Mänsäp

0
135 ret oqıldı

(Һekayä).

Bu uniŋ hayatidiki äŋ uzaq tün boldi. Bir qiziq yeri, bu künniŋ 22-dekabr'ğa toğra kelip qalğinini qara. Äŋ uzaq tün, äŋ qisqa kün. Täbiätniŋ jilda bir kelidiğan karamiti. Ätä uniŋ täğdiri tüp-tomuridin šzgiridiğan kün. Mamut üçün bu hayatidiki birla qetim bolidiğan, bolmay qelişimu ehtimal, vaqiä. «Amät degänni soravalğili bolmaydu» däp qoyidekän. Konidin qalğan gäp… Yoq paraŋ. Özi kelip qonarmiş, tehi! Özi qonsa, şunçä vaqtin qonmay nädä uçup jürüptu? Özi qonmaydekän, demäk, qiltaqqa qoyup tutuval! Һaҗät bolsa, miltiq bilän etip, qolğa çüşär. U hoşiyar, sägäk quş bolsa, sän quv, märgän oçi bol!». Beşidin şundaq oylar štkän Mamut bügün bolidiğan jiğinni kšz aldidin štküzüşkä başlidi. Uniŋ härbir däqiqisini untumay, zir-zivirigiçä äqil, mäntiqä ägligidin štküzüşkä tirişti.
…Yeza egiligi mähsulatlirini täyyarlaş mähkimisi başliğiniŋ orunbasari Mamut Savutov bügün işqa kündiki aditi boyiçä, yerim saat ilgiri käldi. Çünki başliq kälgiçä u hämmini kšzdin käçürüp, qaravul, hoyla süpärgüçisi, edän juyğuçilarğa «ikki eğiz gepini» dävelişi keräk. Andin kabinetiniŋ işigini qiya eçip qoyup, kona bolsimu, yumşaq, äplik kresloda oltirip, hadimlarniŋ kälgän vaqtini türtüşi haҗät.
Uniŋ bu mähkimidä işlävatqiniğa 15 jildäk boldi. Başliq tağisiniŋ qudisi edi. Tağisi yaman adäm ämäs. Ömürboyi yalğuz hädisigä qol-qanat bolup kelivatidu. Һädisi: «Ukam, moşuni toğra yolğa salmisaŋ bolmidi. Dadisi rämiti šy kšrmäy işlätti. Bu nan qepi šy kšrmäy içidiğan boluvaldi» däp qahşavärgäçkä, moşu idarigä addiy şofer qilip işqa kirgüzüp qoyğan.
Vaqit deginiŋ eriqtiki su ekän. Mamut šylinip, bala-çaqiliq boldi. Yänila şu tağisiniŋ zari, pulniŋ küçi bilän sirttin oqup, qoliğa diplommu elivaldi. Başliğimu uniŋdin razi. Hizmitini tez šstürdi. Jil štmäy täyyarliğuçi boldi. Yezilarni arilap, juŋ, terä, samsaq jiğidu. Mähsus buyrutma bilän tağdin şipaliq giya, šsümlüklärni täyyarlatquzidu. Etäktin tškülsä, qonçiğa çüşivatqan. Mamut bu işniŋ epi-җepini oŋayla tepivaldi. Tağisiniŋ qudisi käŋ qosaq, zadila birävniŋ risqiğa qol salmaydiğan adäm. Biraq mšmün, saddiräk. Äsli mundaq hizmätkä qattiq qol adäm layiq. Qol astidikilärni quldäk işlitip, juquridikilärgä beşi yärgiçä egilidiğan «universal» kadr lazim. Buniŋğa Mamut alliqaçan kšz yätküzdi. Gärçä, başliği uni tağisiğa här qetim mahtap: «Җiyäniŋ – meniŋ kšzüm, quliğim vä ayaq-qollirim» däp eğizidin çüşärmäy jürsimu, Mamutniŋ u kişidin kšŋli qalğan ähvallar az ämäs. Ötkändä, käspiy mäyräm harpisida, kšpligän hadimlar orden-medal', bälgülärgä sazavär boluştidä, Mamutqa addiyğinä Pähriy yarliq tägdi. Şähärniŋ qolayliq җayidin berilgän yeŋi üçbšlmilik pätirmu hesapçi ayalniŋ ğanҗuğida kätti. U «kšpbaliliqmiş». Şunda häqniŋ baliliri bala, buniŋ baliliri kala bolğinimu? Rast, uniŋ šyi bar. Anisi, bala-çaqisi bilän paŋşiŋ yaşaşqa yetidu. Biraq şähärniŋ sirtida. Ayali eytqandäk, şähärdin bir šy elip qoysa, ätä-šgün balilar šylängändä äsqatmasmedi! Käspiy ittipaq täripidin ätivaliq sanatoriylarniŋ biridä däm eliş üçün bšlüngän ikkikişilik yollanmimu başqilarniŋ änçisigä tägdi. U qetim Mamutniŋ ayali Ünçäm anisiniŋkigä yamanlap ketip, top-toğra bir ay yatqan edi.
