Bizgä nemä keräk?

0
41 ret oqıldı

«Uyğur avazi» gezitidin Mäşür Sasiqovniŋ «Bizgä nemä keräk?» (6.12.2018-jil.) namliq maqalisini häm yazğuçi Avut Mäsimovniŋ u maqaliğa yazğan inkasini (10.01.2019-jil.) oqup, mänmu šz oy-pikirlirimni oqurmänlär bilän bšlüşüşni toğra kšrdüm.
Tarihiy hšҗҗätlärdä härqandaq millätniŋ, dävir tälivigä muvapiq, maaripi bilän ädäbiyati, mädäniyiti bilän sän°iti täräqqiy qilğanliği mälum. Җümlidin qedimda uyğur millitiniŋmu duniya täräqqiyatiğa bebaha tšhpä qoşqanliği eniq.
Qazaqstan Җumhuriyiti mustäqillikkä erişkän çaräk äsirdin oşuq vaqit davamida җumhuriyättä yaşavatqan barliq millätlärgä šzliriniŋ milliy urpi-adätlirini saqlap, uni täräqqiy ätküzüşkä barliq şaraitlarni yaritivatidu. Һämmimizgä ayanki, «Barni yoq qilmaq – asan, yoqni bar qilmaq – qizil qiyamät». Şu çağda biz nemişkä ata-bovilirimiz qol yätküzgän utuq-muvappäqiyätlärni diqqät näzärimizdin sirt qoyuvatimiz? Keŋäş hakimiyiti tärkividä bolğan ittipaqdaş җumhuriyätlär häliqliri rus tilini millätlärara munasivät ornida paydilinip, šz millitiniŋ täräqqiyatiğa yetärlik kšŋül bšlmäy, ruslarniŋ urpi-aditi, mädäniyiti, sän°iti bilän yaşidi. Nätiҗidä şu dävirdä milliyliktin sezilärlik däriҗidä çätniginimiz rast.
Til – härqandaq millät väkiliniŋ aŋ-säviyäsi bilän mäniviy duniyasini kšrsitidu. Ana tilimiz rivaҗlinişniŋ orniğa ahirqi vaqitlarda eçinarliq däriҗidä suslişip barmaqta. Buniŋğa, birtäräptin muällimlärniŋ yetişmäsligi säväp bolsa, yänä birtäräptin, milliy maaripimizda orun elivatqan ayrim kamçiliqlar säväp boluvatidu desäk, hatalaşmaymiz. Mäsilän, Uyğur nahiyäsidiki äŋ çoŋ bilim därgahliriniŋ biri bolğan Ğ.Sädvaqasov namidiki Çoŋ Aqsu ottura mäktividä bilim elivatqan 714 oquğuçiniŋ üçtin bir bšlügila ana tilida oquydu. Äslidä ana tilda oqutuş üçün siniplarğa bala toplaş işi şähärgä qariğanda yezilarda asan. Ändi şähärdä bolsa, ana tilimizda balilar bağçiliriniŋ yoqluğidin barliq ata-anilarniŋ pärzäntlirini uyğur tilida bilim beridiğan mäktäplärdä oqutuş imkaniyiti yoq. Buniŋdin taşqiri, dšlät programmisi boyiçä uyğur tili vä ädäbiyati pänlirigä bšlüngän saat sani yetärlik ämäs. Uyğur tarihi tamamän oqutulmaydu. Bu kamçiliqlar kšpçilik arisida çüşänmäsliklärni tuğdurup, ularniŋ balilirini ana tilimizdiki mäktäplärgä beriştin baş tartişiğa türtkä boluvatidu.
Yaşlarniŋ aŋ-säviyäsidä milliylikni qeliplaşturuş – äŋ asasiy muhim mäsililärniŋ biri däp çüşinişimiz lazim. Uniŋsiz milliy mädäniyitimizniŋ täräqqiyati bolmasmekin degän ändişä moҗut. Yaşlirimizniŋ ana tilimizğa bolğan munasivitiniŋ sälbiy täräpliri toğriliq sšz qiliştin ilgiri štkän jilniŋ yaz ayliriniŋ biridä duç kälgän monu bir vaqiäni eytip štmäkçimän. Şähärdin qaytqinimizda, biz oltarğan taksida ikki yaş jigit bilän bir qiz bar edi. Äynäktäk muz qatqan yolda maşina ottura ildamliqta kelivatidu. Biraz maŋğandin keyin taksist yaşlarniŋ orunsiz çaqçaq-külkilirini durus kšrmidimu, yä maŋa izzät-hšrmät bildürdimu, äytävir: «Akimiz çoŋ kişi ekän, muŋluq nahşilardin qoyup beräy» dedidä, maşininiŋ magnitofonini qoşti. Eytilivatqan nahşilarniŋ ahaŋi şunçilik yeqimliq, häliq nahşiliri bolğaçqa, härqandaq adämni arambähşlikkä bšlätti.
