Kepinäk

0
45 ret oqıldı

Qasim bovay bügün keçimu uhlalmidi. İkkinçi qävättiki pätirgä ikki oğli bilän heliqi җugan kšçüp kälgändin beri, uniŋ arami qaçqan. Mana hazirmu u sayavandin şähärniŋ keçilik mänzirisini küzätkäç, tšrt jildin buyan šzini uyqidin bezar qilip kelivatqan äşu hoşnisi häqqidä oylimaqta.
«Konilarniŋ «Öy setivalğiçä, hoşna setival», degän gäpliri intayin toğra ekändä. Bu gezändä däsläp bäkmu mulayim mäzlumdäk kšrünüvedi. Äҗdatlarniŋ «Jugaçniŋ müŋgüzi içidä» degän näqiliniŋ durus ekänligigä yänä bir qetim kšz yätküzdüm. Qeriğanda peşanämgä pütülüp qalğinini qarimamdiğan bu peşkälniŋ. Ya räbbim, bala-çaqa, nävrilirimni mundaq ählaqsiz buzuqlarniŋ täsiridin šzäŋ saqla!».
Taŋ süzülüp kelivatidu. Neon çiraqliri ätrapni şu qädär yorutup turattiki, hätta sayavanlarniŋ astiğa qoyulğan maşinilarniŋ nomerliri eniq kšrünätti. Qäyärdidu tohtimay çirildavatqan çekätkilärniŋ avazlirini sähär sälkini jiraq-jiraqlarğa elip kätmäktä.
Qasim bovay sayavanniŋ qiya oçuq işigidin bšlmigä näzär taşlidi. Momiyi Ayşäm süt uyqida. Neriqi bšlmidiki qoş gezäk nävriliri – aliy mäktäpniŋ studentliri – Zohra bilän Fatimaniŋ puşuldişi aşkarä aŋlinidu.
«Tovva, – yänä hiyalğa berildi Qasim bovay. – Yätmişniŋ yättisigä kelip, ilgiri-keyin mundaq işlarni kšrüp baqmaptimän. Yeşi heligä berip qalğan, hayatiy täҗribä topliğan Dildar uyğur qizliriğa has ippät-nomus, şärmi-haya degänlärni mutlaq bilmäydekändä. Nemä degän şärmändiçilik. Ya Allah! Qutluq šyümdin taşqiri».
Uniŋ ändişisi bekar ämäs. Monu nävriliri residä bolup qaldi. Ularmu yeŋi hoşnisi – hayasiz çokanniŋ qiliqlirini kšrüp jüridu. «Örük šrükni kšrüp ala boptu» degändäk, nävriliriniŋmu ätä-šgün şundaq bäççiğärlärdin bolmasliğiğa kim kepil?
Bovay ussidi bolğay, şäpä çiqarmay meŋip, haşqinğa kirdi. Muzlatqudin alma şärbitini elip, birnäççä jutum içtidä, çoŋqur uh tartti. Yumşaq orunduqqa oltirip, yänila baş-ahiri yoq hiyallarğa patti. Adättä, mundaq çağlarda Ayşäm hädä uni җemiläp: – Sizniŋ nemä kariŋiz u çokan bilän. Һärkim qilsa, šzigä qilidu. U җugaynimäk sizniŋ kimiŋizdi şunçivala säprayiŋiz šrläydiğan? Җürüŋ, yahşisi, aram eliŋ”, – dätti. Bovay bolsa, “Qiziqkänsän, momay. Balilirini šygä solap qoyup, ätidin käç kirgiçä äyşi-işrättä jürgän bu çokanniŋ ählaqsizliğiğa qandaq terikmäysän. Ävu ikki naresidiniŋ qosiği bir kün aç bolsa, bir kün toq. Mundaq bağri taş neҗisni qandaqmu ana degili bolsun. İşläydiğan mäktivi šyidin bir ğeriç yärdä. Ariliqta šyigä kirip, baliliriniŋ halidin hävär elişqa bolattiğu. Undaq muällim oquğuçilarğa qandaq tärbiyä bärsun? Aval pärzäntlirigä qanitini yeyivalsun”.
Burun bovay bilän momayniŋ arisida bu hildiki paraŋlar pat-pat bolup turatti. Yoldişiğa sšzini štküzälmigän Ayşäm hädä keyinki çağlarda «pärvayim päläk» däp, bu mavzuğa gäp eçilsa, sšzni başqa yaqqa buraşqa tirişidiğan boluvaldi.
Qasim bovay här küni saatlap işik aldidiki bäldiŋdä oltiridu. Kim qaysi pätirdä turidu, nemä bilän şuğullinidu, hoşniliriniŋ, hätta çoŋ yolniŋ u qanitida turidiğanlarniŋ ismi-җismi – hämmisi mštivärgä bäş qoldäk ayan. Navada bu yärdä birär yoçun kişi päyda bolup qalsa, jipidin jiŋnisiğiçä soraydiğan aditimu bar. Şuŋa uni täŋtuş hoşniliri «Kolya tärgävçi» däp atişidu.
Dildar bu yärgä kšçüp kelip, birnäççä kün štkändin keyin, işik aldida uniŋ tunҗa oğlini uçritip qalğan Qasim bovay uni gäpkä tartti.
– Balam, ismiŋ kim?
– Azat.
– Näççinçi sinipta oquysän?
– Bäşinçi.
– Oquşuŋ yahşimu?
– İkki pändin üçüm bar, bova, tirişip, keyinki çaräktä zärbidar bolay däymän.
