Kämtar insan, mahir tärҗiman

0
140 ret oqıldı

(Salahiyätlik jurnalist Tursun Däriyaniŋ tuğulğiniğa – 100 jil)

“Uyğur avazi” gezitiniŋ hulini salğan, uniŋ tunҗa sanini çiqarğan jurnalistlarniŋ biri — Tursun Däriyadur.
Tursun Däriya 1919-jili uyğurlar diyariniŋ Qäşqär şähiridä işçi ailisidä duniyağa kälgän. Dadisi Däriya aka sabiq Keŋäş İttipaqiniŋ Qäşqärdiki konsulhanisida işçi bolup işligän. U oğli Tursunniŋ savatini çiqiriş üçün uni šz dävridiki diniy mäktäpkä oquşqa beridu. Amma kiçigidinla zeräk, ätrapliq bilim elişqa täşna Tursunda iptidaiy diniy mäktäptä oquş qiziqiş päyda qilmaydu. Däriya aka balisiniŋ bu diniy mäktäptä oquşqa kšŋli tartmaydiğanliğini sezip, uni Keŋäş İttipaqi konsulhanisi hadimliriniŋ baliliri oquydiğan konsulhana hozuridiki rus mäktivigä oquşqa beridu. Tursun Däriya moşu mäktäptä ottura mälumatqa egä bolidu.
Uyğurlar diyarida sabiq SSSRniŋ härtäräplimä qollap-quvätlişi bilän 1933-jili hakimiyät üstigä kälgän Şeŋ Şisäy šz hškümranliğini mustähkämläş, käŋ häliq ammisiniŋ qollap-quvätlişigä egä boluş, šzi üçün hizmät qilidiğan şähslärni yetildürüş üçün vä šziniŋ “Keŋäş İttipaqi bilän dost boluş” säyasitiniŋ eniq ipadisi süpitidä bir türküm yaşlarni Keŋäş İttipaqiğa oquşqa ävätidu. Һä, heligär җallat, säyasiy sehirgär Şeŋ Şisäyniŋ äsli muddiasiniŋ qandaq boluşidin qät°iy näzär, bu uyğurlar diyariniŋ maarip tarihida yeŋi taşlanğan çoŋ qädäm bolğan edi.
Şeŋ Şisäy hškümiti Keŋäş İttipaqi bilän tüzülgän dostluq vä hämkarliq kelişimigä benaän 1934-jilniŋ noyabridin 1936-jilniŋ noyabriğiçä Özbäkstanniŋ paytähti Taşkäntkä, şundaqla Sämärqäntkä üç dürkün oquğuçilarni çiqarğan. Rus mäktividä bilim alğan Tursun Däriyamu başqilar qatarida, Taşkänttiki Ottura Aziya dšlät universitetiğa (SAGU) oquşqa ävätilidu.
SAGUğa uyğurlar diyaridin kälgän studentlarniŋ oquş mudditi ikki jil bolup, häptisigä 36 saat däris štülätti. Studentlarğa pedagogika, säyasiy ihtisat, häliqara qanun, dšlät quruluşi, matematika, fizika, himiya, biologiya, tarih, geografiya, rus tili qatarliq pänlär oqutulatti. Tursun Däriya mäzkür universitetniŋ mämuriy hoquq fakul'tetida bilim alidu.
Tursun aka šziniŋ Taşkänttä oquğan dävridiki vaqiälärni äsläp, tšvändikilärni sšzläp bärgän edi: “Biz Taşkänttä oquğan vaqitlarda, Keŋäş İttipaqida Stalin Konstitutsiyasi elan qilinğan, sotsializm ğälibä qildi däp käŋ dairidä täşviqat qilinivatqan äҗayip bir җoşqun, barliq häliq uluq Lenin, Stalinlarniŋ büyük ğayilirini ämälgä aşuruş yolida pidakaranä ämgäk qiliş ovҗ alğan, bäş jilliq planlar mudditidin ilgiri aşurup ämälgä aşuruluvatqan, dšlätniŋ zamaniviy sanaät asasi barliqqa kälgän, kolhoz-sovhozlar qurulğan, stahanovçilar härikiti käŋ dairidä ovҗ aldurulğan bir dävir edi. Bu jilliri Keŋäş İttipaqiniŋ abroyi häliqara mäydanda kündin-küngä kštirilivatqan, SSSR duniya kommunizm härikitiniŋ asasiy tüvrügigä aylanğan, Kommunistik İnternatsionalniŋ baş ştabi Moskvada bolup, pütkül duniya milliy-azatliq inqilaviy härikitigä rähbärlik qilivatqan, häliq hoşal-horamliqqa çšmgän bir dävir edi.
