Sirdaş bilän muŋdişiş

0
183 ret oqıldı

Bügün män uyğur ädäbiyatiğa šziniŋ avazi bilän kirip kälgän talantliq şair, jurnalist, publitsist Abdumeҗit Dšlätovniŋ iҗadiy portretini kiçikkinä bolsimu sizip štüşni toğra kšrdüm.
Kindik qeni tamğan, baliliqniŋ bäŋvaşliq çağliri štkän kšrnäklik şair Abdumeҗit aka Dšlätovniŋ juti Bayseyit yezisiğa uniŋ bilän talay qetim kelivedim. Mäy bağlap pişqan alma, šrük, näşpütliriniŋ läzzätlik tämi helimu ağzimda. Bu yeziğa hazirmu kelimän. Amma «šzi yoqniŋ kšzi yoq». Şuŋa u maŋğan, tapan izliri qalğan çoŋ koça, yolniŋ ikki yaqisidiki soda orunliri, kafelarda usluğini qanduruşqa oltarğan yoluvçilarğa kšz qirimda qarapla qoyimändä, štüp ketimän. Mähsät birla, ändiliktiki yolum – Bayseyit mälisiniŋ juqurisidiki qäbirstanliqqa yetip beriş.
Buniŋdin on bir jil ilgiri, yäni 2008-jilniŋ 26-avgust küni 1982-jildin Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqiniŋ äzasi, Türk şeiriyiti festivaliniŋ, Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqiniŋ İliya Bähtiya namidiki mukapatniŋ laureati, ataqliq şair Abdumeҗit Dšlätovniŋ vidalişiş märasimi inisi Abdumähämätniŋ šyidä štti, u yärdin tavut kštirip çiqqan adämlär topi Bayseyitniŋ çoŋ koçisidin tağ täräpkä juqurilap, yolniŋ ikki boyini egiligän hazirqi ammiviy bazar, aşhanilardin štkändin keyin tuyuqsiz solğa, mäliniŋ içigä buruldi. Şähär vä başqa yezilardin kälgüçilär eräŋ qilmaptimiz, amma yeza turğunliri arisidin jutniŋ qäbirstanliğiğa maŋidiğan yolni bilgüçilär arisida: «Tupraq juqurida qaldi. Top nägä maŋğandu?» degüçilär boldi. Käynidin kelivatqan biz aŋ-taŋ boluştuq. Keyin eniqlandi. Uluq şairni šziniŋ tuğulğan šyi, baliliği štkän hoylisi, bäŋvaşliqta çaŋlirini jutqan koçiliri bilän ahirqi qetim vidalaşturmaqçi ekän. “Şairniŋ ahirqi väsiyitini qerindaşliri orunlavetiptu”, deyişti kšpçilik.
Öyniŋ gepi çiqqan zaman Abdumeҗit akiniŋ Çeläk täväsiniŋ Bayseyit yezisidin җänubiy paytähtkä kelip, Almuta şähiridä yaşiğan, turğan šyliri yadimdin štti. Jarokov, Tšle bi koçiliri, Aynabulaq mikrorayoni, Sof'ya Kovalevskaya koçisi, Kolhozçi mähällisi, 6-brigada… Amma u vaqitliq yaşiğan Kolpakovskiy koçisidiki 43-šynimu şu tizimğa kirgüzüşkä bolatti. Oylirim štmüşni çarlap kätti…
…Yätmişinçi jilliri uyğur ädäbiyati asminida lirikiğa tolğan şeirliri bilän çaqniğan Abdumeҗit Dšlätov bilän täsadipi tonuşup qaldim. U çağda män härbiy hizmätni tamamlap kelip, Qazaqstan Kompartiyasi Märkiziy Komitetiniŋ basmihanisiğa bät yasiğuçi bolup işqa orunlaşqan edim. Bu – 1973-jil edi. Benaniŋ üçinçi qävitidä Qazaqstanda näşir qilinidiğan çoŋ-kiçik studentlar, kooperativlar, zavod-fabrikilarniŋ işçi-hizmätçilirigä molҗalanğan barliq gezitlarniŋ bätliri yasilatti. Һärbiylärniŋ «Boevoe znamya» gezitiniŋ qoğuşundin quyulğan qur yollirini jiğip, bät yasap jürginimdä, yenimdiki stanokta җumhuriyätlärara «Kommunizm tuği» gezitiniŋ (hazirqi «Uyğur avazi») bätliri quraşturulup, yasilivatqinini kündä degidäk kšrättim. Daŋqi päqät Ottura Aziya җumhuriyätliri – Qirğizstan, Özbäkstan, Taҗikstan, Türkmänstanğila ämäs, Keŋäş İttipaqiniŋ başqimu märkiziy şähärlirigä tarilidiğan uyğur geziti korrektorlar byurosiniŋ hadimliri Nurähmät Smailov, Savutҗan Mämätqulov, Abdumeҗit Dšlätov, İminҗan İbragimov, Sadiqҗan Yüsüpov, Yüsüpqazi