Çoŋ Aqsu: tünügün vä bügün

0
2 061 ret oqıldı

Çoŋ Aqsu – yeri munbät, hälqi mehmandost, täbiiti kšrkäm, daŋliq jut. Bu yezida inqilapçi-şair Lutpulla Mutällip, qorqumsiz är jüräk Mahmut Ğoҗamiyarov, milliy qozğilaŋniŋ särdari Tohniyaz batur, Sotsialistik Ämgäk Qährimani Avdun Qadirov, alim Ğoҗähmät Sädvaqasov qatarliq yarqin namayändilirimizniŋ kindik qeni tamğan.
Bäş mäliniŋ mämuriy märkizi bolğan mäzkür jut ahali sani җähättin nahiyädä Çonҗa, Çarindin keyin üçinçi orunda turidu. Umumiy yär kšlämi 12 699 gektarni täşkil qilidu. İşläpçiqiriş yšnilişi bolsa, asasän äҗdatlardin miras bolup kelivatqan dehançiliq bilän çarviçiliqtur.
Äҗdatlar demäkçi, tarih sähipilirigä näzär salsaq, yärlik ahali bilän billä ŞUARniŋ Ğulҗa täväsidin täğdir tälkisigä uçrap kšçüp kälgän uyğurlarniŋ mälum qismi moşu җaydin makan tutqan ekän. Mälumatlarğa asaslansaq, çoŋ vä kiçik buğraliqlardin 240 tütün, җämi 1200gä yeqin adäm orunlişiptu, bulaq kšzlirini eçip, šstäŋ çepip, tağniŋ ğol sulirini boz tiŋ yärlärgä başlap, başaqliq aşliq, kšktat šstürüşkä başlaptu.
Bolusluq märkizi bolup hesaplanğan Çoŋ Aqsuda 1888-jili jürgüzülgän sanaqta 363 ailidä 897 är, 1015 hanim-qiz bolup, ularniŋ päqät 92sila savatliq edi. Turuşluq šylär paka toqal soqma tamlardin turğuzulattekän. «Ällik jilda äl yeŋi» degändäk, bügünki taŋda yezida üç qävätlik ottura mäktäp, haşamätlik Mädäniyät šyi, soda orunliri, keçisi kündüzdäk yorup turğan avatlaşqan koçilar bar. Bu – zaman täräqqiyati.
Moşu künlärdä Çoŋ Aqsu okrugi boyiçä 326 dehan egiligi, bir yağaşçiliq tseh, 2 tahtay tilidiğan tseh, 2 tügmän, 2 maşina juyuş saloni, 27 soda orni, 2 yanar may qaçilaş stantsiyasi, 4 kafe, 3 navayhana, 2 tehnika җšndäş işhanisi, 1 gaz qaçilaş, 3 çaq yasaş orni äl-jut hizmitidä. Buniŋ šzi 600 adämni iş bilän täminläş mümkinçiligini yaratti. Uniŋğa mal bodavatqan, çarviçiliq mähsulatlirini yetiştürüş bilän şuğullinivatqan, abrikos, alma bağlirini bärpa qilivatqan çarviçi, bağvänlärni, hiş zavodidiki işçilarni qoşsiŋiz, işsiz jürgänlär az. Zaman eqimiğa layiq, bazar munasivätlirini šzläştürüp, šzini-šzi iş, mäbläğ bilän täminläp, ozuq-tülük bayaşätçiligini hasil qilivatqan yeza adämliriniŋ paravän turmuşiğa, selivatqan turuşluq šylirigä, yeyivatqan dästihiniğa, elivatqan tehnikiliriğa apirin äyläysiz, häväslinisiz. Qäd kštirivatqan šyliri şähärdikilär bilän riqabätlişäläydu desäk, aşurup eytqanliq bolmas.
