«Yayrap ketär Bayseyitni kšrgänlär…»

0
279 ret oqıldı

Tündä çüş kšrüptimän. Sähär turup apamğa eyttim. «Çüşniŋ atisi šlsun!» däydekän, qizim», – dedi apam meniŋ kšŋlümni yasap. «Qandaqla çüş kšrmigin, yahşiliqqa җori. Niyitiŋ pak, diliŋ aq bolsun. İlaҗisi bolsa, päyliŋni taŋ sähärdin tüz tutsaŋ, yaratqan egäm seni qollaydu, aqivitini beridu» däp qoşumçä qildi apam.
Käypiyatim kštirilip, jügräp ornumğa qayta yetip, kšrgän çüşümni yänä kšrüşni istidim… Birdinla ikki ğolumğa yänä qanat pütüp, asmanğa qarap egiz kštirilişkä başlidim. Däsläp hoduquş, ändikiş hadisiliri päyda boldidä, andin birdinla qorqunuç yoqap, apamniŋ eytqan sšzi yadimğa kelip, kštiräŋgü käypiyat hasil boldi. Egiz kštirilsäm kštirilgüm kelip, uçup ketivärdim. İkki qanitim illiq şamalni küräp, meni haman ilgiri taşlimaqta. Tšvängä qarisam, yärdiki adämlär kšzümgä huddi çümülilärdäk, kiçik bolup kšründi. Biraq hämmä härikättä. Özäm turğan yezini bir aylinip çiqtimdä, bügünki kündä rivayätkä aylanğan Astana şähirigä yol aldim. Vay-yäy, benalarniŋ çirayliqliğini däŋ! Kšk bilän boy talişip selinğan imarätlärgä qarap häyran qaldim. Ätraptiki mähällilärgä sinçilap qarisam, koçiliri ägir-donay, qaşaliri yoq šylärni kšrdüm. Meniŋ Bayseyitim çirayliqqän degän oyda käynimgä qayttim. «Almutiniŋ almisi, Mähtumsula haltisi» däp kitaptin oqup, bova-momilirimizniŋ ağzidin talay aŋliğan äҗayip şähärlärniŋ biri – “Almutini asmandin bir kšrüp baqmaymänmu” däp, bir dämdila Almutiniŋ üstidä pärvaz qilişqa başlidim. Şähär birdä kšrünüp, birdä kšrünmäydu. Män “qara bulut jiğilip, yamğur yaqqilivetiptudä” däp oylisam, bu qara bulutlar ämäs, bälki koçilarğa liq tolğan maşinilardin çiqip, asmanni qaplavalğan is ekän. Öpkäm boğulup, näpäsim tariyip baridu. «Yaq, bu şähär maŋa yaqmaydekän. Özämniŋ tuğulğan jutum, şair akam, jutdişim Abdumeҗit Dšlätov şeirlirida küyligän yezamğa tez yetivalay» däp käynimgä qayttim. Tarihimizğa «İpäk yoli» däp siŋişkän Ğulҗa yolidiki maşinilarniŋ ilgirilişigä säp saldim. Ular yolniŋ ikki qanitini yap-yeşil bezäp turğan däräqlärniŋ arisida aldirimay meŋişmaqta.
Mana, bir çağda Çeläkniŋ illiq şamili dimiğimğa uruldi. Tenimgä küç qoşulğandäk boldi. İkki qanitim meni egizlikkä elip çiqtidä, käptärlär ohşaş läyläp uçuşqa başlidim. Tšvängä bir qarisam, taştin-taşqa urulup eqivatqan suni kšrdüm. Һä, bu Çeläk däriyasiğu! «Çeläk, Çeläk däydekän, deginiçä bar Çeläk» däp Seyit Muhämmät Qaşiy bovimiz äsärliridä küyligän daŋliq däriya bu. “Moşuni yaqilap uçivärsäm, tuğulğan jutumğa kirip barimänğu”, däp säpirimni davam qilivatimän. Kona tupraqliqtin keyinla yeşil bostanliqqa bšlängän yezam başlandi. Adämlär yänila imir-çimir kšrünidu. Tuyuqsiz balilarniŋ varaŋ-çuruŋ qilğan avazliri aŋlandi. Säp selip qarisam, İsmayil Tayirov namidiki Bayseyit uyğur ottura mäktiviniŋ oquğuçiliri tänäpusqa çiqiptu. Ularni kšrüp kšŋlüm kštirildi. Çünki bovam bilän momam bu balilarni «bizniŋ keläçigimiz, uyğurniŋ tilini, dilini, milliy urpi-adätlirini saqlaydiğan moşu balilar» , däp dayimla mahtaydiğan.