…Bügünmu u işqa ätigän käldi. Sirtta jürgän idarä qaravuli Һevul bovay vä hoyla süpärgüçi Äkräm akilar bilän salamlişip, bäş minutçä neri-beri paraŋ qilişti. Öy-içidikilärniŋ ähvalini soridi. Ular, šz novitidä, Mamutqimu hatirҗämlik tiläşti.
– Keyinki künliri zäpmu salamçi bop kätti, bu siliq çokan, – miyiğida küldi Һevul bovay.
– Һä, yaqä, – etiraz bildürdi Äkräm, – u bu mähkimigä kälgändä addiy şofer bolidiğan. Mana hazir orunbasar. Şundimu kerilip kätkini yoq. Salimimu bayaqidäk tüzük. Siliq bolsa, u mädäniyätniŋ bälgüsiğu, Һevulka!
– Mädäniyätniŋ içidimu mädäniyät bolidu, ukam. Monu çaç-saqal bekarğa aqarğini yoq. Män bu yärgä küzätçi bolğili bäş başliq almaşti, qaraŋ…
– Qiziqkänsiz! Hizmät heçkimgä baqi ämäs. Çoŋlar ketidu, yaşlar kelidu degändäk…
– Gäp qayaqqa ketivatqinididä, ukam, – dedi Һevul bovay vä tamakisini tutaşturğiniçä hoşlaşmayla šyigä ravan boldi.
– Moşu qitiğurğa nemä yoqkintaŋ, – uniŋ käynidin qarap qalğan Äkräm kotuldiğiniçä işini davam qildi.
Mamut edän juyğuçi ayal bilänmu kündikidäk aman-esänlik soridi. Andin: «Büvädä, işiŋiz pütkändä maŋa yoluqup ketiŋa», däp štündi. «Nemä iştu? İşimdin husur tapsa, härqaçan mäşädila eytidiğan. Bügün nemigä işhanisiğa çaqirdi?” däp änsiräp qalğan ayalmu uni kšp kütküzmidi.
– Keliŋ, keliŋ, hädä. – Mamut uni oçuq-çiray qarşi aldi. Biraq yaşinip qalğan ayal bäribir hoduqup, šmri sudin çiqmay, teriliri saŋgilap kätkän qollirini yoşuruşqa tirişqandäk, haman hiҗalättä qalğan edi.
– 20 jildin aştiğu, balam. Pensiyamu elivatimän. Akiŋizmu: «Boldi qoy, šyniŋ işimu yetidu», däp kotuldaydu. İkkimizniŋ pensiyasi nemigä yetidu däysiz? Moşu känҗämni oqutuvalsam däpla qimirlap jürimiz. Bolmisa salamätligimmu çağliq.
– Änsirimäŋ Büvädä! Män sizni iştin ketiŋ dävatqinim yoq. Şu känҗiŋiz häqqidä uqay degändim. Hatalaşmisam, biyil mäktäpni tügitidiğu däymän?
– Şundaq, balam.
– Siz moşu mähkimigä äҗri siŋgän adämsiz. İdarimiz dayim pakiz, särämҗan. Biyilmu aliy oquşqa yollanma bar. Keläçäk kadrlarni šzimiz täyyarlişimiz keräk. Ävu küni başliqqa bu häqtä gäp teşip qoyivedim. Oğluŋizniŋ oquşi qandaq šzi? Ümütimizni aqlar däp oylaymän.
– Vay, tiliŋizdin šrgiläy, balam. Oquşi yaman ämäs. Biraz şoh demisäm… Känҗäm ämäsmu. – Büvihan aça sayrapla kätti. Uniŋğa hazir yänä 20 jil häqsiz edän juyisän desäŋmu razi edi. – Bu yahşiliğiŋizni ikki duniya untumaymän. Mändin qaytmisa, hudayimdin qaytar…
«Һä, bumu täyyar» däp piçirlidi Mamut Büvi çiqip kätkändin keyin vä aldidiki hadimlarniŋ isim-näsibiliri yezilğan tizimğa yänä bir rät kšz jügärtti.
