«Bağvänçilik – tiҗarät, mädäniyät vä sän°ät»

0
288 ret oqıldı

Şämşidin AYuPOV,
“Uyğur avazi”

Yalqunluq şair Lutpulla Mutällip: «Jillar sehi, quruq kälmäydu, äkelip beridu qizlarğa qoruq, ärlärgä saqal!»، degän ekän. İstipadiki podpolkovnik, «Täŋriqut» dehan egiliginiŋ başliği, «Bağvänlär» җämiyitiniŋ rähbiri, milliy mädäniyitimiz bilän maaripimizniŋ җankšyäri Uyğun Uyğur oğli ARZİEV atmiş yaşniŋ bosuğisini atlidi. Şu munasivät bilän muhbirimizniŋ uniŋ bilän bolğan sšhbitini gezithanlar diqqitigä havalä qilivatimiz.
– Ata-aniŋizniŋ ustazlar ekänligini yahşi bilimiz. Siz qandaqlarçä politsiya pogoniğa mayil boldiŋiz?
– Toğra, män muällimlär ailisidä duniyağa käldim. Dadam – Uyğur Arziev Җelillahun oğli, anam – Rosihan Mäŋsürova Mäŋsür qizi, šmürboyi ustaz bolup, yüzligän şagirtlarğa bilim bärdi. Meni äynä şu qädirdan ata-anamniŋ rohi yšläp jüridu.
1976-jili Uyğur nahiyäsiniŋ Dardamtu yezisidiki ottura mäktäpni tamamlap, şu jili Almuta yeza egiligi institutiğa oquşqa çüşüp, uni 1981-jili pütärdim. 1987-jilğiçä däsläp mutähässisligim boyiçä، keyiniräk komsomol organlirida işlidim. 1987-jili Saratov şähiridiki İçki işlar ministrliginiŋ ihtisadiy җinayätkä qarşi küräş boyiçä aliy mäktivigä ävätildim. Mäzkür bilim därgahini tamamliğandin keyin, ta istipağa çiqqiçä içki işlar orginida hizmät qildim. Pensiyagä çiqqandin keyin šzämniŋ burundin kšŋlümgä yeqin, җapasiğa çuşluq halavitimu bar bağvänçilik käspini tallavaldim.

Muälliptin: Uyğun Arziev içki işlar orginida hizmät qilip, podpolkovnik unvani bilän pensiyagä çiqti. Bu sahada u adil hizmät qilip, rähbiriy lavazimlarni atqurup, abroy qazanğan uyğur jigitliriniŋ biri.

– Rast, bağvänçilik biz, uyğurlarniŋ، ata käspi. Şundimu pütkül aŋliq hayatiŋiz tamamän başqa sahada štti. Qisqisi, bağvänçilik siz üçün җanbeqiş mänbäsimu yaki kšŋül hahişimu?
– Biz äsli – dehan häliq. Bağvänçilik päqät tiҗarätniŋ bir türila ämäs, u mädäniyät, sän°ät desäkmu bolidu. Çünki bağ hälqimiz çüşänçisidä gšzällikniŋ simvoli. Bağsiz uyğur šyini täsävvur qiliş mümkin ämäs. Maŋlay täri bilän bärpa qilğan bu gšzäl mänzirä bilän šzini birtutaş his qilğan uyğur uniŋdin hšzürlinidu, rahätlinidu. Rast, bu qedimiy käsipni hazirqi zamanğa layiq tehnologiyalär bilän, ilmiy asasta täräqqiy ätküzüş Uyğur nahiyäsidä yahşi yolğa qoyulmiğan. Mutähässislär yoqniŋ ornida bolğaçqa, başta kšp hataliqlarğa yol qoydum. Mäslihät beridiğan adäm bolmidi. Şu säväptin šzäm ilgiri militsiyadä işligändä tonuşup, qoyuq arilişip štkän Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ agronomliri bilän uçrişip, sšhbätläştim. Ulardin biraz yol-yoruqlarni aldim. Keyiniräk bağvänçilik sahasida işläp jürüp meniŋ bilän dost bolup kätkän yeza egiligi pänliri boyiçä alimlar – Sergey Oleyçenko vä Evgeniy Sal'nikovtin bu sahaniŋ bäzi qir-sirlirini üginip, täҗribä topliduq.