Һä, aliy bilim därgahidiki tälim-tärbiyä, җämiyät täsiri, oquğan kitap, gezit-jurnal, radioda aŋliğan hävärlär, ekskursiya-ziyarätlär bizdä sotsialistik tüzümgä nisbätän çoŋqur muhäbbät qozğiğan edi. Biz sotsialistik tüzümniŋ äŋ ilğar tüzüm ekänligigä işinip, etiqat bağliduq. U çağda biz proletariat dahiliri Marks, Engel's, Lenin, Stalinğa nisbätän qälbimizdä çoŋqur hšrmät vä muhäbbät orun alğan edi.
1937-jili birdinla käŋ dairidä SSSRda “häliq düşmänlirini” yoqitiş degän şiar astida kšpligän abroyluq partiya vä dšlät ärbapliri, härbiy qomandanlar, nopuzluq ziyalilarni täqipläş, җismaniy yoqitiş härikiti ovҗ aldi. Moşu jili Stalinniŋ äŋ yeqin säpdaşliridin bolğan Kamenev, Zinov'ev, Buharin, Petakov ohşaş partiya vä dšlät ärbapliri, Tuhaçevskiy ohşaş SSSR marşali däriҗisidiki härbiy qolbaşçilar üstidin oçuq sot qilinip etip taşlandi. Mana şu qatarda Özbäkstan Kompartiyasi Märkiziy Komitetiniŋ birinçi kativi Äkmäl İkramov, Özbäkstan hškümitiniŋ başliği Päyzulla Hoҗaevmu häliq düşmini atilip täqipländi. Bular šz vaqtida Özbäkstan Җumhuriyitini bärpa qilğuçilar, šzbäk vä başqa häliqlärniŋ çoŋqur hšrmitigä sazavär bolğan peşqädäm inqilapçilar edi. Ularmu oçuq sot qilinip, šlüm җazasiğa hšküm qilindi.
Һä, biz u çağda bu işlarni toğra däp qarap, bu çarilär SSSRda “häliq düşmänlirigä” qarşi sotsialistik tüzümni mustähkämläş üçün qilinivatidu, däp oyliğan eduq. Keyin eniqlanğan faktlardin bu Stalinniŋ šz mävqäsini mustähkämläş, hakim mutlaq hakimiyitini ornitiş üçün elip barğan “düşmän” izdäş, šz mänpiyätlirigä “kaşila” bolidu däp hesapliğanlarni umumyüzlük täqipläş bilän šziniŋ diktatorluq hakimiyitini tikläş üçün qilinğan җinaiy işlar ekänligi dälilländi”.
Taşkänttin oquşini pütirip qaytip kälgänlärni Şeŋ Şisäy hškümiti qisqa muddätlik kurs eçip, säyasiy tärbiyä bärgändin keyin, hizmätkä orunlaşturatti. Tursun Däriyamu oquşini muvappäqiyätlik pütirip kälgändin keyin Ürümçidä saqçi mähkimisigä hizmätkä tähsim qilinidu. Bu jilliri mäkkar Şeŋ Şisäy šz mävqäsini tehimu mustähkämläş mähsitidä SSSR bilän qoyuq hämkarlaşti. Dšlät apparatida, saqçi organlirida Keŋäş İttipaqidin täklip qilinğan mäslihätçilär, NKVD hadimliri käŋ dairidä paaliyät elip berivatqan zaman edi.