Mana käyni-käynidin hadimlar işqa kelişkä başlidi. Mamut ularni ayaq tivişidin, bäzilirini ünidin tonuydu. Saatniŋ tili on minut kam toqquzni kšrsätkändä birsi taqildap, tez štüp kätti. Bu katip qiz käldi degän sšz. U dayim şundaq başliqtin on minut baldur kelidu. Aldin başliqniŋ kabinetini, keyin qobulhanini kšzdin käçürüp, üställärni rätkä kältürüşi haҗät. Lekin Maysäriniŋ ular bilän karimu yoq. Bu vaqitni u šzini pädäzläşkä särip qilidu. Buni Mamutla ämäs, hämmisi yahşi bilidu. «Başliqniŋ kšzi, quliği däp şuni eytsa bolidu. Kšzliri kšz ämäs – rentgenniŋ šzi. Çšşüridäk çirayliq qulaqliri kiçikkinä bolğini bilän kainattiki «tirq» qilğan avaznimu aŋlaydu. «Tak, tak… Maeçka» däp җäzm qildi Mamut, – uni qandaq indäkkä kältürüş keräk? Bu qizdin mähkimigä heç payda yoq. Amma ziyinimu yoq. Kälgän-kätkänni külüp qarşi alidu. Külüp uzitidu. Uni häq Һäydar Nadiroviçniŋ tuqqini däp jüridu. Biraq ikkisiniŋ aşna ekänligi Mamutqa yahşi mälum. Arilap başliq komandirovkiğa maŋğanda, käynidinla Mayamu kšzdin ğayip bolidu. Seğizğandin saq kasapätlär. Һär halda, bu qizniŋ Mamutqimu munasiviti yaman ämäs. Dayim «aka» däp aldidin toğra štmäydu. Mamutmu çäktin çiqmaydu. U başliğiğa «hiyanät» qilişni toğra kšrmäydu. Tağisi aŋlisa uyat. Һär halda, çekip kšrüş keräk… Mamut yänä tizimğa egildi. Katip qizniŋ familiyasiniŋ uduliğa soal bälgüsini qoydi.
…Tok-tuk, tok-tuk. Ohu, ohu…
«Һä, špkimu yetip käldi» däp saatiğa qaridi. Bäş minut kam toqquz. «Mäkkigä ävätivätsäŋmu, bäribir işqa ülgirip yetip kelidu bu meräz» däp ğuŋşidi Mamut. «Yä, špkisi çirip çüşüp qalmidi».
Һasan moşu mähkiminiŋ baş buhgalteri. Bir ayiği tuğuluşidin mäyip. Avaylap basidu. Ailisi җuğiҗäm, inaq. İkki balisi bar. Vay, biraq bu humpär içidudä. Näq küpniŋ šzi. Tamakiniŋ pirimu şu. Yštälsimu çekivatqan. Bu šzi bilän šzi bolup jürgän, heçkim bilän karimu yoq bayquş Mamutqa heçqaçan riqabätçi bolalmaydu. Biraqta uni yaqlap avaz berişi ikki tayin. U betäräp bolsimu kupayä bolar edi…
Mamut tizimğa yänä bir soal bälgüsini qoydidä, çoŋqur oyğa çšmüp kätti.
…Ävu küni tağisi çaqirtqanda u uçup degidäk yetip barğan edi. «Bir muhim işi çiqip qalğandu?» däp oylivedi. Һäqiqätänmu, muhim iş ekän. Tağisi üçün ämäs, šzi üçün.
Һazir saŋa eytidiğan gäp päqät ikkimizniŋ arisida qelişi keräk. Buni bilidiğan yänä bir adäm bar. U – seniŋ başliğiŋ, meniŋ qudam Һäydar.
Mamut aŋ-taŋ bolup, pütün bädini yoğan qulaqqa aylandi. U šziniŋ pasibani bolğan tağisiniŋ gepini ikki qilmay ügängän. Baliliri är yetişkä başliğan bolsimu, tağisiniŋ aldida šzini tehila kiçik balidäk his qilidu.
Az kündä Һäydar işidin ketidu!
