Yeŋi sada yaŋratqan

0
29 ret oqıldı

Ädäbiyatimizda kšrnäklik orun alğan şair İlahun Җälilovniŋ iҗadiyiti bilän män burundin tonuş. Uniŋ «Väsiyät» şeirlar toplimini oqup çiqqandin keyin şair talantiğa apirin äyläp, uniŋ iҗadiyiti häqqidä šz pikir-mulahizilirimni başqilar bilän ortaqlişişni muvapiq kšrdüm.
İlahunniŋ ädäbiyatqa qiziqişi mäktäptä oquvatqan çağlardila oyğanğan. Täliyigä yarişa, uniŋ ustazliri keyin peşqädäm pedagog, alimlardin bolup yetişkän Һakim Mäşürov, Büvihan Älahunova, ataqliq şair İliya Bähtiya ohşaş insanlar boldi. Bolupmu, İlahunğa İliya Bähtiyaniŋ täsiri küçlük boldi.
İnstitutni pütärgändin keyin, İlahun şu kämdiki Häşkiläŋ nahiyäsi Zarya Vostoka yezisidiki ottura mäktäpniŋ uyğur sinipliriğa muällim bolup käldi. Һalbuki, uniŋ ustazliq paaliyiti uzaqqa sozulmidi. Bu kämdä ädäbiyattimu, mätbuattimu šziniŋ äsärliri arqiliq kšzgä kšrüngän şairni milliy mätbuatimizniŋ bayraqdari bolğan «Kommunizm tuği» (hazirqi «Uyğur avazi») gezitiğa çaqirivaldi.
Däsläpki äsärliri mäktäptä oquvatqandila mätbuatta elan qilinişqa başliğan uniŋ ändi ädäbiyat mäydaniğa işäşlik qädäm taşlap, iҗat qilişqa imkaniyiti tuğuldi. Bolupmu härbiy-deŋiz flotida hizmät qiliş şairniŋ iҗadiyitigä bšläkçä täsir qildi. Şu arqiliq İlahun uyğur şeriyitigä deŋiz mavzusini elip kirip, yeŋiliq açti. Bu kämdä uniŋ «Deŋiz sadaliri», «Muhit çillaydu» namliq kitapliri yoruq kšrdi. Däsläpki kitavi çiqqanda ataqliq uyğur yazğuçisi Һezmät Abdullin mundaq degän edi: «İlahun inimizniŋ kitavini oqup çiqtim. U bizniŋ ädäbiyatimizğa deŋiz dolqunini, deŋiz sadasini, deŋiz nahşisini däsläp elip kirgän şair. İlahunniŋ deŋiz häqqidä yazğanlirini oquğanda çoŋqur hayaҗanğa bšlinip, deŋizğa nisbätän iştiyaqiŋ oyğinip, vuҗuduŋni gšzällikni kšrüş arzusi egiläydu».
Keçisi ätrapni yorutup,
Toluq ay qaqahlap su keçär.
Deŋizni güllärgä tolturup,
Yultuzlar iŋişip su içär.
Şair şuniŋdin keyin «Yärgä tazim», «İntiliş», «Salam, hälqim!», «Väsiyät» namliq toplamlirini yoruqqa çiqardi. Ular şeirlarniŋ härhilliği vä juquri bädiiyligi bilän başqilardin päriqlinidu.
İ.Җälilov iҗadiyättä šz mänpiyitinila oylimay, bälki yaş talantlarni tärbiyiläş, ularniŋ ädäbiyat mäydaniğa çiqişiğa hämkarlişiş boyiçimu tilğa alarliq işlarni atqurdi. «Jazuşı» näşriyatida uyğur ädäbiyati bšlüminiŋ çoŋ muhärriri, «Uyğur avazi» geziti Ädäbiyat bšlüminiŋ başliği hizmätlirini şäräplik atqurup, ädäbiyatimizğa yaş talantlarniŋ kšpläp kelişigä ğämhorluq qildi.
Kamalätkä tolup, mol täҗribä topliğandin keyin İ.Җälilov näsriy äsärlärdimu qälimini sinap kšrdi. 1991-jili yoruq kšrgän «Yeŋiçä yaŋriğan ahaŋlar» namliq hšҗҗätlik povest' şuniŋğa misal. Bu kitap hälqimizniŋ sšyümlük pärzändi, uluq kompozitor, SSSR vä Qazaq SSR Dšlät mukapatliriniŋ sahibi, SSSR vä Qazaqstan häliq artisti Quddus Ğoҗamiyarovniŋ hayati vä iҗadiy paaliyitigä beğişlanğan. Älvättä, Quddus akidäk büyük ädip toğriliq kitap yeziş intayin küçlük җür°ättin taşqiri çoŋ täyyarliq, juquri maharät, çoŋqur bilimni täläp qilidiğini sšzsiz. Mäzkür kitap ŞUAR “Häliq näşriyatida” äräp yeziğida besilip, tarihiy Vätinimizdimu käŋ taraldi. Şuniŋdin keyin İ.Җälilov azatliq küräşniŋ rämzi, qähriman qizi – İparhan toğriliq povest' yazdi. Bu povest' asasida tüzülgän p'esa җumhuriyätlik Uyğur teatriniŋ sähnisidä qoyulup, häliqniŋ qizğin qarşi elişiğa erişti.
Şair iҗadiyitidä täbiät lirikisi alahidä orun egiläydu. Şair «Ryazan' käŋligidä», «Bayanavul täsiratliri», «Ğalҗat diyari», «Yarkänt qoynida» vä başqa şeir türkümliridä täbiätni intayin yeqimliq tuyğular ilkidä mahirliq bilän täsvirläp bärgän.
Daladin ussap kälgän
şamallar,
Eğinap oynar çimänlik keçip.
(«Kškçetav»)
Qariğaylar sayisi,
Aram berär җenimğa.
Yaraşqan tal, arçisi,
Җala asqan çetinğa.
(«Tağlirim»)
Päzağa yeyip beğir räŋ nurin,
Atqan äҗayip yazdiki taŋlar.
Säzgür bovaydäk oyğinar burun,
Kškkä gedäygän aq başliq tağlar.
(«Tağ teŋi»)
Hiyallarğa çšmgän haŋtaş, dšŋliri,
Muŋluq beqip, kšzgä ottäk
besilar.
Giläm toqup šskän giya, çšpliri,
Putni orap, qollirimğa esilar.
(«Gšzällik»)
Şair šzi uruş jilliridiki eğirçiliq mäşäqätlärni nurğun tartqanliği üçün bu mavzuğa alahidä qizğinliq bilän muraҗiät qilidu. Ävlattin-ävlatqa saqaymas yarisini selip kätkän uruşqa länät oquş bilän billä, Ğalibiyät üçün äziz җenini qurvan qilğanlar aldida baş egip tazim qilip, ularniŋ muqäddäs isimlirini yadlaş pärzimiz ekänligini alahidä täkitläydu.
Qayan kättiŋlar, äziz
jutdaşlar,
Qançä dävirlär silärsiz štti.
Miskin anilar tšküp qan
yaşlar,
Jitim balilar zariqip kütti.
***
Rus orminida, Kreml' tüvidä,
Namälum bolup yatqan silärmu?
Budapeşt, Vena, Berlin tšridä
Һäykäldä mäŋgü qatqan silärmu?

