Kšŋüldiki bir kişi

0
779 ret oqıldı

Aqsaqalniŋ tiläk sšzi
Maqaliğa särlävhä qilinğan uşbu sšzlär kšrnäklik ädäbiyatşunas alim, tonulğan jurnalist publitsist, heli märhum Rabik aka İsmayilovqa täälluq bolup, Yarkänt şähiridki «İli» kafe-restoranida bolup štkän bir baş qoşuşta eytqan edi.
Özidin kiçik inilirini kšrgändä yaşiripla ketidiğan dilkäş akimiz äşu qetimmu alahidä eçilip-yeyilip, šz oyini mundaq izhar qilğan edi: «Män härqaçan Yarkäntkä kelişkä aldiraymän. Çünki bu tävärrük atilar jutida adämni dayim šzigä tartip, seğindurup turidiğan märt-märdanä sahavätlik qädinas җanlar bar. Ularni kšrüp, didarlaşqinimda, goya barliq yarkäntliklärni kšrgändäk bolimän. Marat İmrämziev, Һüsän Elämov ohşaş inilirimniŋ heridarliğida uyuşturuluvatqan monu sorunimizmu kšŋülgä arambähş däqiqilärni hädiyä qilmaqta. «Bazarda miŋ kişi, kšŋüldä bir kişi» degän ekän ata-bovilar. Män silär arqiliq, qädirlik ukilar, Yarkäntniŋ baziridiki miŋ kişini kšrgändäk boluvatimän. Bizniŋ äşu miŋliğan yarkäntliklirimizni kšrüp, kšŋül-käypiyatimizniŋ här җayda härqaçan toq štüşi üçün silär aman boluŋlar, qerindaşlirim!».
Märhum akimiz çoŋqur minnätdarliq häm sämimiy iltipat bilän tilğa alğan ikki jutdişim häqiqätänmu yarkäntliklärgä has mehmandostluq, käŋdästihanliq, sehiliq päzilätliri arqiliq käŋ җamaätçilikniŋ alqişiğa erişip jürgänlärdin sanilidu. Şular arqiliq ävlattin-ävlatqa miras bolup, saqlinip kelivatqan ibrätlik iş-ämällirimiz bilän milliy än°änilirimiz yoqilip kätmäy, dävir tälivigä muvapiq täräqqiy etip kelivatidu desäk, mubaliğä bolmaydu. Çünki ular җämiyät, millät aldida birkişilik väzipisini şäräplik atqurdi häm bu izgü işlirini helimu davamlaşturup kälmäktä. Bu җähättin bolupmu moşu künlärdä šz tävälludiniŋ yätmiş jilliğini nişanlavatqan Marat Ömäroğli İmrämziev häqqidä alahidä tohtilip štüşkä toğra kelidu.

«Yaşliq çaqmaqsän, çeqip šçisän»
«Yaşliq çaqmaqsän, çeqip šçisän»,
Ävrişim çeğiŋ bu – ügängin-ügän!
Qaraŋğu dil çšligä bir kün çškisän,
Adäm boluş dulduliğa salmisaŋ jügän!..».
Bu uyğur hälqiniŋ äbädil-äbät sšyümlük şairi bolup qaliveridiğan Lutpulla Mutällipniŋ «Yaşliq ügän» degän ammibap şeiridin elinğan üzündä. Uni Marat İmrämzievniŋ baliliq häm šsmürlük jilliri oquğanliği natayin gäp. Çünki u ahalisiniŋ besim kšpçiligini täşkil qilidiğan kšktalliq uyğurlar arisida tuğulup šsti. Һä, bu juttiki qerindaşlar zakisidin tartipla rustilliq bolup, tuğulup, vayiğa yetidudä, andin bu dästür atidin baliğa, balidin nävrigä amanät petiçä qaliveridu. Bügünki kündimu tšrt-bäş yüz uyğur ahalisi boluşiğa qarimastin, uyğur mäktivi ämäs, hätta uyğurçä siniplarniŋ yoqluği äynä şuniŋdin.
Mäktäp yeşiğa yätkän Maratqa rus mäktividä oquşqa toğra käldi. Şuŋlaşqimu sšyümlük şairimizniŋ yalqunluq şeirlirini bevasitä mäktäp därislikliridin oquş pursitigä erişälmisimu, ularniŋ umumiy rohini jüräk qetiğa siŋdürüp šsti. Undaq bolğini atisi Ömär äşu jilliri Yarkänt täväsidiki ikki nahiyäniŋ biri bolğan Oktyabr' nahiyäsi iҗraiy komitetiniŋ räisi lavazimida hizmät qilatti. İkkinçidin, ailiniŋ mäşhur novator-islahatçi Velivay Yoldaşev bilän tuqqançiliq munasiviti bolğaçqa, bu ataqliq zatniŋ mälum däriҗidä täsir dairisimu moҗut edi. Mana şuŋlaşqimu tuğuluşidin şohluq bilän ältäklik yeğip turğan kiçikkinä Maratqa oquşta älaçi, tärtiptä ülgilik boluştin başqa yol qalmiğan edi.