Yeza ahalisi ikki su inşaitidin kündilik ehtiyaҗlirini qanaätländürmäktä. Ular ilgiri «Ämgäk» kolhozi bilän «Ğoҗamiyarov» namidiki aktsionerliq җämiyät täripidin 60 jil ilgiri paydilinişqa berilgän ekän. Şuŋlaşqimu u yär-bu yeri yerilip, ändi yeŋi tarmaqlarni seliş zšrüriyiti päyda boldi. Bu mähsätkä haҗätlik mäbläğ aҗritiş üçün smetiliq layihiläş işliriğa pul bšlündi. Ötkän jili okrug tärkividiki hoşna Dolata yezisi ahalisiniŋ içimlik suğa bolğan tälivi toluq qanaätländürülgän bolsa, biyil Kiçik Aqsu yezisi turğunliri şuniŋğa egä bolmaqçi.
Çoŋ Aqsu yezisidiki yänä bir muämma häl boluş aldida turidu. Atap eytqanda, yeza ağriqhanisi helä jillardin beri ilgärki kolhoz başqarmisiniŋ kona idarisigä orunlaşqan edi. Uniŋ bir qismini yeza okrugi hakimi apparati egiligän. Äpsus, bšlmilär täläplär däriҗisidä ämäs: tar, qişta issimaydu, yazda tinҗiq. Tägsiŋiz sugaqliri çüşüp, maŋsiŋiz edänliri teşilip ketidiğan halättä. Bu ähval näzärdä tutulup yeŋi ağriqhana imaritini selişqa 210,6 million täŋgä mäbläğ bšlündi. Bena quruluşi biyil başlanmaqçi.
Yeziniŋ juqarqi qismi tağ etigigä ulişidu, säl juqurilisiŋiz hadiliq taş, qariğayliqlar bar. Keyinki üç jilda 3 gektarğa qariğay kšçätliri tikildi. Prezidentimizniŋ «Balapan» programmisi dairisidä Çoŋ Aqsuda tšrt şähsiy bağçä eçildi.
Äpsus, keŋäş dävridä qäd kštärgän Mädäniyät šyi muräkkäp җšndäş işlirini täläp qilidu. Uniŋ smetiliq layihiläş hšҗҗätlirigä biyil 9 million 724 miŋ täŋgä aҗritildi. Demäk, pat-yeqinda mäsilä häl bolidu degän sšz.
Çoŋaqsuluqlarniŋ äzäldin huşçaqçaq, sän°ätkar häliq ekänligini, şu yosunda, milliy urpi-adät, qaidä-yosunlirimizni saqlap kelivatqanliğini qäyt qilğinimiz toğra. Hälqimizgä tonulğan sähnä yultuzliri Qurvanҗan Abdurasulov, Mahmut Däraev, Turdibüvi Ablizova, Tohtasun Hoşniyazov, Veneräm Muhpulova, Qutluq Ğenäkov vä başqilar tamaşibinlarğa rohiy ozuq beğişlap kelivatqan sän°ätkarlardur. Älgä tonulğan, birnäççä häliqara bayqaşlarniŋ laureati bolğan bügünki «Arzu» nahşa-ussul ansambli moşu yezida qurulğan. Uniŋdin taşqiri ailäviy ansambl'larmu yetärlik. Abdureşit, Tohtasun, Qämirdin, Nurähmät, Päyzurahman, Nurnisahan isimliq çaqçaqçilarniŋ daŋqi taşa jutlarğimu mälum.
Biyilqi Yaşlar jilida yezida «Yaşlar mäydani» quruluşi işqa qoşulmaqçi. Bu häm hoşal bolarliq yeŋiliq. Şundaqla yeqin arida uçastkiliq politsiya hadimliri üçün yeŋi imarät seliniş aldida turidu.