– Һoy, aka, adämniŋ uyqisini kältürmäy, sovremennıy nahşiliriŋ yoqmu? – dedi yaşlarniŋ biri.
– Uka, nahşa degän yetärlik, lekin akimizğa sovremennıy nahşilarni qoyup bärginimiz durus bolmas, – däp җavap bärdi taksist.
– Biz, molodej', troe, a bratan odin. Men'şenstvo podçinyaetsya bol'şinstvu.
– Balamäy, seniŋ uyğurniŋ muzıkisidin, sän°itidin tamamän häviriŋ yoq ekän. Seniŋdäk yaşlarniŋ milliy sän°itimizniŋ gültaҗisi bolğan «12 muqamni», «Miŋ šy» täsviriy sän°itimizni, «Karizni» vä başqimu äҗdatlar miras qilip qaldurup kätkän bayliqlirimizni bilmisä, milliy täräqqiyatimizniŋ keläçigi näqädär ilgiriläp, ronaq tepip qalar, — dedim aççiğimğa päs kelälmäy. Uyaldimu bilmidim, ular җim bolup qaldi.
Dšlät rähbiriniŋ «Uluq dalaniŋ yättä qiri» namliq maqalisida elimizdiki barliq millät väkilliriniŋ tarihi yeŋiçä härtäräplimä tählil qilinip, çoŋqur tätqiqat qilinişi vä keläçäk ävlatqa qalduruluşi asasiy väzipä qilip kšrsitilgän. Tarihiy hšҗҗätlärgä näzär salsaq, uyğur millitiniŋ däsläpkilärdin bolup qäğäzni käşip ätkini, ädäbiyatta bügünki küngiçä ähmiyitini yoqatmay kelivatqan «Qutadğu bilik», «Divanu luğätit türk», sän°ättä «On ikki muqam», täsviriy sän°ättä «Miŋ šy», yärasti su inşaiti – karizlar, Һeytgah, Appaq ğoҗam meçit-mazarlirini miŋliğan jillar burun barliqqa kältürgän. Bügünki kündä ular hämmini häyran qaldurup duniya ählidä qiziqiş päyda qilmaqta. Ändi šzimizniŋ yaşliri şu šzgilärni mäptun qilivatqan mädäniy bayliqlirimiz bilän yadikarliqlarniŋ qädir-qimmitini bilämdu? Dšlät rähbiri «Keläçäkkä nişan: mäniviy yeŋiliniş» maqalisida Qazaqstan hälqiniŋ aŋ-säviyäsini šzgärtişniŋ asasiy mähsät ekänligini alğa süridu. Vaqit tarih šlçimi bolsa, Uluq dala uniŋ guvaçisi. Qedimiy dävirlärdin Uluq dalamizdin štidiğan İpäk yolida äŋ juqarqi yetük täräqqiyat egisi bolğan uyğur millitiniŋ qol yätküzgän utuqliri bilän tonuşuş häm üginiş biz üçün intayin paydiliqtur. Tarihiy hšҗҗätlärdä kšrsitilgän äşu dävirlärdiki millitimizniŋ barliq sahalardiki ilgiriläş yoli helikäm alimlarğa aram bärmäy kelivatidu. Maarip, mädäniyät sahalirida äҗdatlar miras qaldurup kätkän bebaha bayliqlirimizni käŋ dairidä tätqiqat qiliş – yaşlirimiz zimmisigä jüklinidiğan väzipä. Bu häqtä elimiz Prezidentiniŋ 2019-jilni Yaşlar jili däp elan qilişi moşu vä başqimu işlarda yaşlarğa çoŋ җavapkärlik jükläp, ularni ünümlük ämgäk etişkä dävät qilidu.
Hulläs, bizgä nemä keräk? Mämlikät häm millät yolida yeŋiçä kšzqaraşta bolup, štmüştiki äҗdatlar qolğa kältürgän utuqlarni kšzümizniŋ qariçuğidäk saqlap, kälgüsidä rivaҗlanduruşimiz lazimdur.

Tursun ŞÄMÄKOV,
Uyğur nahiyäsiniŋ Pähriy grajdini.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