Bu, bu qandaq bolğini, tağa? Mänçu… – alaqzadä boluşqa başlidi җiyäni.
Qorqma. Sän heçnägä kätmäysän. Һäydarmu jiraq kätmäydu. Uniŋ namziti vilayät başqarmisiniŋ başliği hizmitigä tävsiyä qiliniptu. Yäni, šrläydiğan boldi. Öziniŋ orniğa kimni sunmaqçi, bilämsän?
Mamut ändişä vä ümüt içrä tağisiğa mšl-mšl qaridi. Җiyäniniŋ semiz üzigä, mšşükniŋkidäk düp-dügiläk kšzlirigä qarap tağisi šzini tutalmay, qaqahlap külüp kätti.
Seni, ahmiğim, seni, – däp kšrsätküç barmiğini uniŋ mäydisigä tiridi. Mamut aran esini jiğivaldi.
Rastma, tağa! Һäy taŋäy…
Nemä inҗiğiŋ bar, eytä qeni!
Mamut işta ayrim «ävzälliklärdin» sirtqa qeqilip jürgänligini, Һäydarniŋ bäzidä uni bayqimasqa selivalidiğini häqqidä täpsiliy sšzläp bärdi.
Tağisiniŋ aççiği käldi.
Һoy, ahmaq! Uyalmay šygä ärizä yazğiniŋ nemisi? Seniŋ šyüŋ barliğini häq bilmämda? Yänä kelip kottedj saldiŋ. Häq arman qilğan maşina seniŋ astiŋda. Yerim saatta işiŋğa yetisän. Sesiq şähärdä nemäŋ bar seniŋ! Yä, seni adäm qip qoyğan anaŋdin bšlünüp çiqay dämsän!
Ändi… balilar çoŋ boluvatidu, degändäk…
Ağziŋni jum. Baliliriŋ çoŋ bolsa, šzliri işläp tapsun. Qaçanğiçä täyyarğa häyyar bolup yaşaydu. Ävu naynaq hotuniŋğa eyt, hädämgä yahşi qarisun. Kurort, sanatoriyadin kälmäs boptu, u nemäŋ! Yänä, tehi “putevka tägmidi” däp ränҗiysän!?.
Salamätligi bolmay, ağrip… – Mamut sšziniŋ ahirini çiqiralmidi. Tağisiniŋ tehimu җähli çiqqan edi. U ornidin säkräp turup kättidä, bšlmini bir aylinip çiqti. Mamut tağisiniŋ munçivala terikkäk ekänligini bilmigän ekän. Һazir uniŋ aldida tağisi ämäs, prokuror turğandäk edi.
Şu çağda yätmişkä taqap qalğan anaŋ çeçigi çarap, oğlaqtäk säkräp jürüptidä! Üçštäk balini šylük, malliq qildi. Seniŋ üç balaŋ yänä şuniŋ gädinigä mindi. Eytqina, birär qetim hädämni däm eliş šyigä ävättiŋmu?!
Özi unimaydiğu…
Unimaydu ämäs, seni ayaydu. Seni petäk qilivalğan hotuniŋni yänä yamanlap ketip qalmisun däp, kokunçiliğini qilip, šmri štüvatidu.
Mamutniŋ beşi saŋgilap kätti. Tağisiniŋ gepi rast edi. Beçarä anisi däm eliş šyliri turmaq, bir çamdam yärdiki qizliriniŋ šyigimu kšp barmaydu. Barsimu, birär keçimu qonmay yenip kelidu.
Ayaliniŋ äŋgizligimu rast. Özi ohşaş bir šyniŋ känҗisi, ärkisi. Yänä kelip, anisiniŋ yeqin dostiniŋ qizi. U başta Mamutni «alkaş», «benzin sesiydiğan harvukäş» däp yaratmiğan, oquri egiz, hakavur qiz edi. Biraq ata-anisi Mamut täräp boldi.