Ana jutini seğinip qaytqan,
Bahar älçisi – quşlar silärmu?
Dala, etizlar üstini yapqan,
Qip-qizil lalä güllär silärmu?
(«Mäŋgülük yadlaş»)
Şair, äŋ aldi bilän, vätänpärvär, šz hälqi arzu-armanliriniŋ küyçisi, başqilarniŋ qälbigä azatliq, hurluq tuyğuliri otini yaqquçi. Şu nuqtäiy näzärdin qariğanda, bizniŋ hälqimizniŋ eçinişliq täğdiri şairlarni, qälbi oyğaq iҗatkarlarni azaplap, väs-väskä salidiğini sšzsiz. İ.Җälilovmu moşu rohiy mäydanniŋ aldinqi sepigä šz äsärlirini atlandurğan. Uniŋ «Barmusän, äҗdatlar diyari?» namliq şeirlar toplimi tsiklidiki äsärlärni oquğiniŋda hayaҗanliqqa çšküp qelişiŋ çoqum:
Özgä äl quvnaq yaşar, qäddi uluq,
Bizgila tar ekänğu çäksiz aläm.
Anidin tuğulsaŋmu ärkin bolup,
Ärkiŋçä yaşalmisaŋ – şusi äläm.

Çidayluq, bälki bumu bizgä sinaq,
Hänҗärlär tavlinidu otta kšyüp.
Untuma adämligiŋ, hälqim, biraq,
Dähşiti – mähkümlükkä qeliş kšnüp.
(«Çegara»).
Hälqimiz tarihida җäŋgivarliq rohta düşmänlärgä qarşi küräşkän qährimanlar simasimu yarqin räviştä šz äksini tapqan. Mäsilän, «Nazugum šŋküri aldida» namliq äsäridä mundaq bayanlaydu:
Ökünüş, puşayman içimni
serip,
Һäsrättin aqqan yaşqa qetildi.
Namälum qudrät kškräkni
yerip,
Jüräk tegidin nida etildi:

Sšyüş üçün izdidim,
Nazugumniŋ izlirin.
Rohiğa tazim äyläp,
Pükülidu tizlirim.
İptiharim Nazugum,
Sadaqättä yalğuzum.
Muhäbbätniŋ kškidä
Parlaq, nurluq yultuzum.

Tiriklärniŋ tirigi,
Oyğaqlarniŋ zerigi.
Uyğurlarniŋ sepidä,
Mäŋgü soqar jürigi.
Umumän, şairniŋ hälqigä, ana vätinigä beğişliğan moşu türkümdiki şeirlarni җäŋgivarliq rohqa suğirilğan, hurluqqa җaŋ urup turğan qäsidä deyişkä bolidu. Şair bu mavzuğa yenip-yenip muraҗiät qilip, «Qeni?», «Kirorän gšziligä», «Turpan vadisi», «Ğulҗa yamğuri», «Yaşa, uyğurum», «İli boyliri», «Şäriqtin kälgän nida», «Nazugum šŋküri aldida», «Uyğur jutliriğa», «Karvan» ohşaş şeirlirida tehimu çoŋqur pikirlärni eytidu.
Җämläp eytqanda, zamandaşliriniŋ därdi, hoşalliği, mänaviyatimizniŋ, maaripimizniŋ çiriğini yandurup, näpäs alğan häqiqiy şair İlahun Җälilov häqqidä qançä yezilsimu, älvättä, azliq qilidu.
Ädäbiyatimizniŋ härhil janrlirida ünümlük iҗat qilivatqan İlahun Җälilovniŋ yänimu yeŋi-yeŋi äsärlärni yaritidiğanliğiğa işänçä hasil qilğan halda, uniŋğa uzaq šmür, mustähkäm salamätlik yar bolsun, degän tiläkni izhar qilimiz.
Muzäppär ZAYİTOV,
peşqädäm ustaz.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