– Barikalla, oğlum! Yahşi oqup, puhta bilim alğan bala çoqum arminiğa yetidu. Yaramliq äzimätlärdin bol! Ukaŋ näççä yaşta?
– Ukam tšrt yaşta. İsmi – Muzat.
– Män seniŋdin ukaŋniŋ ismini sorimidimğu.
– Bäribir soraysiz, şuŋa biraqla dävetäy dedim.
– Һaşqalla, oğlum! Helä zeräk bala ekänsän. Apaŋ, ukaŋ üçiŋlar turamsilär?
– Һä.
– Apaŋ näççidä?
– Qiriq üçtä.
– Dadaŋçu? Dadaŋ nädä?
– Ata-anam aҗrişip kätkän, bova. Dadam bizgä moşu pätirni elip bärgän.
– Boptu, balam, bar, ukaŋğa ubdan qara, – dedi baliniŋ kšŋligä azar bärgüsi kälmigän Qasim bovay.
Şuniŋdin beri aridin tšrt jil štüp kätti. Dildarniŋ balilirimu çoŋ bolup, äsqetip qaldi. Amma bu jillar içidä Qasim bovay kürmiŋ qetim «tovva» däp, yaqisini tutti.
Һämmä närsä äşu küni başlandi. Mštivär, adättikidäk, bäldiŋdä oltiratti. Qiriq bäş – qiriq altä yaşlardiki bir kişi işikniŋ eçilişini kütüp, pod°ezd aldida helä uzaq turup qaldi.
– Siz birini izdämsiz? – soridi taqiti taq bolğan bovay.
– Maŋa 19-pätir keräkti.
– Tuqqan yoqlap käpsizdä?
– Undaq desäm yänä bolmas. Tonuş ayalğa bir iş bilän kelivedim.
– U ayalniŋ ismi bardu?
– Bar. Dildar.
– Toğra, 19-pätirdä ikki oğli bilän “Dildar” isimliq ayal turidu. Һazir män açquçum bilän pod°ezdniŋ işigini eçip berimän, amma siz maşiniŋizni säl neriğa tohtitiŋ.
Natonuş kişi maşinisini ot aldurup, bovay kšrsätkän yärgä tohtatti.
– İsmiŋiz kim? – aditi boyiçä sürüştä qilişqa başlidi Qasim bovay.
– Mehirdin.
– Qäyärdin soraymiz?
– «Aynabulaqtin»
– Mana tonuşupmu ülgärduq, Mehirdin. Qeni, җürüŋ, män sizgä işikni eçip beräy.
Şu kündin etivarän Qasim bovay Mehirdinni pat-pat uçritidiğan boldi. Mehirdindin burun bu pätirgä kelip, bäzidä novätlişip qonup jürgän jigitlärniŋ ayiği tartildi ändi. Moysäpit: «Bu adämlär kälgändä, Dildar balilirini nägä apirivetidekinä?» däp tiŋirqap jürgändi. Özini uzundin beri bearam qilip kelivatqan bu soalğa yeqinda җavap tapti. Burnakün mäktäptin qaytip kelivatqan Azatni uçritip qelip soridi:
– Däm eliş künliri zadila kšrmäymänğu seni, balam?
– Bova, şänbä-yäkşänbini män asasän dadamniŋ yenida štküzimän. Mäyrämlär bilän tätillärdä ukamnimu elivalimiz.
– Şundaq degin, oğlum. Demäk, däm eliş künliri Muzat ukaŋ apaŋ bilän qalidekändä?
– Һä.
Azat kšzdin ğayip boluşi bilän Qasim bovay äsäbiyläşti. Yaqisini tutup, azapliq tovlidi: «Mehmanlirini» balisiğa kim däp tonuşturuvatqandu bu hotun? Vuy, nomussiz! Җinsiy ehtiyaҗini qanduruş üçün šz puştidin bäzgän lalma! Länät täkkür kepinäk!».
Aridin ançä vaqit štmäy, Qasim bovay Dildarniŋ yänä bir «mehmini» bilän tonuşti. Bir küni mštivärniŋ sšyümlük bäldiŋiniŋ yeniğa bir maşina topa-çaŋ tozutup, şiddät bilän kelip tohtidi. Maşinidin ottuzdin ändila aşqan şalaŋ burutluq, toğrisi mšşük burut, boyi helila egiz bir jigit çüşti. U pod°ezdğa yeqinlişişiğa, huddi birsi uniŋ kelişini kütüvatqandäk, işik eçilip, Dildarniŋ qarisi kšründi. U Qasim bovay bilän beşini liŋşitip kšrüşkän boldidä, heliqi jigitni ägäştürüp kirip kätti.
«Abla! Bu kim boldi? Novättiki oynişimu yä? Bäs! «Guman imanni qaçuridu» däp, kšrgänla adämdin şübhilinivärmä, qeri qahvaş. Bularniŋ yaş pärqi helä barliği kšzgä taşlinip turmamdu. Ävu mšşük burut monu җugaynimäktin kam degändä on näççä yaş kiçik tursa, nemä däp bilҗirlavatimän. Anisidäk hotunni aşna qilmas ändi», šzigä-šzi räddiyä bärdi Qasim bovay.
Älmisaqtin beri yaşinip qalğanlar kam uhlaydu. Buniŋdin Qasim bovaymu istisna ämäs. Tün pärdisi süzülüp, Quyaş šziniŋ qizil şäpäqlirini җahanğa täkşi çeçişqa başlişi bilän, Qasim bovay sšyümlük bäldiŋigä aldiraydu. Bügünmu bamdatni štäp bolup, naşta qilivalğan mštivär bäldiŋdin orun aldi.