Һazir kim içmäydu. Tehi yaş. Äŋ muhimi – yahşi yärniŋ bala-vaqisi. Atisi ubdan adäm edi. Anisimu mehrivan, eğir-besiq. Qiziŋniŋ müҗäzini šzäŋ bilisän. Kšrüngän yärgä siğip ketişi ikki tayin. Seniŋ rast däp ügättuq…
Atisiniŋ bu sšzi aniğa maydäk yaqti. İçidikini yeqin dostiniŋ kšŋlini qiymay, yä eriğa oçuq eytişqa petinalmay jürgän edi. Yoldişi šzi bu gäpni teşip, uniŋ işini yeniklitip qoydi. Şundimu ayal säzdürmäskä tirişip:
Sizçä bolsun, atisi! Män Ünçämni šzäm qayil qilimän, – dedi. U çağda Mamutniŋ teşi juquri domilap, hizmiti šsüp qalğan edi. Älçilikkä tağisi qudisi Һäydarni ägäştürüp bardi. Bu qizniŋ ata-anisi üçünmu abroy edi. Şundaq qilip, şähärdiki çoŋ toyhanilarniŋ biridä dağduğiliq märikä štküzülüp, yaşlar baş qoşuşqan edi.
Käyni-käynidin duniyağa üç pärzändi kelip, šy «tarliq» qilişqa başlidi.
– Häqniŋ eri är, sän turğanla bir şor yär, – däp başliğan edi novättiki җaŋҗalni Ünçäm. – Yä šygä birär mehman başlalmisam! Sän, zadi, meniŋ kimlär bilän arilişidiğinimni bilämsän?..
Bilimän, šŋkäy elip-satar, – Mamut şundaq dedidä, qip-qizil balağa qaldi. Ayaliniŋ ağzi eçilip, kšzi jumuldi. «Yeŋi» dostliriniŋ kiyim-keçigi, zebu-zenätliri, açqan dukan-aşhaniliriniŋ namliri, mingän maşiniliriniŋ markiliri, kottedjliri, җihazliriğiçä monçaqtäk tizip eytip çiqti.
Sän dšyüz galstuk taqiğiniŋğa mäz. “Orunbasar” degän namiŋ bolmisa, qoluŋdin poq kälmäydu. Şu qizil galstugiŋğa esilip šlsäŋçu, kaşki. Nayiti düşmän kšzi, üç kün jiğlar edim…
Şu, şu boldidä, Mamut kona šyni buzup, qaturup turup yeŋi šy saldi. Öziniŋmu çamisi yetidu. Һädilirimu qarap turuşmidi. Şundaq qilip, yeŋi šyniŋ toluqhoquqluq ğoҗayiniğa aylanğan Ünçämniŋ «aq» degini «aq», «kšk» degini «kšk» bolidiğan boldi. Beçarä ana bolsa, nävrilirigä pärvanä bolup, çoŋ šyniŋ çoŋ çakariğa aylinip qalğinini šzimu säzmäy qaldi.
Häyir, štkän işqa salavat, – dedi säl yumşap qalğan tağisi. – Ändi qum sanaydiğan vaqtiŋ käldi. Zamanni bilisän. Bu häq demokratiya, aşkariliq däp, bilgän sänimigä oynaydiğan boldi. Rähbärni kollektiv oçuq avaz bilän saylaydiğan boptu. Saŋa qoşumçä yänä bir-ikki namzat kšrsitilişi mümkin. Moşu kündin çivaŋni himda.
Mamut şu sšzdin keyinla šzini başliqniŋ yoğan, yumşaq kreslosida päräz qilişqa başlidi. Çüşliridimu qol-astidikilärni tillap, yeŋi-yeŋi kšrsätmilärni berip çiqidu. Bäzidä vaqirap, җšlüp, ornidin turup ketidu. Navan-navanda bolsa, zulmät bağ-saraylarda çirayliq sätäŋlär bilän qoltuqlişip jüridu. Undaq çağlarda uyqiliq ayalini şopulditip sšyüp çiqidu.
Ünçäm yoldişidiki bu šzgirişlärni tezla bayqidi.
“Dozaqqa ügängän җännätkä kšnmäptu” degändäk, yeŋi šy, yeŋi orun-kšrpilär yatliq qilivatamdu, yä. Adämgä uyqa bärmäs boldiğu, egäkim, – däp kotuldaydu mundaq päytlärdä. – Qara besip jüridiğu taŋ…
Җä, arilap aqmu besivatidu, – däp pisiŋŋidä külidu Ünçäm aldinqi tüni ärkilätkänlirini esiğa elip.
Һä, hotun, här halda jit selip, yağ puritip qoy, ärvalar qorunmisun, – dedi Mamut. İçidä bolsa: «Sän tehi yeniŋda yatqan adämniŋ kimligini bilidiğan bolisän!» däp qoyatti şerin hiyallar däriyasida üzüp.
