Korruptsiyagä qarşi küräş – vaqit tälivi

0
45 ret oqıldı

Yoldaş MOLOTOV, “Uyğur avazi”  Mälumki, Prezident Nursultan Nazarbaev šziniŋ «Qazaqstanniŋ Üçinçi yeŋilinişi: duniyaviy riqabätkä qabilliği» namliq Qazaqstan hälqigä yolliğan Mäktübidä elimizniŋ dšlätçiligini küçäytiş mäsililiridiki muhim yšnilişlärni kšrsitip, җämiyitimizni tüp- asastin šzgärtişkä beğişlanğan bäş asasiy ävzälliklärni eniqlap bärdi. Ular mämlikitimiz täräqqiyatiniŋ barliq sahalirini šz içigä alidu. Şularniŋ içidä qanunniŋ üstünlügini täminläş nahayiti muhim ekänligi eytilğan. Äynä şu bäş ävzälliklär içidä ähmiyiti җähättin korruptsiyagä qarşi küräş mäsilisi alahidä kšrsitildi. Çünki korruptsiya dšlätniŋ riqabätkä qabilliğini tšvänlitidu, җämiyätni demokratiyaländürüş җäriyanini tohtitidu, häliqara däriҗidä mämlikät abroyiğa guman päyda qilidu. Täkitläş lazimki, Qazaqstan šz mustäqilligini alğandin buyan bu eğir җinayätkä qarşi küräşkä munasivätlik kšpligän işlar ämälgä aşuruldi. MDҺ älliri içidä däsläpkilärdin bolup, yäni 1998-jili «Korruptsiyagä qarşi küräş toğriliq» qanun qobul qilindi. Keyin bu sahadiki milliy qanunlarni yüksäldürüş mähsitidä BMTniŋ «Korruptsiyagä qarşi küräş», transmilliy uyuşqan җinayätkä qarşi konventsiyalärni vä başqimu häliqara hšҗҗätlärni ratifikatsiyalidi. Uniŋdin taşqiri elimizdä korruptsiyagä qarşi küräş mäsililirini rätläydiğan Qazaqstan Җumhuiyitiniŋ «Җinayät kodeksi», «Ämgäk kodeksi», «Mämuriy qanun buzuş kodeksi» vä Prezident Pärmani bilän bäkitilgän «Dšlät hadimliriniŋ etika kodeksi» bar. Bu qobul qilinğan qanunlarniŋ asasiy mähsiti – grajdanlarniŋ hoquqliri  bilän ärkinliklirini himayä qiliş, korruptsiyadin päyda bolidiğan hovuplardin milliy behätärlikni täminläş, moşu hildiki җinayätlärniŋ aldini eliş, ularni aşkarilaş, gunasi eniqlanğanlarni qanunğa muvapiq җazalaş, häliqniŋ dšlät organliriğa bolğan işänçisini tikläş. Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ «Korruptsiyagä qarşi küräş toğriliq» qanunida korruptsiyagä tšvändikidäk çüşänçä berilidu: dšlät hizmitini atquridiğan vä äynä şularğa täŋläştürülgän şähslärniŋ šz lavazimini häm şuniŋğa ohşiğan imkaniyätlärni paydilinip, şähsiy payda eliş üçün ularniŋ šz vakalitini qollinişi häm šzi yaki dällallar arqiliq qanunda kšrsitilmigän şähsiy payda vä ävzälliklärni elişi, şundaqla adämlärgä şähsiylärniŋ yaki yuridik şähslärniŋ täkitlängän ävzälliklärni qanunğa qarşi berişi arqiliq setivelişi korruptsiya däp çüşändürülidu.  Statistika mälumatliriğa asaslansaq, Qazaqstanda korruptsiyagä munasivätlik här ikkinçi җinayät para beriş bolup hesaplinidekän. Elimizniŋ ihtisadi här jili korruptsiya aqivitidin 3,8 AQŞ dolliri kšlämidä ziyan tartidekän. Bu içki umummähsulatniŋ 2 payiziğa täŋ.   