Ata kšrüp šskän oğul
Ailidiki hatirҗämlik bilän sağlam muhit, qerindaşlar arisidiki iҗil-inaqliq bilän šzara siy-hšrmät Maratniŋ här җähättin täl-tšküz häm aŋliq šsüp-yetilişi üçün zämin yaratti. Yeza kitaphanisiniŋ turaqliq häm täläpçan oquğuçisi boluşi bilän billä, här küni degidäk šygä kelidiğan onliğan gezit-jurnallarni kšzdin käçürüp çiqmiğiçä aram tapmasliq – uniŋ aŋ-säviyäsiniŋ qeliplişiğa häl qilğuçi amil boldi.
Oğliniŋ päm-parasiti bilän äqil-idrigigä artuqçä putlikaşaŋ bolmiğan ata kšp vaqitlarda Maratniŋ mäyliçä boldi. Päqätla mäktäp bilän hoşlişip, kamalätlik şahadätnamä eliş harpisidila soridi:
– Qaysi oquşqa berişni oylavatisän, balam?
– SHİğa baray devidim, biraq aŋlişimçä, täläp nahayiti üstün ekän. Ägär çüşälmäy qalsam, bir jilim boşqa štidu. Şuŋlaşqa aldi bilän tehnikum yaki uçiliöeni tamamlisam degän oyum bar.
Ata-bala arisida bolğan sšhbät mana moşundaq qisqa bolğan edi. (Bu yärdä «SHİ» degini, štkän äsirniŋ 50 – 60-jilliri yaş täläpkarlar arisida qeliplişip kätkän atalğu bolup, “Yeza egiligi instituti” degänlik edi).
Ata şu çağda unçuqmasliq bilän šz oğliniŋ pikrini qollap- quvätligän. Umumän, Marat šsüp, juqarqi siniplarda oquvatqinida ata-bala arisida bir-birini bir qaraş bilän çüşinip, iş kšrüş adät tüsigä kirgän edi. Bu atiniŋ šz pärzändiniŋ müҗäz-hulqi bilän arzu-arminini yahşi çüşängänliginiŋ, pärzäntniŋ bolsa, ata tärbiyisini vuҗudiğa siŋdürüp šskänliginiŋ ipadisi edi.
«Män oqup, qoş diplomluq mutähässis bolimän!»
Kšktal rus mäktivi uçumkarliriniŋ beşi qoşulğan sinip saati štmäktä. On jil billä oqup, bir ailiniŋ baliliridäk bolup kätkän jigit-qizlarniŋ çirayidin mustäqil hayatqa qädäm besiş aldidiki täşviş-ändişä billä oquğan sinipdaşlarni qiymasliq, šmürniŋ kütülmigän sinaq-qismätliriniŋ vähimä-ändişisi sezilip turidu. Şundaqtimu qälbidä yaşliq romantikisi җoşqunlinip turğan nävqiran yaşlar keläçäkkä ümütvarliq bilän beqip, qälbidiki izgü oy-armanlirini izhar qilişmaqta. Birliri veterinar, birliri quruluşçi, yänä birliri bolsa dohtur, muällim, iş qilip, türlük-tümän arzu-armanlar… ularniŋ royapqa çiqişi, qaysi birliriniŋ arman petiçä qelişi birdä şäpqätlik, birdä şäpqätsiz keläçäk täğdirgila bağliq.
– Män qandaqla qilip bolmisun avia mäktäpkä çüşüp oquymän. Sävävi, moşu qişta bovam pat-patla ağrip çiqti. Һätta bir qetim sanavia arqiliq därru Almutiğa apirişqa toğra käldi. Ägär şu çağda uçquçlar bolmiğan bolsa, qanliq uruş mäydanlirida ot bilän oq arisida jürüp, aman qalğan bovamniŋ monu teç zamanda šlüp ketişi ehtimaldin jiraq ämäs edi. Şuŋlaşqimu uçquç boluşqa qät°iy qarar qildim, – degän edi Vera Samoylova isimliq bir sinipdaş.
Novät Marat İmrämzievqa kälgändä, u täbiitigä has çäbdäslik bilän mundaq dedi:
– Män dadamniŋ arminini ämälgä aşuruş üçün yeza egiligi sahasi boyiçä oqup, bilim alimän. Uniŋ üstigä bir ämäs, ikki diplomluq mutähässis bolup çiqimän. Şundaq qilip, hämmiŋlarni ozuq-tülük bilän täminläymän.