Bügünki kün štmüş bilän çämbärças bağliq. 1935-jili nahiyä qurulğanda Çoŋ Aqsu, Dolata, Säkkiz-onlarni qoşqanda 270 ailä bolup, ahali asasän uyğurlardin ibarät edi. Çoŋ Aqsuda ottura mäktäp 1914-jili eçilğan ekän. Däsläp 40 bala savatini açqan bolsa, hazir ularniŋ sani 717gä yätti. Ularğa 100 ustaz üç til yšnilişidä bilim bärmäktä. Äpsus, 1968-jili selinğan üç qävätlik zamaniviy bilim därgahida yeza ahalisi pärzäntlirini ana tilida oqutuşqa yetärlik kšŋül bšlmäyvatidu. Һär jili 20 – 25 bala bilän ikkidin rus sinipi eçilsa, štkän jili 12 oquğuçi bilän täsliktä bir uyğur sinipi yeŋi oquş jilini başliğanliği eçinişliq. Adämniŋ adäm boluşi rus tiliğa ämäs, šzigä, qabiliyitigä bağliq. Juqurida ismi atalğan çoŋaqsuluqlarniŋ 100 payizi uyğur tilida bilim alğanlar. Keyinki jillarniŋ mälumatliri boyiçä 5 tüläk mäktäpni “Altun bälgügä” tamamlidi. Uluq Vätän uruşi vä uniŋdin keyinki jillarda mäzkür mäktäptä taşa jutlardin kelip ana tilimizda ottura bilim alğan sabiq oquğuçilarniŋ 55, 50 jilliq uçrişişliri bolup štkänligidin hävärdarmiz. Uşbu bilim därgahini tamamliğanlar arisidin onliğan pän namzatliri vä on ikki polkovnik unvaniğa sazavär bolğan härbiylär yetilip çiqti.
Äl-juti üçün ämgäk qilğanlarniŋ yarqin simasi, ämgäk äҗri untulmaydu. 1948-jili här yüz biyidin tohsändin qulun alğan Sotsialistik Ämgäk Qährimani Avdun Qadirov, birnäççä ordenlarniŋ sahibi mehanizator Tohtihan Rozahunova, dehan ana Şäräpät Kamalova vä başqilarniŋ isimliri yeza tarihida altun sähipä bolup qaldi.
Çoŋaqsuluqlar zamanniŋ härqandaq qiyin-qistaq, eğirçiliqlirini baştin štküzdi. Äynä şularniŋ arisida «Atu» paҗiäsi ästin ketär ämäs. 1918-jilniŋ 2-marti paҗiälik kün boldi. Şu küni 200din oşuq adämni heligärlik bilän “Sadir imamniŋ hoylisida jiğin štküzimiz” däp toplap, җallat Muraevniŋ adämliri pulemet bilän etip, qiliç bilän çepip, tenidin җenini җuda qilğan. “Atu” paҗiäsiniŋ 75 jilliğida kolhoz vä yeza keŋişiniŋ qollap-quvätlişi bilän bu qanliq mäydanda yadikarliq ornitilğan bolsa, štkän jili yeza turğunliri, jut ziyaliliri, Almutida istiqamät qilivatqan çoŋaqsuluqlar ianä toplap, atu qurvanliriğa beğişlap ornitilğan yadikarliqni yeŋilap, qariğay tikip, ätrapini qorşidi.
1937-jilqi säyasiy täqipläş vaqiäsimu bu yezini aylinip štkini yoq. Tarihtin җumhuriyitimizdä miŋliğan ziyalilarğa, җämiyät ärbapliriğa vä addiy adämlärgä «häliq düşmini» qalpiği kiygüzülüp, täqipläş qurvanliriğa aylandi. Nahiyä boyiçä 132 adäm täqiplängän bolsa, ularniŋ jigirmä biri çoŋaqsuluqlardur. Äynä şularniŋ arisida batur oğlan Mahmut Ğoҗamiyarov, räis Ömär Musaev, yazğuçi Mähämät Adilov, partiya hadimi Molut Niyazov vä başqilar bar.
Yeziniŋ muqäddäs җayliriniŋ biri – Uluq Vätän uruşida vapat bolğanlarğa ornitilğan yadikarliqtur. Okrug boyiçä şu qanliq uruşqa elini düşmändin himayä qiliş üçün 482 adäm qatnaşqan. Ulardin päqät Yunus Һämraevla hayat edi. Äpsus mäzkür maqalä täyyarlinivatqinida, yäni 96 yeşida u alämdin štti.
