdaşliri yahşi bilidu. Ändi uniŋ “šzäm yasiğan” degän sšzigä bolsa, guman bilän qarişatti. Adil buni bilip turatti. Şu mähäl uniŋ ağinilirigä šziniŋ qabiliyitini dälilläş päytiniŋ kälgänligini säzgän edi.
– Yağaşçiliq intayin qiziq vä paydiliq hünär, – dedi u. – Һaҗät qural-җabduq, päm häm, äŋ muhimi, qiziqişiŋ bolsa yetidu. Mäsilän, qariğoҗa ugisini alayli. U puhta, andin çirayliq boluşi keräk. Aldin-ala sürätni qäğäzgä sizivelişqimu bolidu. Keyin täräpliriniŋ egizlik, käŋliklirini šlçäp yezivalimiz. Qolayliq tahtaylarni şuniŋğa qarap kesimiz…
Kšp štmäy kiçikkinä ustihanida iş qizip kätti. U yärdin häriniŋ “ğir-ğir”, bolqiniŋ “taq-tuq” avazliri bilän kiçikkinä “yağaşçilarniŋ” külkisi aŋlinip turatti.
…Uçtumtut ustihanida Ämät usta päyda boldi. Balilar qorquşup turğan җayidin qozğilalmatti. Adilmu änsiräp qaldi. Çünki bu yärgä dadisi kšrüngänla adämni kirgüzmätti. Uniŋ üstigä bu künlärdä yağaş materiallirimu tapçil bolidiğan.
– Һä, işlar ilgiri bolsun, yaş ustilar, – dedi dadisi külüp. – Yaraysilär, ätä-šgün meniŋ yardämçilirim tehimu kšpiyidiğan ohşaydu.
Ustiniŋ bu sšzliridin balilar rohlinip qaldi. Aldiğa jügräp kelip, salam berişti. Ämät tağa balisiniŋ vä uniŋ ağiniliriniŋ peşanisigä sšyüp qoydi.
U šydikilärniŋ ähvalidin hävär eliş üçün ruhsät sorap çiqiptu. Yänä bir täräptin bolsa, mälidiki bäzi aililärniŋ šyidä un vä malğa beridiğan yämliri tügäp qalğaçqa, tügmänni işqa qoşmaqçi ekän.
– Muällimiŋlar intayin toğra iş qiptu. Äŋ muhimi, šz vaqtida. Ätä-šgün quşlar kälsä, ätiyazniŋ җudun-çapqunida, üşşükliridä qiynilip qelişi mümkin, – däp balilar yasavatqan šyçäklärni kšzdin käçürüşkä başlidi. Andin u egiz tahtuştiki äplik faner'larni vä puhta reykilarni aldi. – Monular silär yasimaqçi boluvatqan šygä layiq, – däp ularni balilarğa tutquzdi. Balilar hoşal bolup ketişti.
– Boptu ämsä, – dedi yağaşçi, – män çay içip, biraz däm elivalay. Täyyar bolğanda çaqiriŋlar. Öy tapşuruğiŋlarniŋ bahasini šydä män qoyimän. Mäktäptä muällimiŋlar qoysun, – däp çiqip kätti.
Balilar işqa qizğin vä kšŋüllük kirişti. Ular tehimu zor җavapkärlikni his qilivatatti. Muällimla ämäs, monu bästi yoğan, lekin intayin mehrivan adämniŋ – Adilniŋ dadisiniŋ aldida yärgä qarap qalmasliqqa tirişatti.
Täyyar bolğan ugilarni u yaq, bu yeqiğa šrüp, uzaq qariğan Ämät usta miyiğida külüp qoydi.
– Yaraysilär, balilirim, bügünki bahariŋlar “5”, – dedi. Andin ularni yeniğa oltarğuzup soridi:
– Eytiŋlara, bularni nemä üçün yasidiŋlar?
– Öy tapşuriğiğu, – dedi Һezim.
– Quşlar bizniŋ dostumiz, – däp qoşumçä qildi Qadir, – ular çirayliq sayraydu.
– Yäniçu – soridi Ämät usta.
– Ular šzliri šy yasalmaydu, – däp birdäkla çuqiraşti balilar.
– Һämmisi toğra, – dedi Adilniŋ dadisi. – Biraq ular šzlirigä ugimu salalaydiğanliği, ozuğinimu tepip yäläläydiğanliğini untumaŋlar. Lekin biz, adämlär, dayim ularğa ğämhorluq qilişimiz keräk. Bilämsilär, nemä üçün? Ular yäl-yemiş, ziraätlärni qurut-qoŋğuz, haşarätlärdin saqlaydu. Demäk, mol hosulda ularniŋmu ülüşi bar, degän sšz. Biz ularğa ozuq tepiş täs bolğanda danmu çeçip berimiz. Buni konilar “Quşlar häqqi” deyişidu. Aŋliğan bolsaŋlar, kona täҗribilik tügmänçilär buğdayni sügängä quyuş aldida uniŋ bir oçumini “Quşlar häqqi” däp dalağa çeçivetidu. Bumu uçar-qanatlarğa bolğan ğämhorluq, şundaqla minnätdarliq, šzigä çuşluq häqqini beriş degän sšz.
Bu küni balilar šylirigä nahayiti hoşal tarqaşti. Ularniŋ qolida šzliri yasiğan ugilar vä Adil soğa qilğan kiçikkinä orunduqlar bar edi. Yänä bir hoşal qilğan närsä – ular quşlar häqqidä helä nurğun mälumatqa egä boldi. Yäni, moşu kämgiçä aŋlimiğan “Quşlar häqqi” degän insaniy, tegidin mehrivanliq çiqip turidiğan äҗayip sšznimu aŋliğan edi.
Ähmätҗan İSRAPİLOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