Pätirlärdin birläp-ikkiläp adämlär çiqişip, nälärgidu ketişivatidu. Һä, Qasim bovay bolsizä, huddi postta turğan hoşiyar җesäkçidäk, ätrapni diqqät bilän küzätmäktä.
Bir çağda pod°ezdniŋ işigi eçilip, bir-birini yalaşturup, mšşük burut bilän Dildar çiqip käldi. Mundaq çağlarda tili qiçişip, җäzmän gäp başlaydiğan mštivär hazir taŋga çişlävalğandäk җim. Һätta u ävu ikkisini kšrmigängä selivaldi.
Bovayniŋ tätür qarap oltarğiniğa Dildar huş. «Uh! Monu dälliniŋ bizni kšrmigini zäp yahşi boldidä», yenik näpäs aldi u. Dildar çšşürini ham saniğan edi, älvättä. Qasim bovay hämmini kšrdi. Ändi u hämmini bilidu. «Aldimaqqa kiçik bala yahşi, huda ursun qahvaşni». «Mšşük burutniŋ yänä qäyärlirini yalaşturidekin bu harsiz? Bir hesapta monu nakäslärni kšrmigängä selivalğinim yahşi boldi».
Mštivär yänä bir taŋni appaq atquzdi. Uniŋ uyqisini oğriliğan kişiniŋ kšŋligä alliqandaq vähimä selip, täşvişlik huvliğan işt yaki miyavliğan mšşük ämäs. Yaq! Yoğusi! Uni keçiçä bearam qilğan üçinçi qävättiki 19-pätirdin aŋlanğan qah-qahlaşlar, karavätniŋ ğiçirlaşliri bilän Dildarniŋ hšzürlinip vaqiraşliri edi.
«Balilarni dadisi elip ketiptudä» däp oylidi Qasim bovay. «Bolmisa haşqin bilän yataq šydin ibarät kiçik-kiçik ikki bšlmidä munçilik ärkinçilik yoqti ularğa».
– Dadisi, җürüŋ, çay içimiz, – sayavandin Ayşäm hädiniŋ avazi aŋlandi.
Qasim bovay momiyi bilän aldirimay naşta qilğandin keyin, divanğa qiŋğaydi. Gezit, jurnallarni varaqlavetip, kšzliri ilinip kätti. Bir çağda quliğiğa qäyärdindu jiraq bir yärdin çiqqan avaz kirgändäk boldi. «Momay televizor kšrüvatsa keräk», däp җäzimligän mštivär oŋ biqiniğa šrülüp yatti. Amma heliqi avaz yänä aŋlandi. Bu baliniŋ jiğisi edi. Qasim bovay uyqiliq kšzlirini eçip, ornidin turdi. Hatalaşmaptu. Jiğa, toğrisi zarliq nida, Dildarniŋ pätiridin çiqivatatti.
«Demäk, tünügün monu buzuq läzzätlinip yatqanda, Muzat šydä ekändä. Tfu! Künlärniŋ biridä horlanğan baliliriŋniŋ kšz yeşi tutidiğu seni ahir».
Qasim bovay oylirini tügätkiçä, jiğa tohtidi. Yälkisidiki bir tağar jükni taşlavätkändäk, yenik his qildi šzini. Lekin aridin kšp štmäy, jiğa yänä aŋlandi. Qasim bovayniŋ quyqa çaçliri tik turup kätti. Bu qetimqi jiğa aldinqiliridin helila qattiq edi. Bala jiğla-jiğla teliqip qaldi bolğay, bir çağda җimidi. «Uhlap qalsa keräk, päräz qildi bovay. – Bäldiŋgä çiqay. Yaki mäktäpkä kirip baqaymu? Lekin uniŋdin nemä payda? Dildar aq maşiniğa oltirip kätkinini šz kšzüm bilän kšrdüm. Nemila bolmisun, çiqip, işikni küzitäy…».
Bovayniŋ härikitidin heç nätiҗä çiqmidi. Qaraŋğu çüşüvatatti. Qasim bovay ändila ornidin turuşqa tämşälgändä, arqa täräptä ayaq tivişi aŋlandi. Azat ekän.
– Һäy, balam, nädä jürisän? Ukaŋ bügün ätigändin beri šydä yalğuz, – dedi Qasim bovay Azatniŋ salimini ilik almay.
– Bova, män basketboldin başqa şähärgä musabiqigä kätkändim. Vokzalda dadam kütüvelip, mana hazir šygä yätküzüp qoydi.
– Öyniŋ açquçi barma?
– Bar.
– Undaqta, šyüŋgä jügär. Ukaŋ jüräk aldi bolup kätti tayliq…
Öygä kirgän Qasim bovay käçki ğizağa oltardi.
– Mavu Dildar degän bilän birnäççä qetim gäpläşkändim. Sšz štmäydiğan taza qağdalma nemikändä. Bir küni: «Kiçik oğluŋiz bir kün käçkiçä açtin-aç oltardiğu» desäm: «Bügün şähär märkizidä bir jiğin štkändi, şu yärdin kelişim moşu» desä, birdä: «Mäligä näzirgä barğandim, yolda maşina buzulup, keçikip qaldim» däydu. «Maşina buzulup qaldimu, yä šzäŋ buzuldiŋmu?» degüm bar edi. Amma demidim. Ayidim. Bügün bolsizä, qilivatqini monu.
– Ov-vaş, yänä şu gäpma!