Muälliptin: Uyğun Uyğur oğli pensiyagä çiqqandin keyin tinmay izdinip, üginip moşu qedimiy käsipni Uyğur nahiyäsidä qayta tikläşkä säväp bolğanlarniŋ biri. Burun şähsiylär beğidiki šrükni dällallarğa štküzüp, şuniŋğa şükri qilip jürgän bolsa, hazir nahiyädä bağlarniŋ mäydani 3500 gektardin eşip kätti. ھazir u «Bağvänlär» җämiyitigä rähbärlik qilivatidu. Җämiyät äzaliri pat-pat täҗribä almaşturup, bu sahadiki yeŋiliqlar bilän bšlüşidu. Muhimi, ular yüzligän adämni iş bilän täminlidi. Öz jutlirida yardämgä muhtaҗ aililärgimu yardäm qolini sunup kelivatidu.

– Uyğun aka, bu sahadiki paaliyitiŋizdin šziŋiz razimu?
– Ägär kimdu-kim işqa hoşal barsa, işniŋ nätiҗisidin hšzürlänsä، älvättä، sahadiki paaliyitigä razi bolidu. Ändi šzämgä kälsäm, älvättä، paaliyitimdin razimän.
– Sizni nahiyädiki «äŋ utuqluq tiҗarätçilärniŋ biri»، däp aŋlaymiz. «Bağvänlär» җämiyitiniŋ rähbiri väzipisimu sizniŋ hšddiŋizdä ekän. Eytiŋa, moşu sahaniŋ istiqbali qandaq?
– ھärqandaq işta utuqqa yetişniŋ nätiҗisi çoŋqurmekin, däp oylaymän. Undaq deginim, män vä meniŋ qerindaşlirim, birinçidin, ata-animizniŋ boyimizğa siŋdürgän aliy insaniy päzilätliri tüpäyli utuq qazanğan bolsaq, ikkinçidin, uyğur mäktividä oqup, äҗdatlirimizniŋ kim ekänligini bilduq häm bay tarihimiz bilän mädäniyitimizdin mäğrurlanduq. Andin bizgä bügünki kündä dšlät täripidin yaritilivatqan bar mümkinçiliklärdin toğra paydiliniş keräkligini his qilduq. Nätiҗidä tilimiz häm dinimiz bir qerindaş qazaq hälqi bilän hämnäpäs yaşap, elimiz ihtisadiniŋ täräqqiy etişigä šz ülüşümizni qoşuşqa intilduq. Bar bilimimizni, iş-täҗribimizni säpärvärlikkä kältürüp, utuqqa eriştuq däp oylaymän. Umumän, biz, uyğurlar, başqilardin heçqaçan kam bolmasliğimiz keräk. Dayim alğa qarap intilğandila, utuqqa erişäläymiz.
Bağvänçilik käspini yänimu җanlanduruş üçün häm sahadiki yeŋiliqlarni šzläştürüş mähsitidä bağ bärpa qilişqa iştiyaq bağliğan Uyğur, Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ jigitliri birikip, «Bağvänlär» җämiyitini täşkil qilduq. Bağvänlär Aruvahun Vaҗitov, Davut Musaev, Ähmätҗan Muhtärov, Halmurat İminov, Tursunҗan Dulaev, Azatҗan ھaşimov, Abdirim Qurbanov, Rehimҗan Tursunov, Radulin ھaşirov, Abduhelil Yunusov, Arslan Mämätov, Bähtiyar Abdullin, Tayir ھasanov, İsmail Ämätov här ayda baş qoşup, bağvänçilikkä ait qandaq çarä-tädbirlärni uyuşturuş keräkligi toğriliq seminarlarni vä ämäliy işlarni uyuşturimiz. Uniŋda uruqni yärgä seliştin başlap, ta elinğan mähsulatni qandaq saqlaş، toşuş vä qayta işläşkiçä bolğan җäriyanlarni ilmiy asasta, duniyaviy täҗribigä tayanğan halda, käŋ ammiğa җariy qiliş vä ügitiş kšzdä tutulğan.

Muälliptin: «Täŋriqut» dehan egiligidä jiliğa 1 million tüptin oşuq kšçät täyyarlinip, vilayät dairisidä setilidu. Eytmaqçi, mundaq täҗribigä egä egilik vilayät dairisidä sanaqliqla. Pitomniklardiki kšçätlärniŋ äsli vätini, tarihi, täbiiti toğriliq eytsaq, mäsilän, päqät abrikosniŋla 20 türini çät ällärdin, kšrgäzmilärdin härbirini 5 AQŞ dolliridin setivalğan dehan egiligi uzun vaqit täҗribidin štküzüp 8 sortini šzläştürüptu. Yäni ular – nahiyäniŋ yär-su, hava-rayiğa maslaşqanliri. Andin ularniŋ bazardiki sodisi, jiraq-yeqinğa toşuğanda bärdaşliqliğimu hesapqa elinidekän. «Uyğur» abrikosimu moşu egilik pitomnigida «tuğulğan».