Keyinki jillarda aliy lavazimliq ämäldarlarniŋ qatnişişi bilän bolğan korruptsiyalik җinayätlär kšpäymäktä. Moşundaq җinayätkä bağliq qolğa elinğanlar arisida sabiq prem'er-ministr, milliy kompaniyalärniŋ rähbärliri, vilayät hakimliri bar. Mäsilän, Qazaqstanniŋ sabiq prem'er-ministri Serik Ahmetov lavazimidin qanunsiz paydilanğanliği üçün sotlandi. Uniŋ qanunsiz härikitidin dšlätkä 2,2 milliard täŋgä kšlämidä ziyan kältürülgän. Moşu mäbläqqä 16 600 adämgä ottura ayliq maaş tšläşkä bolattekän. «Astana EKSPO-2017» milliy kompaniyasiniŋ sabiq räisi Talğat Ermegiyaev milliy kompaniyaniŋ mülkini oğriliğanliği üçün 14 jilğa sotlandi. Kältürülgän çiqim 8,06 milliard täŋgini täşkil qilğan. Bu mäbläqqä elimizdä 711 birhaniliq pätir selişqa bolatti. Yeza egiligininiŋ sabiq vitse-ministri para alğanliğida äyiplinip, baş ärkinligidin ayrildi. Kältürülgän ziyan kšlämi 6,9 million täŋgä bolğan. Bu ahçiğa 29 346 šdäk setivelişqa bolatti. Sabiq salamätlikni saqlaş ministri Jaqsılıq Dosqalievmu 61,5 million täŋgä kšlämidä para elip, qolğa çüşti. Bu mäbläqqä 7243 quta insulin eliş mümkin edi.  Qazaqstanda para eliş vä berişniŋ «äҗayip qiziq» türlirimu moҗut ekän. Ändi şulardin birnäççä misallarni kältürüp štäyli. Almuta vilayitidä yol-patrul' politsiya inspektori yol qaidisini buzğan  avtomaşinilarniŋ  birini tohtitivalidu. Keyin  eniq boluşiçä, ilgiri uniŋ  jürgüzgüçisi  ikki jilğa maşina haydaş hoquqidin ayrilğan ekän. Politsiya inspektori mäsilini şu yärdila «häl qiliş» üçün dukandin balisiniŋ  hahişi – bahasi 35 miŋ täŋgilik pul't bilän başqurulidiğan oyunçuq maşina elip berişini täläp qilidu. U para elivatqan päytidä qolğa elinip, üç jilğa sotlanğan.  Taraz şähiridä politsiyagä bir ayal yoçun bir kişiniŋ uni zorlimaqçi bolğanliği toğriliq ärizä yezip kälgän. Politsiya hadimliri tärgäv işlirini başlaydu. Amma kšp štmäy heliqi ayal ärizisini qayturuvalmaqçi bolidu. Biraq politsiya hadimi u ayalniŋ yoldişi tokar' bolup işläydiğini bilgändin keyin tärgävni tohtitiş üçün, šz šyigä tšmür işik yasap, ornitip  berişin “iltimas qilidu”. Politsiya hadimi işik ornitilip bolğandin keyin qolğa elinidu. Sot hškümi boyiçä u 2 million täŋgä җäriman tšligän.  Aqtav şähiridä bolsa, migratsiya politsiyasiniŋ inspektori çätällik grajdanlarni işqa täklip qilğan şirkätniŋ rähbiridin hšҗҗätlärni tez arida räsmiyläştürüş üçün bahasi 412 miŋ täŋgä turidiğan aviabilet täläp qilğan. Ändi Şimaliy Qazaqstan vilayitiniŋ mädäniyät başqarmisiniŋ başliği rossiyalik estrada yultuzliriniŋ kontsertini uyuşturğuçilardin kontsertqa häqsiz bilet berişni soriğan. Äksiçä bolğan halättä, kontsertni män°iy qiliş qolidin kelidiğanliğini eytqan. Kontsert uyuşturğuçilar uniŋğa umumiy bahasi yerim million täŋgä bolidiğan bilet «soğa» qilişqa mäҗbur bolğan.  