Royapqa çiqqan armanlar
Äşu çağda Marat Ömäroğliniŋ ağzidin pal çiqqan ekän. U häqiqätänmu qoş diplomluq mutähässis bolup yetildi.
Aldi bilän Kšksu yeza egiligi tehnikumiğa oquşqa çüştidä, uni muvappäqiyätlik tamamliğandin keyin aridin mälum vaqit štüp, Almutidiki Yeza egiligi institutiniŋ studenti ataldi. Bäşjilliq “altun dävrini” päqät oquş, ilmiy izdiniş bilänla štküzüp, mäzkür aliy oquş orniniŋ җämiyätlik işliri qaynimida šsüp ulğaydi. Oquşta älaçi, tärtip-intizami ülgilik student räsiminiŋ institutniŋ «Bizniŋ pährimiz» degän hšrmät tahtisidin turaqliq orun elişimu qanuniy häm täbiiy ähval edi, älvättä.
İnstitutni tamamlap, «Alim-agronom» mutähässisligini egiläp çiqqan Marat İmrämzievniŋ ämgäk paaliyiti 1971-jili nahiyädiki «Üçaral» kolhozida «agronom-uruqşunas» bolup işläştin başlandi. Aridin kšp vaqit štmäyla mundaq eytqanda atalğan egilikniŋ epi-җepini elip ülgärmäyla, Panfilov nahiyälik yeza egiligi başqarmisida işläşkä toğra käldi.
Yeza egiligi işläpçiqirişi boyiçä ätrapliq bilim-säviyägä egä, keläçigidin çoŋ ümüt kütküzidiğan sahaliyätlik yaş mutähässis nahiyä rähbärliriniŋ diqqät-etivaridin zadila çättä qalmidi vä bir orunda «hatirҗäm» işlälmidi. Bir-ikki jildäk vaqitniŋ içidila Ämgäk Qizil Tuği ordenliq Kirov namidiki kolhozda, andin nahiyälik yeza egiligi bšlümidä baş agronom bolup hizmätkä yštkilişi äynä şu pikirniŋ ispati. Biraq qäyärdila işlimisun, tapşurulğan väzipiniŋ hšddisidin şäräp bilän çiqişni bildi. Ägär mundaq bir orundin ikkinçisigä pat-patla yštkäp, yeŋi väzipilär tapşuruşni äşu jillardiki partiyaviy sinaq däp qarisaq, Marat Ömäroğli bu hil sinaqlarniŋ heçqaysisidin täntiräp, sürünüp kätmidi. Äksiçä, šziniŋ salahiyätlik mutähässis ekänligini ämäliy iş-paaliyiti arqiliq dälilläp, abroy-inavätkä bšländi.