– Ailiŋiz toğriliq qisqiçä tohtilip kätsiŋiz?
Ömürlük җüptüm – Şäräpäthan Mäsütova, geografiya päniniŋ muällimi. Bir oğul, ikki qizimiz bar. Balilirimniŋ çoŋi Äziz – ädliyä hadimi. Uni bağda çoŋ boldi desimu bolidu. 15 jildin beri bağvänçilikniŋ qir-sirini yahşi ügändi. Qizim – Gul'fida, aliy bilimlik yurist. Känҗä qizim – Gülzadäm Asfendiyarov namidiki Meditsina universitetida oquvatidu. Pähirlinidiğinim, pärzäntlirimniŋ hämmisi İl'ya Molutov (Bähtiya) namidiki 3-uyğur ottura mäktividä bilim aldi. Nävrilärnimu uyğur mäktividä oqutuş üçün kürişivatimiz.
– Ötkändä siz başqurğan bir top bağvänlär Muhämät Sadiqniŋ «Gümbäzlik qäbirniŋ siri» namliq romanini näşir qildurup, anatilliq mäktäplärgä، kitaphanilarğa ianä qildiŋlar. U häqiqätänmu bebaha äsär. Silärniŋ äҗriŋlarmu aliyҗanap iş boldi. Keläçäktä bu paaliyitiŋlar davamlişamdu?
– Ägär hälqimizgä، mämlikitimizgä paydisi tegidiğan härqandaq iş bolsa, bizniŋ bağvänlärniŋ uniŋğa çamisi kelişiçä qol uçini sunidiğiniğa işinimän.
– Siz käsip tallaş җähättin qarimu-qarşiliq vä tavakälçilikkä yeqin kšrünisiz. Şähsiy hayatiŋizdiçu?
Yaş vaqtimizda tavakälçilikkä yeqin eduq, hazir dana hälqimiz eytqandäk, «yättä šlçäp, bir kesimiz».
– Bağvänçilik käspigä iştiyaq bağliğanlarğa qandaq mäslihät bärgän bolar ediŋiz?
– Ägär Ämgäkçiqazaq, Uyğur, Panfilov nahiyäliridä bağ pärviş qilişni oyliğan adämlär bolsa, biz, «Bağvänlär» җämiyiti, ularğa yär şaraiti vä başqimu ähvallarğa qarap, ilim-pän yeŋiliqlirini hazirqi närq ihtisadi bilän bağlaşturup, mäslihitimizni beräläymiz. Baqqa äҗir siŋdürimiz degän adämlärgä härqaçan işigimiz oçuq. Umumän, härqandaq işta päm, etiqat vä tirişçanliq keräk.
– Uyğun aka, šziŋiz başquruvatqan «Täŋriqut» dehan egiligi häqqidimu qisqiçä tohtilip štsiŋiz?
– «Täŋriqut» dehan egiligi 2000-jili Bahar yezisida bärpa qilindi. ھazir uniŋ 25 gektar mäydanida mevä-çevilärniŋ ottuzdin oşuq sorti yetiştürülidu. Elitiliq tälim beğimizda (pitomnik) şaptuliniŋ، abrikosniŋ، qaršrükniŋ، alminiŋ 70 sorti bar. Bağ bärpa qilğuçilarğa layiq kšçätlärni berip, ularğa ikki jil davamida (hosulğa kirgiçä) bağda qandaq agrotehnikiliq qaidilärgä riayä qiliş keräkligini ügitimiz. Yänä bir eytip ketidiğan närsä، bizniŋ egiliktin setivelinğan kšçätlärniŋ yerim bahasi subsidiya arqiliq setivalğuçilarğa qayturulidu. ھazir yeŋidin bärpa bolğan bağlarniŋ asasiy qismini «bizniŋ egilikniŋ uran-җurani»، deyişkimu bolidu.

Muälliptin: Därväqä، bizniŋ jutlirimizniŋ yeri munbät, süyi taza, täbiiti yumşaq. Şundaq ekän, nemişkä bizniŋ hälqimiz šz bağlirida esil mevä-çevilärni šstürüp, şuniŋ rahitini kšrmäydu. «Täŋriqut» egiliginiŋ qizilgül plantatsiyaliridä gülniŋ jigirmigä yeqin sorti šsüvatidu. «Män ularni zerikkinimdin šstürginim yoq. Şu güllär jutlirimizdiki hoyla-aramlarni bezäp tursa qandaq yahşi!»، däydu Uyğun Uyğur oğli sšhbätara.
Bağvänlärniŋ uyutqusi bolğan Uyğun Arzievni atmiş yaşliq tävälludi bilän täbrikligäç، uniŋğa «Barikalla, aka! Yüz yaşa!” degän tiläkni eytmaqçimiz.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