Äl-jut üçün kšyünüş, kindik qan tamğan yeziniŋ täräqqiyati üçün misqaldäk bolsimu ülüş qoşuş, yardämgä muhtaҗlarğa hämkarlişiş çoŋaqsuluqlarniŋ hayat tärizigä aylanğan. Ötkän jili šyi šrülüş halitidä turğan qeri momayğa jut pul jiğip, hiştin ikki eğiz šy selip kirgüzüp qoyğinini gezitta yazğan eduq. Biyilqi qähritan qiş päsli aldida šyigä ot ketip, makansiz qalğan ormançi jigitniŋ yazliq šyini muräkkäp җšndäştin štküzüp, yeŋijilliq soğa qilğanmu moşu jutniŋ mehir-sahavätlik adämliri. Jutdaşlar häliq içidin çiqqan qähriman oğlan Mahmut Ğoҗamiyarovniŋ ayali vä pärzändiniŋ qäbrigä hatirä tahta ornitişnimu untumidi.
Susiz hayatliq yoq. Yeziniŋ juquri täripidiki su qoymisidin tartilğan uzunluği 20 kilometr tarmaqlar etiz vä bağlarğa ulişidu. Şu җaydin başlanğan ayrim çoŋ šstäŋ arqiliq kelivatqan tağ süyi bilän Çoŋ Aqsuniŋ ätrapidiki etizliq vä yeza ahalisiniŋ šlçük yärliri suğirilidu. Şu šstäŋ süyi birnäççä eriqqa bšlünüp, mäliniŋ otturisidin eqip štidu. Öz vaqtida tazilanmiğanliqtin, keyinki vaqitlarda latqa besip, su buzulğan җayliridin taşqinlap, yeziğa kelär mšlçäri tšvänläp ketätti. Okrug hakimi, jigitbaşliri vä jut mštivärliriniŋ täşäbbusi bilän şu šstäŋni tazilaş işliri qolğa elindi. Jut çiqimni šz üstilirigä elip, maddiy yardäm bärdi. Az vaqit ariliğida 4 kilometr šstäŋ qayta qezilip, paydilinişqa berildi.
Yeza adämliri şundaqla qäbirstanliqniŋ ätrapini qorşap, malniŋ ayaq asti boluşiğa yol qoymidi. Bu işlarda yeza okrugi hakimiyiti yezidiki җämiyätlik täşkilatlarğa, aqsaqallarğa, hanim-qizlarğa, jigitbaşliriğa muraҗiät qilip, mäslihätläşkän halda iş elip bardi. Turmuş ähvali naçar aililär ğämhorluqqa elinip, ularğa yardäm kšrsitiş adättiki iş. Toy vä näzirlärdiki bezäpçilik qisqarmaqta. Yeza mädäniyiti jildin-jilğa yahşilanmaqta.
«Ana jutuŋ aman bolsa, räŋgi-royiŋ saman bolmas» degän näqilgä ämäl qilivatqan jut oğlanliri, җümlidin Almutida yaşavatqan jutdaşlar «Çoŋ Aqsu» uyğunlaşturuş keŋişini qurup, yeza täräqqiyati, yezidiki uyğur sinipliriğa ğämhorluq kšrsitiş. täminati tšvän aililärgä yardäm berişni asasiy mähsät däp bilidu.Taşa jutlarda turuvatqan jutdaşlarniŋ beşini qoşup, izgülük işlarğa җälip qilişta Mirzähmät Һoşurov, Äli Ähmätov, Daniyar Rozahunov, Tel'man Nurahunov, Ärşäm Şämşidinov ohşaş jürigidä oti bar insanlar küç çiqarmaqta.
Tünügünkisidin bügünkisi kamal tapqan, teŋi huşvaq atqan Çoŋ Aqsuniŋ täräqqiyatiniŋ yüksäk, istiqbaliniŋ zor ekänligigä işänçimiz kamil.

Abdumanap ABLİZOV.
Uyğur nahiyäsi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