Bir aydin šzgä Mamut tağisi җekigändäk «çivisini himdaşqa» kirişti. Һär halda, u šzigä işäşlik. «Tuzlarniŋ» hämmisi degidäk šziniŋ qolida. U hizmitini addiy şoferliqtin başlidi. Garajdikilär uni yavğa bärmäydu. Bu – bir. İkkinçidin, baqqandäk on jil täyyarliğuçi – “zagotovitel'” bolup işlidi. Nahiyä, yezilardiki käsipdaşliri bilän bir «mäşräp» bolup štti. Hizmiti šrligändimu ularğa «kšz qulaq» boldi. Älvättä, bekarğa ämäs. Öz «änçisini» davamliq elip turdi. Rast, arisida uni kšrälmäy jürgänlärmu bar. Biraq ularniŋ yarisi oŋay. Yeŋi jil harpisida mukapatlinidiğanlar tizimiğa näq şularni kirgüzüvätsä, şu kupayä.
Gäp idaridä oltiridiğanlarda. Ular, älvättä, Mamutniŋ «tärҗimihalidin» bäş qoldäk hävärdar. Ayni etäk bilän yapqili bolmiğandäk, uniŋ «bilip-bilmäy» qilğan gunalirini hämmä yahşi bilidu. Biraq başliqtin äyminip, heçqaysi ğiriŋ qilalmaydu. Şundimu bu gezändilärni «šz orniğa» qoyup qoyuş keräk. Һä, yäni tağisi eytqandäk, «Ayuni ağa, çoşqini tağa» däydiğan gäp. Ularmu ançä kšp ämäs. Biraq barliq bala-qaza şulardin kelişi eniq. Һäydar Nadiroviç kšzdin jiraq boluşi bilänla Mamutni tirik jutuvetişkä täyyar turğandäkla. Һasandin u änsirimäydu. Çünki uniŋ sšzini heçkim qisilçiğiğimu qismaydu. Bšlüm başliği Märdançu? Bilimlik, plannimu šz vaqtida orunlaydu. Biraq tirtäk, ços, orus müҗäz kasapät. Uniŋmu aҗiz yeri bar, älvättä. Käypi-sapağa imraq. Tizimğa yänä bir tamğa uruldi.
İmärçu? Һä, «hotunpäläz İmär»… Uni ağiniliri «bala täyyarliğuçi» däpmu häzillişidu. Umu šzi ohşaş uzun jil täyyarliğuçi bolup işlidi. Һazir bšlüm başliği. Kelişkän, dayim yasinip jüridiğan şetil, tili yağliq jigit. Qisqisi, «säkkiz qirliq, bir sirliq». Häqniŋ eytişiçä, u hizmät babi bilän barğan җaylarda nekasiz tuğulğan baliliri barmiş. Biraq juquridin kälgän mehmanlarni kütüvelişta tepilmas «mutähässis». Ularniŋ «qoynini issitiş» şuniŋ zimmisidä. Tizimğa yänä bir bälgü salğan Mamut şu bir esil dämlär esiğa çüşüp, kšŋli yayrap kätti.
…Häp, amal qançä, başliq saylaş mäsilisidä şu mehmanlarniŋ pikri inavätkä elinsa, nur üstigä nur edi. Juquridin kälgän mehmanlarni kütüveliş – Mamutniŋ äŋ asasiy, muhim väzipiliriniŋ biri desimu bolatti. Ätiyazda «Noruz» mäyrimi, yazda «Yaylaq bäzmisi», küzdä «Oğlaq näğmisi», qişta bolsa, birnäççä dürkün «Soqum siviğa» ohşaş mäşräplär yezilmiğan qanun boyiçä šz vaqtida, äŋ juquri däriҗidä štüşi abroyluq mäҗburiyät. Äslidä mehmanlar däsläp nahiyä, yeza vä sahağa yeqin mähkimä, karhanilar başliqliri bilän uçrişip, bäzilirigä altun häriplär bilän yezilğan täşäkkürnamilärni tapşurattidä, hä andin mäşräpniŋ «hayatqa bir kelimiz» degän qismini başlavetätti. İkki-üç kün, bäzidä bir häptä davam qilidiğan ziyarät-ziyapätlärdin keyin çişlirini koçilap, kekirişip, kšzliri humalaşqan mehmanlar Mamutni käyni-käynidin quçaqlap sšyüşüp, huddi uruşqa atlanğandäk, uzaq hoşlişatti.