Taşkänttä bilim alğanlarniŋ kšpçiligi markizm-leninizm näzäriyäsigä etiqat bağliğan, vätini vä millitini qizğin sšyidiğan şiҗaätlik yaşlardin bolğaçqa, däsläp ular bälni bağlap işqa җiddiy kirişidu. Lekin 1941-jili Gitler Germaniyasi SSSRğa hainlarçä huҗum qilip, däsläptä Keŋäş İttipaqiniŋ helä kšp yärlirini işğal qilip, Stalingradni qorşavğa alğanda tülkä müҗäz mäkkar Şeŋ Şisäy SSSRniŋ işi pütti däp çšşürini ham sanaydu vä šziniŋ yavuz qiyapitini aşkarilap, 1942-jili Keŋäş İttipaqi bilän bolğan barliq alaqisini üzidu, uyğurlar diyarida umumyüzlük dähşätlik täqipläş härikitini ovҗ aldurup, barliq ilğar pikirlik ziyalilarni, vätänpärvär baylarni tutqunğa elişqa başlaydu. Ändi Taşkänttä bilim alğan ilğar pikirliq ziyalilar Şeŋ Şisäyniŋ bu yavuzluğiğa qarşi härikät qilidu. Äynä şuniŋ üçün ularniŋ hämmisi degidäk türmilärgä taşlinidu. Ändi helä burunla җallat Şeŋ Şisäy, huddi SSSRdikigä ohşaş, 1937-jildin başlapla ilğar, vätänpärvär zatlarni täqipläşni qanat yaydurğan edi. Tursun Däriyamu 1938-jildin 1944-jilğiçä Şeŋ Şisäy türmiliridä azaplinidu.
1944-jili uyğurlar diyaridiki hitay gomindaŋ basqunçiliriniŋ zulum-sitämlirigä qarşi väziyät җiddiy käskinläşkändä, häliqniŋ naraziliğini besiş üçün türmilärdä aman qalğan bir qisim ziyalilar qatarida Tursun Däriyamu azatliqqa çiqidu. Moşu jili uyğurlar diyariniŋ İli täväsidä milliy-azatliq inqilap partlap, 12-noyabr' küni Şärqiy Türkstan Җumhuriyiti qurulidu. Tursun Däriya Şärqiy Türkstan inqilaviğa iştrak qilip, ŞTҖ Milliy armiyasi qurulğanda, Milliy armiya razvedka başqarmisi başliğiniŋ muavini bolup paaliyät elip beridu.
1955-jili Tursun aka ailisi bilän Keŋäş İttipaqiğa kšçüp çiqidu vä Almutida uyğur äräp grafikisida näşir qilinivatqan “Yeŋi hayat” jurnaliğa tärҗiman bolup işqa orunlişidu. “Yeŋi hayat” ŞUARdiki uyğurlar üçün çiqirilidiğan jurnal bolup, redaktsiya hadimliri şundaqla ŞUAR uyğurliri üçün därisliklärni, härhil oquş qurallirini, rus vä Keŋäş ädäbiyati klassikliriniŋ äsärlirini, säyasiy ädäbiyat vä hakazilarni näşir qilatti. Tursun aka “Yeŋi hayat” jurnalida işläş җäriyanida birqatar kitaplarni tärҗimä qilidu vä tährirläydu.
1957-jili “Yeŋi hayat” jurnali yepilip, “Kommunizm tuği” geziti näşir qilinişqa başliğanda, Tursun Däriya gezitniŋ tärҗimä bšlümigä täklip qilinip, ta 1980-jilğiçä, yäni hšrmätlik däm elişqa çiqqiçä yetäkçi tärҗimanlarniŋ biri bolup işläydu. U jilliri däsläp tärҗimä bšlümini täҗribilik stilist vä ataqliq tärҗiman, Uluq Vätän uruşiniŋ veterani Mähsut aka Noruzov başquratti. Mähsut akini hizmätdaşliriniŋ hämmisi “hodyaöaya entsiklopediya” – yäni “meŋip jüridiğan qamus” däp atatti. Çünki Mähsut akiniŋ bilim dairisi nahayiti käŋ, härqandaq soalğa šz layiğida salahiyätlik җavap beräläydiğan insan edi.