Yänila tšväniräk çüşüp, balilarniŋ sšzlirini tiŋşidim. Tänäpusta jürgän balilar män çüşänmäydiğan tilda sšzläşmäktä edi. «Sinipta biz uyğur tilida oqattuq. Bular sirtta nemişkä başqa tilda sšzlişivatidu?» däp häyranliqta qaridim.
Bir çağda burunqi Mädäniyät šyiniŋ hoylisiğa kirip qaptimän. Däräqniŋ bir şehida oltirip ätrapqa kšz jügärttim. Benaniŋ buluŋida üç kişini bayqidim. Qolida botulkisi bar. Appaq bir nemigä suyuqluqni quyup, uruşturup içişti. Başqa tirik җan kšrünmäydu. Aldiriğan adämlärniŋ qarisi ätraptiki bazar bilän kafelarniŋ içigä siŋip ketivatidu. Ularniŋ maŋa qariğidäk hali yoq. Mädäniyät šyiniŋ hoylisidiki Seyit Muhämmät Qaşiy bovamniŋ byustiğa kšzüm çüşti. Mäktäptä štkän bir jiğinda baqiliq bolğan bir qeri ustazimiz turup: «Yadiŋlarda bolsun, balilar, monu häykäl kšp җapalar bilän jutniŋ, jutumizda tuğulğan Qurvanҗan Dšlätovniŋ küç çiqirişida duniyağa kälgän. Bu – tarih, bu – bizniŋ hayatliğimizniŋ iznasi. Buni kütüp, asraş silärniŋ borçuŋlar» devidi. “Dšlätov” degän familiyani aŋlap, esimgä yänila Abdumeҗit akam käldi.
Yayrap ketär Bayseyitni kšrgänlär,
Gül bağrida säylä qilip jürgänlär.
Yaşar munda Seyit Qaşiy ävladi,
Öz jutini sšyüp җandin kšygänlär…–
däp bir şeiridin misralarni qaytilidim. Şu çağda maŋa: “inisiniŋ, jutdaşliriniŋ qolidin mundaq iş kälgändin keyin, uluq bovamniŋ yeniğa kšrnäklik şair Abdumeҗit Dšlätovniŋ häykilini ornatsa, tazimu ubdan bolattekändä» degän oy käldi. Yänila beşimni jutumizniŋ pähirliri bolğan Һaşim Arziev, İkrim Mäsimov vä kšpligän ämgäk ilğarliriniŋ häykällirini ornatsa, monu mäydan oçuq asman astidiki tarihiy mirasgahqa aylinattidä”, degän oy kezip štti. “Äşu bir küni televizordin «Uluq dalaniŋ yättä qiri» degän kšrsitiştä moşundaq aydaladiki mirasgahlarni bärpa qiliş ideyasini eytivedi, monu mäydan şuniŋğa mas ekändä” däpmu oylidim. Mana şu çağda häqiqätänmu Bayseyitni kšrgänlär tehimu mäğrurlinip, yayrap ketär edi…
Şu ariliqta tam tüvidä oltarğan üçiniŋ birsi iŋişip, yärdin bir närsä izdäşkä kirişti. Һäyäl qilmay qayaqtindu domulaq taş kelip bir qanitimğa tegivedi, ohinip kättim. Kšzümni açsam, jürigim qattiq soquvetiptu. Tovva, mundaqmu çüş bolidekäna? «Çüşkä nemä kirmäydu, düşmän nemä demäydu», degini rastkändä. İlahim, apam degändäk, yahşiliqqa җoray” däp ornumdin turdum. Lekin çüşniŋ davamini eytmidim.
Apam meniŋ ohinişimni kütüp oltiriptu. Üz-kšzümni juyup, yeniğa käldim. Boynidin quçaqlap, mäŋzidin sšydüm. Apam «nemä bala» degändäk maŋa häҗäplinip qarididä, hoşal-horam, kšŋüllük päylimni, külgän çehrimni kšrüp hoşalliğini yoşuralmay, meniŋmu mäŋzimdin sšyüp, çugulup qalğan çeçimni jiğişturup, beşimdin siypidi.
Aniniŋ mamuq aliqininiŋ issiq täptini sezişim bilän iştiyim eçilip, qaymaqliq ätkänçeyini içişkä kiriştim. Piyalidiki çayni härbir sümärgändä kšz aldimğa şair akam Abdumeҗit Dšlätovniŋ qiyapiti kelip, «İçiŋ, qizim, uyğurniŋ tomuriğa milliylik beridiğan moşu çay. Siz häm ävladiŋiz keläçäktä uyğurni duniyağa tonutisiz. Küç-quvät jiğiŋ» degändäk boldi…

Sumbat SÄYDULLAEVA,
İ.Tayirov namidiki Bayseyit uyğur ottura mäktiviniŋ 8-sinip oquğuçisi.
Ämgäkçiqazaq nahiyäsi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