Җänubiy Qazaqstan vilayiti Jilğa yeziliq okruginiŋ hakimi parilarni qoy bilän alğan. Yeza turğunidin yär uçastkisiniŋ hšҗҗätlirini räsmiyläştürüş üçün ikki qoy «soğa» qilişni täläp qilğan. Tärgäv päytidä şu qoylar dälil süpitidä kältürülgän.  Almuta vilayiti Panfilov nahiyäsiniŋ Mädäniyät šyiniŋ mudiri qol astidikilärdin sistemiliq räviştä qoylarni «soğa» süpitidä elip turğan. Uniŋ äyivi dälillinip, barliq mülki musadirä qilinğan häm 4 million täŋgä kšlämidä җäriman selinğan. Kšrüp turumizki, ämäldarlarniŋ «soğa» täläp qilişta «fantaziyasi» yetidu. Biz juqurida täkitliginimizdäk, Qazaqstan korruptsiyagä qarşi küräşkä munasivätlik birnäççä häliqara konventsiyalärni ratifikatsiyalidi. Şuŋlaşqa här jili Transparency İnternational grajdanliq җämiyät duniyaviy täşkilati 1999-jildin buyan elimizdä korruptsiya indeksini eniqlaş tätqiqatlirini jürgüzidu. Mäzkür tätqiqatlarğa ekspertlar vä tiҗarätçilär qatnişidu. Korruptsiyani qobul qiliş indeksi 0 balldin 100 ballğiçä bolğan şkala boyiçä eniqlinidu. O ball äŋ tšvän indeks, 100 ball äŋ juquri indeksni bildüridu. 2017-jili bu tizimda Qazaqstan 122- orunni egilidi. Bu orunda, şundaqla Äzärbäyҗan, Moldova, Liberiya, Nepal, Mali bar. Ändi elimiz Şärqiy Evropa vä Märkiziy Aziya regionidiki dšlätlär arisida 10-orunda turidu. Qazaqstandin keyinki orunlarni Qirğizstan, Ukraina, Rossiya, Özbäkstan, Türkmänstan, Taҗikstan egiligän. Qoşumçä qilsaq, elimizdä moşu tätqiqatlar jürgüzülgän vaqit içidä Qazaqstan däsläpki qetim 31 ball elip, duniyadiki äŋ korruptsiya kšp dšlätlär tizimidin çiqirildi. Bumu Qazaqstan üçün çoŋ utuq. Demäk, bu yäkünlär korruptsiyagä «nol'luq tšzümlükni» şäkilländürüştä grajdanliq җämiyätniŋ, tiҗarätçilärniŋ häm dšlät organliriniŋ nätiҗidar hämkarliğiniŋ başlanğanliğini eniq kšrsitidu. Täkitläş lazimki, korruptsiyani qobul qiliş indeksini eniqlaş tätqiqatliriğa här jili duniyaniŋ 180 dšliti qatnişidu. 2017-jildiki korruptsiyani qobul qiliş indeksi yäkünliri boyiçä Yeŋi Zelandiya (89 ball), Daniya (88 ball), Finlyandiya, Norvegiya vä Şveytsariya (85 ball) tizimniŋ beşida turidu. Ändi Somali (9 ball), Җänubiy Sudan (12 ball), Siriya (14 ball) ohşaş dšlätlär tizimniŋ ahirida turidu.  Moşu maqalini täyyarlaş davamida tonuşlirimğa: «Һayatiŋizda para bärgänmu?» degän soal bilän muraҗiät qilğan edim. Soalimğa җavap bärgänlärniŋ 80 payizi para bärgänligini iqrar qilişti. Ular, asasän, yol politsiyasi hadimliriğa, dohturlarğa para bärgän ekän. Mälumki, qanunğa muvapiq para bärgän şähsmu җinaiy җavapkärlikkä җälip qilinidu. Äpsus, tonuşlirimniŋ nurğuni bu ähvalni bilmäydekän. Demäk, ahali arisida bu yšniliştä jürgüzülidiğan işlar tehi nurğun.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