1970-jili 1-yanvar'din “Kommunizm tuğiniŋ” qoşumçisi süpitidä uyğur-äräp yeziğida “Yeŋi hayat” geziti näşir qilinişqa başliğanda, män moşu gezit redaktsiyasigä tärҗiman bolup işqa orunlaştim. Äynä şu çağda zamaniviy uyğur mätbuat tiliniŋ täräqqiyatiğa, uniŋ qeliplişiğa salmaqliq hässä qoşqan ataqliq tärҗiman-jurnalist Mähsut Noruzov, Tursun Däriya vä Änvär Luqmanov bilän yeqindin tonuştum. Mana bu akilirim meniŋ tärҗiman bolup yetilişimdä çoŋ rol' oyniğan ustazlirimdur. Bolupmu şu җäriyanda Tursun akidin kšp närsilärni ügändim. U rus, hitay tillirini, huddi ana tilidäk, mukämmäl bilätti. Keyiniräk “Kommunizm tuği” vä “Yeŋi hayat” gezitliriniŋ tärҗimä bšlümliri birläştürülgändä, maŋa Tursun vä Änvär aka bilän jigirmä jilğa yeqin vaqit җäriyanida bir bšlümdä işläş nesip boldi.
U jilliri adättiki künliri gezit kšläminiŋ 50 payizidin oşuği, ändi KPSS Märkiziy Komitetiniŋ, Qazaqstan Kompartiyasi Märkiziy komitetiniŋ plenumliri, partiya qurultayliri, SSSR Aliy Keŋişiniŋ vä Qazaqstan SSR Aliy Keŋişiniŋ sessiyaliri vä kšpligän başqimu säyasiy çarä-tädbirlär bolğan çağlarda gezit kšläminiŋ 90 — 100 payizini tärҗimä materiallar täşkil qilatti. Äynä şuniŋ üçün tärҗimä bšlümi bilän maşinistkilar byurosiğa, korrektorlarğa keçiläp, bäzidä taŋ atqiçä işläşkä toğra kelätti. Şundaq keçiläp işligän çağlarda, arida Moskvadin material kütüp oltarğanda Tursun aka bilän hälqimizniŋ tarihi, mätbuati, ana til toğriliq härhil mavzularda paraŋlişip muŋdişattuq. Bir küni äynä şundaq paraŋlaşqinimizda Tursun akiniŋ ana tilimiz häqqidä eytqan monu sšzliri helimu yadimda: “Tilda häliqniŋ moҗutluği, uniŋ pütün Vätini gävdilinidu ämäsmu… Öz tilini saqlap qalalmiğan, beyitalmiğan millät, meniŋçä, halakätkä yüzlängän millättur. Һä, bir millätniŋ tiliniŋ qançä sap, qançä mäzmunğa bay boluşi şu millät täräqqiyatiniŋ asasiy mänbäsidur. Bir millätniŋ tilini šz elidiki kişilär asrimisa, uniŋ sapliğini qoğdap qalmisa, uniŋ aqiviti nahayiti eğir, hätta paҗiälik boluşi muqärrärdur… Һä, šz tilini har qilğan millät har millättur”.
Män däsläp 1970-jili işqa kälgändä, Tursun Däriya bilän Änvär Lohmanovniŋ tärҗimanliq maharitigä bšläkçä häväslinättim, zoqlinattim. Çünki ular rusçä mätinni qol bilän yezip tärҗimä qilmay, birdinla maşinistkilarğa uyğurçä oqup berätti. Tärҗimä intayin qiyin, jiŋnä bilän quduq qazğandäk müşkül iş. Päqät täҗribisi mol, härtäräplimä bilimgä egä kişila tärҗiman bolup işlişi mümkin. Ändi mätinni birdinla tärҗimä qilip, maşinistkilarğa uyğur tilida oqup beriş tärҗimandin nahayiti çoŋ maharätni, yänä täkrarlaymänki, ätrapliq bilimni, şundaqla grammatika qanun-qaidilirini çoŋqur bilişni täläp qilidu.
1973-jili tärҗimä bšlüminiŋ başliği bolup gezitniŋ tunҗa sanidin ämgäk qilğan peşqädäm jurnalist, ataqliq stilist Mähsut aka Noruzov hšrmätlik däm elişqa çiqqandin keyin tärҗimä bšlümini ataqliq şair vä jurnalist Һezim aka Bähniyazov, jurnalist vä stilist Nurähmät aka İsmayilov başqurdi. Tärҗimä bšlümidä tärҗiman bolup şundaqla yazğuçi Muŋluq Baqiev, Ğäyrät İsrayilov vä Marat İbragimov ünümlük ämgäk qildi. Һazir bu väzipiniŋ hšddisidin Şšhrät Mäsimov, Nasirahun Rozahunov, Yoldaş Molotov çiqivatidu.