– Anisi, qağҗirap kätkän yärgä su keräk bolğandäk, işräthanidin çiqmaydiğan, rahät-parağät üçünla yaşaydiğan, bolupmu monu Dildar ohşaş millitiniŋ muqäddäs urpi-adät, än°änilirini däpsändä qilivatqan mähluqlarğa bšşükkä bšlängändin başlap tärbiyä beriş lazim. Yahşi tärbiyä kšrgän, ubdan oquğan, räsim-yosunlirimizğa qät°iy riayä qilidiğan pärzäntlärni yetiştürgän millät muqärrär ronaq tapidu. Oyun-tamaşidin neri bolup, şärmi-hayağa intilğanlarniŋ qälbi bostanliqqa aylinip, rivaҗlinidu. Hälqini sšyüş, ippät-nomusluq boluş quruq gäp bilän ämäs, härbir ata-aniniŋ balilirini oqutup, yaramliq adäm qilip tärbiyilişi arqiliq ämälgä aşidu. Dildar degän gezändiniŋ ata-anisi, demäk, uniŋğa yahşi tärbiyä berälmigän. Uniŋ ävu ikki oğli ana mehrigä toymay štüvatqini äläm qilidu ämäsmu.
Ayşäm hädä yoldişiniŋ bu häqqaniy sšzlirigä etiraz bildürälmidi.
Җimi hayati muällimlik qiliş bilän štkän Qasim bovay ätisi Dildar bilän yänä bir qetim sšzlişip kšrmäkçi boldi. Biraq bu niyitidin därru yaltaydi. Bu bäzdin heçnemä çiqmaydiğanliğini çüşändi. Şundimu šzi ügängän bäldiŋdä oltirip, iç puşuğini çiqiriş üçün talağa maŋdi.
Bovay šz bäldiŋidä oltirip, pat-pat muŋdişidiğan hoşnilirini kütti. Biraq heçkim kšrünmidi. Şuan nerida tonuş maşina tohtap, uniŋdin heliqi mšşük burut çüşti. Jigit bovayni kšrmigängä selip štüp ketivatqanda, taqiti tügigän mštivär uni tohtitivaldi.
– Һäy, balam, bu yaqqa kälginä. Dadaŋdäk, bälkimba, dadaŋdinmu çoŋ kişigä salam qilmay, üsüp štüp ketip barğiniŋni qara.
– Bayqimay qaptimän, – qopalliq bilän heҗaydi mšşük burut.
– Hoş, qeni, tonuşayli. İsmiŋ kim?
– Mehirdin.
– Ästähpurulla! Çaqçaq qilma. – Qasim bovay aŋ-taŋ. «Tovva, bu mohu sapla Mehirdin atliqlar bilänla kšŋül kštirämdekinä? Ävu kirpiniŋmu ismi Mehirdinğu…».
– Çaqçaq qilivatqinim yoq. Mehirdin meniŋ ismim, – täkrarlidi mšşük burut.
– Şundaq dä. Qäyärliksän? Dadaŋniŋ ismi kim? Bälki, tonarmän.
– «Aqsaydin». Dadamniŋ ismi – Halmurat.
– Helä kündin beri bu yärdä qanat sšräp qaldiŋğu, uka?
Mehirdin, ätimalim, mštivärniŋ ahirqi sšzlirini çüşänmidi bolğay, zuvan sürmäy, šy täräpkä qädäm taşlidi. Şu mähäl işik eçildi, lekin heçkim kšrünmidi. Mehirdinniŋ qarisi jütüşi bilän, Qasim bovaymu ornidin turup, šyigä kirip kätmäkçi bolup, pod°ezdniŋ işigini açti. Vay, şärmändä! Dildar šzini bilmigän halda mšşük burutni quçaqlap, yalaşturuvatatti.
– Һäy, nomussiz ärsiräp kätkän toymas hotun! Taqät qilalmidiŋma, mähluq! Seniŋ hayvandin nemä pärqiŋ bar! Bälki hayvan sänlärdin yahşiraq. Öyüŋgä kirişip, nemä qilişsaŋ qilişmamsän! – terikkinidin pütün äzayi titiräp kätti Qasim bovayniŋ.
Ävu ikki harsiz därru kšzdin jütti. Peşanisidin bujjidä soğ tär çiqqan mštivär helä vaqitqiçä šzigä kelälmäy, eğir hursinip, mähsätsiz halda u bšlmidin bu bšlmigä meŋip jürdi. U helidin-heli çoŋqur uh tartatti.
«Seniŋdäk hayasizni tuqqan anaŋğa miŋ länät! Tärbiyä berälmigän ataŋ dozaq otida kšygäy! Saŋimu länät, çekidin aşqan hazazul!».
Bovayniŋ çekä tomurliri kšpüp kätti. Nävriliri Zohra bilän Fatima bovisini yšläp, karavätkä yatquzup, dora bärdi.
Ätisi šzini helä ubdan his qilğan bovay bäldiŋdä oltarğan täŋtuşliriniŋ qeşiğa aldiridi.
– Häyirlik kün! Yahşi turduŋlarmu?
Qasim bovay bu tonuş avazni aŋlap därru qarivedi, tšrt yaşlardiki bir balini yetilävalğan Mehirdin bäldiŋgä yeqinlişip qaptu.
– Biz, qerilarni, nemä däysän, uka, turup ağrip qalimiz, turupla yahşi bolup qalimiz. Özäŋçu? Özäŋniŋ ähvali qandaq? – dedi Qasim bovay qizil “Audiniŋ” ğoҗayinini sänläşkä štüp.