Kšziniŋ quyruğida maşiniliriğa selinivatqan «bazarliqlarğa» qarap qoyuşnimu untumatti. İçimliktä ançä yoq Һäydar Nadiroviç mundaq mäşräplärdin šzini tartip, tizginni Mamutqa tutquzup qoyidiğan. Mehmanlarniŋ «Oğul bala, häqiqiy başliq moşundaq boluşi keräk» degän mahtaşliridin beşi pir aylinip ketidiğan orunbasar mundaq çağlarda šzini häqiqiy yolvastäk his qilatti. Bu mäşräp çiqimini kštiridiğan käsipdaşliriğa çişini çişiğa besişip, җa heҗiyiştin başqa amal qalmatti. Mamut kiçik bala ämäs. «Yat kätti, šz qaldi» qilip, ularniŋmu kšŋlidin çiqişqa tirişti.
…Çüştin keyin Mamut tizim üstidä yänä qizğin işlidi. Birlirini çaqirtivelip, «toğra yolğa» saldi. Bäziliriniŋ aldiğa yoqilaŋ bir banilär bilän kirip, çaqçaq qilip, lätipä eytip küldürgändäkmu boldi.
Bügün Һäydar kšrünmidi. Undaq künliri Maysarimu bir orunda oltiralmaydu. Birdä kadrlar bšlümidä, birdä buhgalteriyagä kirip, bir çinä çay üstidä «aläm» yeŋiliqlirini muhakimä qilidu. Qobulhaniğa bir-ikki qetim baş tiqqan Mamut omulup, ahir iç puşiğini çiqiriş oyi bilän garaj täräpkä štti. Adättä, u här küni degidäk šzi däsläp ämgäk yolini başliğan bu därgahqa bir kirip çiqmisa qosiğimu toymaydu. Sabiq käsipdaşliri bilän häzillişip, andin hal-muŋini soraydu. Һä, ularniŋ «jiğisini» Mamuttäk çüşinidiğan heçkim yoq bolsa keräk. Һär halda šzi şundaq oylaydu. Һätta tünügünla işqa orunlaşqan yaşlar çeğida uniŋdin ançä täp tartip kätmäydu. Uni kšrüşi bilänla: «Bizniŋ halimizğa siz yätmisiŋiz, kim yetidu?» deyişip, «bu yoq, bu yoqni» başlaydu. Һeli rähbär sabiq şofer ularni diqqät bilän tiŋşaydu. Andin garaj başliğini çaqirivelip, haҗät närsilärni tizimlap, başliqniŋ aldiğa taşlap qoyuşini җekiydu. Älvättä, kšpçilikniŋ kšŋlidin dayim çiqiveriş oŋay ämäs. Gayida eytqan sšz garajda, tizim başliqniŋ üstiliniŋ tartmisida yetip qalidudä, kšp štmäy untulupmu ketidu. Lekin garajdikilär bäribirla Mamutni šz hesaplap, yeqin kšrüşidu. «Buğday neniŋ bolmisa, buğday sšzüŋ yoqmidi» degän näqilni çiŋ tutuvalğan Mamut vädigä ançä vapa qilalmisimu, illiq sšzgä sehi jigit.
Bu qetim garaj qorasida kapotlirini kštirip qoyğan bir-ikki maşina yenida çšgiläp jürgän slesar'lardin başqa heçkim kšrünmidi. Jil ahiri bolup qalğaçqa, yaramliq tehnikiniŋ hämmisi degidäk sirtta. Nahiyälärdä jiğilip, toplanğan mähsulatni baziğa toşuş bilän bänt. Mamut uttur garaj başliğiniŋ hoҗrisiğa tartti. Һazir u yärdä nemä boluvatqinini orunbasar tähminän bilidu. Çünki bu päqät garaj başliğiniŋ här küni ätigänligi yeŋi kün tärtivini bäkitip, hadimlarni, işçilarni säpärvärlikkä kältüridiğan җayla bolup qalmay, şundaqla däm elip iç-puşiğini çiqiridiğan orun edi. Ular, adättä, «Kort», «Azi» boyiçä musabiqilärni štküzüşkä humar. Bu ammibap oyundä. Birnäççä dürkün «çempion» bolğanlar kšp. Amma yeŋiliverip, uniŋ üstigä ğaliplarğa dukandin «mukapat» toşup zerikkänlär arisida bu «tüzümgä yat» qiliqlarni astirtin paş qilidiğan «şpionlarmu» bar. İş babida җäriyandin nätiҗini äla kšridiğan Һäydar Nadiroviç mundaq «muhim hävärlärgä» eräŋ qilmiğini bilän, hizmiti šskänsiri, «zor җavapkärlikni» his qilişqa başliğan Mamut ämgäk intizamiğa җiddiy riayä qilidu. Rast, u jiğinlarda bu häqtä җar selip kätmäydu. Amma seyftiki mähsus papkiğa iditliq selip qoyidu. Bu – uniŋ äŋ işäşlik qurali. Mamutniŋ keyinki jillirila päyda bolğan, häddidin aşqan särämҗanliği, hoşiyarliği, quvluği, bir sšz bilän yättä šlçäp, bir kesidiğan aditigä behätärlik organliriniŋ «män» degän täҗribilik hadimlirimu täŋ kelälmätti. Buni uniŋ qolidiki «tuzlarniŋ» särkisi, härqandaq ähvalda räqivini «matqa» oltarğuzuvetidiğan fer'zisi, mabada, u җäŋ mäydanida bolup qalidekän, düşmängä 30ğa yeqin nogiyidin snaryad yağduruvetidiğan «katyuşisi» desimu bolidu.