Bir vaqiä helimu esimdä. Bir kişi šzi tärҗimä qilğan bir kšlämlik materialni kšrüp tährirläp beriş üçün Tursun akiğa elip kälgän edi. Tursun aka materialni tährirläp, uni qip-qizil boyavätti… Tursun aka heliqi kişigä yol qoyğan hatalirini kšrsitip, erinmästin uniŋğa çüşändürdi. U “Tsarstvo emu nebesnoe” degän җümlini “Uniŋğa asman padişaliği bolsun” däp tärҗimä qilğan ekän. Tursun aka uniŋ җümlisini “Uniŋ yatqan yeri җännättä bolsun”, däp tüzätti. Һeliqi tärҗimä mätinini elip kälgän adäm nahayiti kšp hataliqlarğa yol qoyğanliğini tän elip, “meniŋdin tärҗiman çiqmiğidäk”, däp hiҗalät bolup kätkän edi.
Tursun aka äynä şundaq härtäräplimä bilimlik, salahiyätlik tärҗimanlarniŋ biri bolup, Yättisuda hazirqi zaman uyğur tiliniŋ rivaҗlinişiğa šziniŋ birkişilik salmaqliq hässisini qoşti desäk, heç mubaliğä bolmaydu.
Märhum nahayiti kämtar, kişilär bilän til tepişişni bilidiğan, äҗayip dilkäş insan edi. U җamaätçilikkä qoyuq arilişatti, uniŋ Moskvadimu, Taşkänttimu, Frunzedimu (hazirqi Bişkek), Toqmaqtimu, Yarkänt, Çonҗa, Çeläktimu tonuş-biliş, äl-ağiniliri nurğun bolidiğan. Һelimu yadimda, 1979-jili may eyida Tursun Däriyaniŋ 60 yaşliq märikisi Çapaev mähällisidä (hazirqi Qariğayli mähällisi) Һämidulla Samsaqov aqsaqalniŋ almiliq beğida nişanlandi. Şu märikidä hälqimizniŋ jirik ziyaliliri – ataqliq kompozitor Quddus Ğoҗamiyarov, mäşhur yazğuçilar Ziya Sämädi, Җamalidin Bosaqov, Һezmät Abdullin, ataqliq tilşunas alim, akademik Ğoҗähmät Sädvaqasov, şairlardin Helil Һämraev, Һezim Bähniyazov, Abdulhäy Rozi, “Kommunizm tuği” gezitiniŋ şu çağdiki baş muhärriri Abdulla Mäşürov, şundaqla Taşkänt, Frunze, Oş, Yarkänt vä başqa җaylardin kälgän mehmanlar tävällud egisini sämimiy täbrikligän edi.
Sorunda mehmanlarniŋ Tursun aka toğriliq šzliriniŋ qälb sšzlirini eytip, uniŋ gezit redaktsiyasidiki vä җamaätçilik arisidiki paaliyitigä juquri baha berip, härtäräplimä bilimlik, şundaqla äҗayip kämtar, intayin işçan, kişilär bilän til tepişni bilidiğan insan ekänligini alahidä qäyt qilğanliği helimu yadimda. Ataqliq şair vä jurnalist Dolqun Yasin şu märikidä Tursun aka toğriliq šziniŋ illiq qälb sšzlirini izhar qilip, uniŋ bäzidä iş kšp bolidiğan künliri ottura hesap bilän 40 — 50 bät materialni tärҗimä qilğanliğiniŋ guvaçisi bolğanliğini alahidä täkitligän edi.
Tursun Däriya, mümkinqädär, kişilärgä yahşiliq qilişqa tirişatti. U hitay tilini mukämmäl bilgänliktin, tarihiy Vätinimizdin Qazaqstan diyariğa kšçüp çiqqanlarniŋ hitay tilidiki härhil hšҗҗätlirini, guvanamilirini, hizmät hšҗҗätlirini, oquşni pütärgänligi toğriliq şahadätnamä, diplomlirini rus tiliğa tärҗimä qilip, notariusta räsmiyläştürüş işliriniŋ hšddisidin çiqip, kšpçilikniŋ duasini alğan, hšrmitigä sazavär bolğan edi.

Yadikar SABİTOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