– Hoşniŋiz Dildar yardämlişivät, däp telefon qilğan ekän. Nävrämni ägäştürüp yetip käldim, Qasimka.
– Nävräŋni ayaliŋğa taşlap qoysaŋ bolmattimu? – Osmaqçilidi bovay.
– Ayalim çät äldä. Helä boldi. Nemä däysiz, yänä şu җan beqişniŋ koyi.
– Pat-pat Dildarniŋkidä qonup jürginiŋni kšrüp, seni boydaqmekin däptimän tehi.
– Dildar maŋa: «Yenimda yardäm bärgidäk heçkimim yoq. Bir inim mälidä. Yänä biri şähärdä turğini bilän, zadila vaqti yoq. Siŋlimniŋ oqiti šzigä yetip-aşidu», däp maŋa muraҗiät qilidu. Şuŋa bu yärgä çapsan-çapsan kelip turimän.
«Qaltis bahşi ekän bu. Bir ämäs, birnäççä adämni depiğa ussul oynitivetiptudä», degän oy käçti bovayniŋ kšŋlidin.
– Ötkändä Dildarniŋ kiçik oğli Muzat balilar bilän ävu yärdä oynavetiptekän. Yenimğa çaqirivelip: “Oğlum, šyüŋlarğa kelip jürgän heliqi akaŋniŋ ismi kim?” desäm: “Mişa akamğu däydu” qara. “U silärniŋ šydä qonamdu” desäm, ” Azat akam yoq çağda qonidu. Yeŋi jilda dadam akamni šzi bilän elip kätkändä, uda üç kün, Noruz mäyrimidä bäş kün qondi” däydu. Ändi sän maŋa däp baqqä, u qaysi Mişa? Näq äşu künliri män seni mäşädä kšrgändäk qildim.
– Qasimka, dedimğu ayalim çät äldä däp. Dildar šyigä täklip qildi. Kona jilni billä uzitip, yeŋisini billä kütüvalduq. Uniŋda turğan nemä bar? Uniŋ üstigä u eridin aҗrişip kätkän tursa.
– Yeqindin beri seniŋ Dildariŋ “Mehirdin” isimliq yänä biri bilän eğiz yalişip jüridu.
– Şundaqmu? – dedi šŋi šçkän Mehirdin. – Qandaqlarçä?
– Һä, şundaq. «Ğunҗun quyruq kštärmisä, buqa zänҗir üzmäydudä”, uka!
– Maqul ämsä, Qasimka, biz maŋayli, – birdin käypiyati çüşkän Mehirdin bovayniŋ qeşidin ketişkä aldiridi.
…Aq «Mersedes» Qasim bovayniŋ mähällisigä šzlişip kätti. Һazirmu sayavanda turup, šzigä tonuş maşiniğa kšz taşliğan mštivär yänä hiyallar deŋiziğa şuŋğudi. «Balilirini dadisiğa berivetip, šzi bäg, šzi han suvayi-saltaŋ jürgini ävzäldi bu çokanniŋ. Çoŋ oğli šydä çağda, «Mersedesqa» oltirip ketidudä, taŋ atay degändä qaytip kelidu. Moşumu künmu. Bir ärniŋ peşini tutup, häq ohşaş yaşisa bolmamdu. Biraq «tasma yäp ügängän işt qiliğini taşlimaydudä». Ävu küni Dildarniŋ yan hoşnisi keçidä ana-bala otturisida bolğan paraŋni çala-pula aŋlap qalğanliğini eytip berivedi. Çoŋ oğli: «Apa, saat on bir boldi. Sän yänä kiyinivatisänğu, yatayliçu», desä: «Seniŋ nemä kariŋ. Kiçiklär çoŋlarniŋ işiğa arilaşsa bolmaydu», däp balisiğa ahanät qilip, šydin çiqip ketiptu. Yänä şu ayalniŋ eytip berişiçä, bir qetim tün yerimda: «Män aziraq tantsa oynap keläy däymän. Silär hatirҗäm uhlaveriŋlar. İşikni šzämniŋ açquçi bilän eçip kirimän», däptudäk. Şu küniğu däymän, şundaq, däl şu küni, sähär saat altidä qaytip kälgänligini sayavanda turup kšrgändim. U kštirilgiçä, därhal ikkinçi qävätkä çüşüp, uniŋ aldini tosap: «Qizim, bäkmu namähräm işlarni qilivatisiz. Aldi bilän šziŋizni, andin baliliriŋizni ayisiŋiz bolmamdu. Şäniŋizgä juyup çiqiralmaydiğan dağ çüşirip boldiŋizğu. Hälqi-aläm aldida šziŋizni, ata-aniŋizni, baliliriŋiznila ämäs, millitimizniŋ abroyinimu däpsändä qilivatisiz. Hälqimiz qan jiğlavatqan bu künlärdä monu işliriŋiz heçbir ändaziğa siğmaydu. Öziŋizni tutuŋ. Biz, birnäççäylän, mäktäp mudiriğa şikayät qilmaqçiduq. Amma sizni ayiduq”, degän sšzlirimgä pärvamu qilmay, šyigä kirip kätti».
Küzniŋ izğirin şamili Qasim bovayniŋ tenini şürkändürdi. Asman gümbizidä sansiz yultuzlar çaraqlaydu. Parçä bulut yoq. Süzük vä musappä. «Ätä kün oçuq bolidekändä», piçirlidi bovay.
U säl küyüşkän putlirini äyväşkä kältürüş üçün, yumşaq kreslodin turup, helä uzaq tänhärikät qildi. Uyqisi kelär ämäs. Şuŋa qaytidin orniğa oltardi vä udulidiki šyniŋ birinçi qävitidä turidiğan Һämraniŋ škünki gäplirini äslidi.