Һayatiy mäsiligä alahidä kšŋül bšldi
1984-jili Marat İmrämzievniŋ ämgäk paaliyitidä käskin buruluş yüz bärdi. Şuŋğiçä u dehançiliq sahasi boyiçä paaliyät jürgüzüp, bu sahaniŋ yetük mutähässisi ekänligini kšrsitip bolsa, ändi su egiliginiŋmu tizginini qolğa elişiğa toğra kelidu. Nahiyälik partkomniŋ tävsiyäsigä benaän uniŋ namziti Panfilov nahiyälik suğiriş sistemiliri başqarmisiniŋ başliği bolup tästiqlinidu. Buniŋda uniŋ nahiyä infraqurulumini mukämmäl bilidiğanliği, moҗut su resursliridin teҗämlik bilän paydiliniş qolidin kelidiğanliği inavätkä elinğan edi.
Bu yärdä şuni eytiş keräkki, tävädiki tähminän qiriq miŋ gektar terilğuluq suğirilidiğan yärlärdin ibarät bolğaçqa, su häl qilğuçi ähmiyätkä egä edi. Su israpçiliğiğa yol qoymasliq – hayatiy mäsilä bolup hesaplinatti. Şuŋlaşqimu içki häm egiliklärara eriq-šstäŋlär bilän kanallarni härqaçan täyyarliq halitidä tutuş täläp qilinatti.
Һärqandaq mäsilidä adäm amili häl qilğuçi ähmiyätkä egä ekänligini kšŋligä pükkän yeŋi rähbär su egiligi sahasi boyiçä ätrapliq mälumatqa egä mutähässis kadrlar otryadini şäkilländürüp, mustähkäm maddiy-tehnikiliq bazisini yaritişqa kšŋül bšldi. Bu mähsättä nahiyä rähbärliri beşiğimu talay «ağriq» tepip bärgänligi bügünki kündä hatirä bolup qaldi.
İşni moşundaq härtäräplimä oylaşturup, ästaidilliq bilän qolğa alğanliqtin, bari-yoqi bir-ikki jilniŋ içidila Panfilov nahiyäsi Almuta vilayitidä štküzülüp kälgän bayqaş-konkurslarda mukapatliq orunlarni qoldin bärmidi.
Marat İmrämzievniŋ su egiligi sahasidiki paaliyiti toğriliq eytqanda, Qorğas däriyasida qäd kštärgän «Dostluq» su tosmisi häqqidä tohtilip štmäy mümkin ämäs. Smetiliq bahasi 76 milliard täŋgini täşkil qilğan bu gigant su inşaiti quruluşiniŋ täşäbbuskari Marat Ömäroğli bolğanliğini qanaätliniş bilän tilğa elişqa toğra kelidu. Bu tosma paydilinişqa berilişi bilän atalğan däriyaniŋ süyi Qazaqstan häm HHҖ arisida 50×50 payiz mšlçärdä täŋ bšlünidiğan boldi. Şundaq qilip, Yarkänt täväsidä miŋliğan gektar boz yär šzläştürüldi.

Yänä “kšŋüldiki bir kişi” häqqidä
Män yänila märhum Rabik akamniŋ äşu sorundiki «Bazarda miŋ kişi, kšŋüldä bir kişi» degän tiläk sšzini yadimğa aldim.
Miŋ kişini kšz aldimğa kältürüşüm üçün kšŋlüm qetida qädinaslarniŋ boluşi şärt ekän. Moşu künlärdä tävälludiniŋ 70 jilliğini nişanlavatqan Panfilov nahiyäsiniŋ Pähriy grajdini Marat Ömäroğli İmrämziev häm moşundaq pähriy ataq sahibliri Һüsän Elämov, Rehimҗan Tohtahunov. Yarkäntliklirimni toluq täsävvur qilişim üçün kšŋlüm qetidiki ismi zikir qilinğan qädirdanlirim aman bolğay!..

Nurähmät ÄHMÄTOV.
Yarkänt şähiri.
Tursunmähämät MÄŞÜROV çüşärgän sürät.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