Lekin jiraqni kšzläydiğan Mamut bu çağda yeqinla yärdä yüz berivatqan işlardin behävär edi. U idaridin çiqip garaj täräpkä meŋişiğila bayatin uniŋ härbir qädimini küzitip turğan Maysarä telefon räqämlirini ildam terişkä başlidi. U täräp җavap berişi bilänla: «Ob°ekt silärgä maŋdi» dedidä, trubkini orniğa qoyup, ğipla qilip, Mamutniŋ işhanisiğa kirip kätti. İdaridin hävär kelişi bilänla garaj başliği Abdul yenidikilärgä beşini liŋşitip, «başlaŋlar» degän işarä bärdi. Qattiq-quruq bolsimu, mäyrämlik käypiyat kštärgidäk bezälgän dästihandiki ryumkilarğa haraq quyulup ülgärdi. Mamut işikni eçip kirgändä, Abdul qädähni qoliğa tutqan halda tost «sšzlävatatti».
Oho, işlar ilgiri… Yeŋi jil garajdin başlanğanmu? – dedi hämmigä bir qur kšz jügärtip çiqqan Mamut qapiğini säl türgän halda. İçidä bolsa: «İş mundaqmu oŋ yampaştin kelärmu» däp hoşal boldi. Dästihan ätrapida oltarğan mehanik, ekspeditor vä ikki şofer säl qisilğandäk älpaz kšrsitişti. Bu «mäşräpniŋ» häm begi, häm saqisi rolini atquruvatqan Abdul Mamutni tšrgä täklip qildi. U bir çağlarda moşu şofer Mamutniŋ başliği edi. İkkisiniŋ alaqisi şu çağlardin etivaränla bšläkçä yeqin bolidiğan. Şuŋa hazir dästihanda oltarğanlarğa nisbätän, Mamutniŋ aldida uniŋ hšrmitimu bšläk.
Käl, uka, käl. Yahşi adäm dästihan üstigä degän. Yeŋi jilğa säl ätigän. Biraq bügünki bäzminiŋ sävävi, uniŋdin kam ämäs. Bügün monu inimizniŋ, u çättä oltarğan şofer jigitkä ima qildi, ayaliniŋ kšzi yorup, oğul pärzäntlik boldi, qara.
Hoş, hoş, mubaräk bolsun uka, – u işqa kirginigä 2-3 ayçä bolğan jigitniŋ ismini aran esiğa aldidä, yeniğa käldi:
Qasimҗan, bu yalğuz seniŋla ämäs, bizniŋ çoŋ, inaq kollektiv üçünmu zor hoşalliq. Ayaliŋ saŋa, häqiqätänmu, şahlarğa layiq soğa qiptu, – däp qolini mäkkäm qisti. Һämmisi ornidin turup, çavak çelişip kätti. Qasimҗan bolsa qizirip, yärgä kirip ketäy dedi. U päqät «Rähmät, aka, rähmät, Mamut Savutoviç» däp qayta täkrarlatti.
Mamut Abdul täklip qilğan orunduqqa oltardi. Sšzni yänä mäşräpbegi aldi.
Mamut uka, esiŋdimu, biz seniŋ tunҗa oğluŋni däl moşu yärdä juyiveduqqu!
(Davami bar).

Bälüşüş

Javap qalduruŋ