Ötkän җümädä bir top namazhan meçittin çiqip, šzara paraŋlaşqaç, šylirigä piyadä qaytişqandi. İmamniŋ ädäp-ählaq, gšzäl päzilätlär toğriliq eytqan väzini aŋlap, helä täsirlängän adämlärniŋ gepi berip-berip Qasim bovayniŋ hoşnisi Dildarğa taqaşti.
– «Maşinamni satimän däp, elan bärgändim, – däp sšzläp bärgän edi Һämra. – Käç kirgändä, bir heridardin telefon kelip qaldi. Maşinini ätä kšrüŋ desäm, šziniŋ jiraqtin – Qostanay täräptin kälgänligini eytip, yelinip turuvaldi. Hulläs, heridar käçki saat on yerimlarda yetip käldi. U küni hava rayi häddidin ziyadä sovup kätti. Maşina heridarğa yaqti. Räsmiyitini ätisi štäşkä keliştuq. Heridar bilän hoşlişipla, šygä kirip ketişkä üz kelälmidim. U šzimu yeqin aridiki birär mehmanhaniğa apirip qoyuşimni štündi. Birinçi Almutidiki šzäm bilidiğan mehmanhanilarniŋ birigä apardim. Orunlaşturup qoyuş üçün, benaniŋ içigä kirsäm, sizniŋ, Qasim aka, hoşniŋiz Dildar burutluq bir jigit bilän quçaqlişip, dälhizdä kelivetiptu. Mulazimätçi bir bšlminiŋ işigini eçip bärdi. Kirip ketişti. Һeliqi mulazimätçidin sorisam, ularniŋ arilap-arilap ikki-üç saat «däm elip» ketidiğinini eytti. Talağa çiqip, bir aq «Mersedesqa» kšzüm çüşti. Därru tonudim. Çünki meniŋ maşinammu däl şundaq «Mersedestä»! Bu maşinini män «Aynabulaqqa» apiridiğan hilvät koçidiki däräqlär arisida turğanliğini birnäççä qetim kšrgändim. Yaş degän yaştä. Bu haram hotun yaş jigitkä taza ubdan üginivaptu. Bäzidä tehi işini maşinidila tügitidiğinimu bar…».
…Dildarniŋ kiçik oğli Muzat ohanğiçä — tohular ändila çillaşqa başliğanda – šyigä qaytip kälgän Mehirdin «Mersedesini» boş orunlarniŋ birigä tohtattidä, maşinisidin çüşmäyla, hiyalğa patti. U Dildar bilän hali җayda tunҗa qetim uçraşqinini äslidi: «Maŋa çäksiz läzzät beğişliğan şu keçini untuş täs, hätta äsla mümkin ämäs. Sähärdä eçilğan güllärniŋ huşboy puraqliri, quşlarniŋ yeqimliq sayraşliri, uniŋ yumşaq teni, muğämbir kšzliridä äläŋläp turğan uçqunlar… Biz sšyüştuq. O, Täŋrim! Bir dämdila meni esäŋgiritip qoyğan qandaq sšyüşüştu bu? Bir mähäl hoşumni yoqatqandim şu çağda. Goya zimin tohtimay peqiravatqandäk tenim boşişip, beşim qeyip, hšzür-halavätkä ğäriq bolğandim. Yaliŋaç tänlirimiz bir-birigä çaplişip kätkändi.
İlgiri-keyin män mundaq läzzätlinip baqmiğandim. Uniŋ maŋa beğişliğan parağitidin ärşigä çiqip kätkändäk his qilğandim šzämni. Mana maharät! U meniŋ yaş tenimdin bähirlänsä, män uniŋ maharitidin hesapsiz hšzürlängändim. Şu kündin etivarän män uni här küni, här saat bağrimğa besip yatqum kelidiğan bolup qaldim. Bu nemä alamät? Qandaq sehriy küç meni uniŋğa bağlap qoyğan? İkkimiz bir-birimizgä toymaymiz. Häp, baliliri bolmiğanda, šyigä kirivelip, bir mäzgil rasa kšŋül açattimdä. Һelimu oğullirini taşlap qoyup, keçiçä jürüvatidiğu meniŋ bilän. Şuniŋğimu şükri.
Karavättä bir šmür untulmas däqiqilärni hädiyä qilalaydiğan Dildarniŋ bu hünirigä härqandaq är kişiniŋ apirin äyläydiğiniğa gumanim yoq. Һazir, aridin ikki jil štüp, Dildarniŋ äşu maharitidin jirkinivatimän. Äyni çağda män uniŋğa kšzgä kšrünmäs inçikä polat sim bilän bağlinip qelip, äyşi-işrät, käypä-sapağa tolğan dozaqta yaşiğanliğimni ändila his qilivatimän. Ägär u mändin başqa är kişilärgimu şundaq hšzür beğişlap jürginini bilmiginimdä, bälki, jirkänmäs edim. Keçisi saat bir bolamdu, ikki bolamdu, telefon qilsam, uçup yetip çiqidu. Duniyadiki җimi närsini untup, bir җan, bir tän bolup ketimiz. Pätir yaki mehmanhana yallaşqa taqät qilalmay, bäzidä maşinidila yatqan künlirimizmu boldi. Һazir, yänä biri bilän oynap jürgini aydiŋlaşqandin keyin, kšŋlümdä uniŋğa nisbätän häm näprät, häm kündäşlik oti lavuldap kšyüşkä başlidi. «Öyüŋgä pat-pat kelip jürgän kim?» degän soalimğa: «Yeqin tuqqinim» däydu heç qizarmay. Yalğannimu qamlaşturup eytişni biliş keräktä. Biraq, bir täräptin, män uniŋğa haman šylänmigändin keyin, beşimni qaturup nemä qilimän. İkki balisi bilän kimgä keräkti u. Ävu oynişiniŋ bala-çaqisi bar ohşaydu. Demäk, Dildar uniŋğimu lazim ämäs. Amma qaysi küni maşinamni yasitişqa helä nurğun pul bärdi. Nemäm ketip baratti, hazirçä seniŋ rast däp, ahçisini häşläp, oynap-külüp jürivärmäymänmu. Qalğinini bara kšrärmän…». Moşularni hiyalidin štküzgän Mehirdin maşinisidin çüşüp, šyigä kirip kätti…
– Dadisi, häy, dadisi, bügün bšläkçila uhlap kättiŋizğu. «Yeŋi hayat» mähällisigä näzirgä barimän demäpmediŋiz. Untup qalmiğansiz?
Ayşäm hädiniŋ helila qattiq çiqqan ünidin täsliktä kšzini açti Qasim bovay.
– Bamdattin keyin uhlap ketiptimän, anisi. Vaqit bir yärgä beriptiğu. Yolniŋ täräddutini qilay.
Qasim bovay kiyinip, talağa çiqti. Koçilar ğazaŋğa tolğan. Suvadanlarniŋ yopurmaqliri heli çekilmäptu. Mštivär täbiätniŋ bu talqan- tškti mäzgilini tolimu yaqturidu. Yaşanğanlar koçiniŋ ikki qasniğini boylap, säylä qilip jürişidu.
Qasim bovay yolniŋ neriqi täripidiki bekätkä yetip kelişigä, bir yenik maşina kelip tohtidi.
– Dada, käl, maşiniğa oltar, – dedi ottura yaşlardiki zäbärdäs jigit maşininiŋ aldinqi işigini eçivetip. – Kelip, šzäm apirimän degändimğu.
– Һä, Mahmut oğlum, käldiŋmu. Seni avarä qilğum kälmigändi. Һava yegäç, avtobusta berip kälsämmu boluverätti.
– Qoyä, dada, yoq gäpni. Keliniŋ apamniŋ yeniğa kirip kätti. Ularniŋ tikinçilik qilidiğan işliri bar ohşaydu.
Ata-bala qiziq paraŋlar bilän birdämdila «Yeŋi hayat» mähällisigä yetip käldi. Qasim bovay uzundin beri kšrüşmigän buradärlirini uçritip, bir yayrap qaldi. Bolupmu qädinas dosti Ğalip aqsaqal bilän ravrus oltirip, jürigi çilaşqiçä muŋdaşti. Ağinilär štmüşni äslişip, bügünniŋ pariŋini qilişti. Gäp yaşlarğa yštkälgändä, Qasim bovay uştumtut hoşnisi Dildar toğriliq ağzi-ağziğa tägmäy sšzläp kätti.
– Һazirqi yaşlar, hätta ottura yaştikilär häqqidä eytqanliriŋ biridin-biri rast, adaş. Meniŋ “Dildar” isimliq bir hoşnam bar. Hudayim saqlisun. Moşu yaşqa kelip, mundaq har-nomussiz çokanni uçritip baqmaptimän. – Qasim bovay qaynapla kätti. – Öziniŋ baliliriğa şunçimu şäpqätsizlik qilamdu däymändä. – Qasim bovay sšzlimäktä, Ğalip aqsaqal ağinisiniŋ gepini bšlmäy tiŋşimaqta.
– Tohta, tohta, Dildar deginiŋni Җigdilik yezisidin dediŋma? – dedi bir çağda Ğalip aqsaqal buradiriniŋ sšzini bšlüp.
– Toğra, hatalaşmisam, dadisiniŋ ismini Davut degändäk qilivedi çoŋ Mehirdin.
– Çoŋ Mehirdin? Ğälitila isimğu bu?
– Biz gepini qilivatqan Dildarğa ikki Mehirdin kelidu ämäsmu. Män ularniŋ birini “çoŋ Mehirdin”, ikkinçisini “kiçik Mehirdin” däp ataymän. Sšzüŋgä qariğanda, Davutni tonuydiğan ohşaysänğu? – soal näzäridä sšhbätdişiğa qaridi Qasim bovay.
– Tonuğanda qandaq demämsän! Davut äyni çağlarda Bostanliqta lavazimliq hizmätlärni atqurğan. Ayaliniŋ ismi – Gülsüm. Seniŋ hoşnaŋ Dildar äşu Davutniŋ çoŋ kizi. Bir qariğan adäm Dildarni “bäk mulayim, eğir-besiq ayal ekän”, däp qelişi mümkin. Ämäliyatta tamamän undaq ämäs. Dildar ikki qetim ärgä tegip, üçni tuğdi. Birinçi eri yahşi jigit. Uniŋdin bir qizi bar. U qiz hazir ailä qurup, pärzäntlik boldi.
– Nemä däydiğansän? Moşu Dildarniŋ nävrisi barma?
– Һä. Birinçi eridin aҗrişip kätkändin keyin, on jilçä bilgän sänimigä ussul oynap jürdi. Andin ikkinçi qetim yatliq boldi. Uniŋdin ikki oğul tapti.
– Nemişkä aҗrişip kätkän? – taqätsizländi Qasim bovay.
– Nemişkä bolatti, Dildar yoldişiniŋ gepigä qulaq salmay, ügängän aditidin zadila vaz keçälmidi. Eriniŋ šy-vaqi, tirikçiligi yaman ämästi. U Dildarni aliqinida alma qilip baqti. Tunҗa oğliniŋ idäsi çiqa-çiqmayla, uni šzi juyup, tazilidi. Qoysaŋçu, Qasim adaş, semizliqni mal kštärgini bilän, adäm kštirälmäydu.
– Andinçu? Andin nemä boldi? Teziraq eytqinä, adämni tola täqaza qilmay.
– Dildar bir şirkätkä işqa orunlişip, toliraq keçilik smenida işligän ohşaydu. Beçarä eri oğlini bağçiğa apirip-äkeliş, šzi hizmät qilivatqan idariniŋ işini bäҗiriş, baliğa tamaq etiş qatarliqlarni qilip, därdini heçkimgä eytalmay, beşini içigä tiqip jürüveriptu. Özidin säkkiz yaş kiçik hotun alğiniğa toyuptu. Andin ikkinçi oğul tuğuluptu. Biraq Dildar talağa qaraşni taşlimaptu. Yezidin kälgän biri bilän oynavatqanda, eriğa tutulup qaptu. Balilirini däp, eri çişini çişiğa besip bir mäzgil hotuni bilän billä yaşiğan gäp. Äŋ yamini, Dildarniŋ äzäldinla talağa amraqliğini bilidiğan Davut bilän Gülsüm qizini mutlaq tärtipkä çaqirmiğan.
– Soalimğa tüzigiräk җavap bärsäŋçu. Nemişkä aҗrişip ketiptu dävatimän?
– Eyttimğu, kšŋli talağa bšlünüp kätkän däp. «Dokni tavut tüzäydu» degän rusniŋ hekmiti näq moşundaq çağlarda eytilsa keräk. Ahiri aҗrişip tindi ular. Aŋlişimçä, Dildar u yär-bu yärgä urunup, iş orni zadila issimiğandin keyin, dadisi oğulliriniŋ üzini qilip, mäktäpkä işqa orunlaşturup qoyuptu. Yeqinda män Dildarniŋ ikkinçi eri bilän bir sorunda uçrişip qaldim. Huşhoy, käypiyati juquri. Balilirini däm eliş vä tätil künliri šzi bilän äketidekän. Dildarğa bolup bärgändu däymän. Kaşila bolidiğan heçkim yoq.
– Һmm. Mundaq gäplär bar dä tehi. Män ahmaq Dildarni har-nomusqa çaqirip avarä bolup jürüptimän. Dähşät! Ya häzrät! «Qan bilän kirgän, җan bilän çiqidu» degini häq. «Suda beliqniŋ, ayalda är kişiniŋ izi bolmaydu» däp, tehila şundaq jürüvatidu bu harsiz. Һazir šzidin on näççä yaş “kiçik Mehirdin” degän bir kimsäniŋ aşnisi. Çoŋ Mehirdin bolsizä, Dildarniŋ pätiridä, huddi šz šyidä jürgändäk, ärkin-azadä jüridu, tehi…
Mštivärlär bir-birini qiyalmay hoşlaşti. Maşina äynäktäk taş yolda bir hil ildamliqta kelivatidu. Qasim bovay Ğalip aqsaqal bilän bolğan sšhbät täsiridin heli çiqalmiğan. Uniŋ qoruq basqan üzi ğämkin. Kšŋli mäyüs. «Mundaq nakäs hotunni monu zimin qandaqmu kštirip jüridiğandu?». Bovay ändi šygä yätkiçä bu jirkiniçlik hotun, uniŋ җapakäş baliliri toğriliq oylimasliqqa tirişti.
Öygä yetip kälgändä, qapaqliri türülgän mštivärniŋ käypiyati kštirilip, üzigä külkä jügärdi. U maşinidin çüşüp, šy taman meŋişiğa, aldidin mürisigä sumka asqan, qolida çoŋ haltisi bar Azat çiqip qaldi.
– Ässalamu äläyküm, bova.
– Vaäläyküm ässalam, oğlum. Jüküŋ helä eğirğu, jiraq säpärgä atlanmiğansän?
– Ändi birätola dadam bilän yaşaydiğan boldum. Ukam ikkiŋlarni pat-pat yoqlap turimän. Maqul ämsä, bova, dadamni kütküzüp qoydum. – Azat uşşaq qädäm taşlap, nerida turğan maşina täräpkä meŋip kätti. Şu mähäl maşinidin qiş-yaz kškkä taqaşqan çoqqiliridin qar kätmäydiğan alp tağni äslitidiğan aqçaçliq bir adäm çüşti.
«Adalätlik haman bir küni täntänä qazinişi keräk edi. Şu kün yetip käptu mana. Azat šzini qädirläydiğan, uniŋ üçün tär vä yaş tškäläydiğan, u külsä, šzini bähitlik hesaplaydiğan dadisiniŋ qeşiğa ketip, җahan iş qildidä. Ot šçüp qelişi mümkin, amma yanartağniŋ šçmigi täs. Jüräk-bağri, җan-җigäri partliğan yanartağdäk lavuldap yenip turğan ata oğlini çoqum bähitkä eriştüräläydu. Künlärniŋ bir künidä kiçik oğlinimu elivalar. İlahim, şundaq bolğay», – moşularni hiyalidin štküzgän vä qälbi şatliqqa tolğan Qasim bovay yenik dässäp šyigä kirip kätti.

Mävlan MÖMİNOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