Rahmanov çüşkä yeqin işqa kelättidä, ta gezitqa qol qoyulğiçä hatalarni tüzäş bilän bänt bolup, tsehtin kätmätti. İş käştisi şundaq tüzülgän häm hškümät dairisidä tästiqlängän edi. Ularniŋ oltiridiğan asasiy bšlmiliri tšrtinçi qävättä bolidiğan. U çağlarda räsmiy hävär, dokladlar kšp bolatti. Gayida taŋ atqiçä billä jürättuq. Tsehta bät yasiğuçi uyğur jigitliri kšp edi. Bir biridin esil, aq kšŋül, qälbi däriya, šz käspiniŋ mahirliri Zunun Һasanov (u kişini rus qerindaşliri “Fevral'” däp atatti), Һäbib İsmayilov, Җamaldin Ähmätov, Päyzullam Ähmätov boş vaqtimizda tamaka çekidiğan haniğa toplişattuq. Şetiliraq Һäbib aka çaqçaqni başlatti. İҗadiyät adämliri degän iҗadiyät adämliridä! Bšlmini beşimizğa kiyip, kanaylirimiz jirtilğiçä vaqirattuq. «Paltini taşlisaŋ esilip qalidiğan» däriҗidiki isqa tolğan bšlmidä tamaka çäkmäydiğan birla bala uzun putlirini almaşturup, hämmisiniŋ külkisigä qoşulup, ağzi quliğiğa yätkän halättä külümsiräp oltiratti. U – Abdumeҗit Dšlätov bolidiğan. Biraq keyin, başqa kälgän hayat eğirçiliqliri säväp boldimu, vapatiniŋ aldida, sirti qizil räŋlik «Soveren»» namliq tamaka çekişkä qattiq kirişkänligi maŋa mälum.
Basmihanidiki mana şundaq iҗadiy käypiyat, qaynaq iş җäriyanida A.Dšlätov ikkimiz aka-uka boluştuq. U çağda Abdumeҗit aka iҗaridä turattekän. Män bolsam, ata-anam yeŋi setivalğan šyniŋ yenidiki «vaqitliq šyni» işhana qilivelip, «šzäm bäg, šzäm han» yalğuz turattim. Basmihanidiki ikkimizniŋ arilişişi qoyuqlişip, bir küni Abdumeҗit akiğa meniŋ šyümdä billä turuş täklivini bärdim. U qarşiliq bildürmidi. Helä vaqitqiçä ikki boydaq billä yaşiduq. İşimizğa çüşkä yeqin barimizdä, käç qaytimiz. Män uni “aka” däp, u meni šziniŋ inisidäk kšrüp, bir-birimizgä hämra bolup yaşiduq. İştin ätigäniräk kälgän künliri u şeir yazatti. Özimizniŋ kšŋlini šzimiz huş qilip, Abdumeҗit aka yeŋila yazğan şeirliriğa ahaŋ izdäp, šzimizçä ğiŋşip nahşa eytişattuq. Amma ikkimizniŋ bom avazidin nahşa çiqidiğan türi yoq edi.
Vaqit štüp, u šyländi. «Qazini bšläkniŋ, muŋi bšläk» demäkçi, tirikçilik, җan beqiş koyida hayat qaynimiğa çšküp kätti. Amma Abdumeҗit akam vaqti bolsila ata-anam – Davut bovay bilän Keŋäşhan momayni yoqlap, halidin hävär elişqa tirişatti. Moşuniŋdin on bir jil ilgiri apam bilän dadamni yoqlap keliş niyitidä çoŋ šygä kälgändim. Çay üstidä yaşinip qalğan apam oylirini җämläp štmüştin sorap qaldi.
–Balam, heliqi egiz boyluq, qara qaşliq ağinäŋ bilän ikkiŋ bir-biriŋgä hoyma hämra boluvediŋlar. Kälmäy kättiğu, – däp qaldi.
– Apa, qaysi ağinämni soraysiz?
– Ovv–vaş, meyämniŋ yoqluğini qara. Һeliqi Qaraturuqta başliq bolğan Һemitniŋ inisini däymäna?
Tilim tutulup, ağzimğa gäp kälmäy qaldi. Abdumeҗit akiniŋ vapati häqqidä män ularğa eğiz açmiğan edim.
– Apa, Abdumeҗit akidin bultu ayrilip qalduq, – dedim män biraz süküt saqlap.
– Ağrip jürättima? – soridi dadam häҗäplinip.
– Һä, dada. Ağrip jürätti.
– Yaşla ketipta. Ana toğriliq hoyma şeirlar oqup berivedi. Bizniŋ yolumiz ämäsmedi, – däp apam yağliğiniŋ uçiğa kšz yaşlirini sürtti…
«…Kommunizm tuği» gezitiniŋ korrektorlar byurosini keläçäk milliy jurnalist kadrlarni täyyarlaş, uyğur tili grammatikisi bilän imlasini ügitiş mäktivi desäk, aşurup eytqanliq ämäs. Һäqiqätänmu, til bilän imlani gezitniŋ korrektorlar byurosida ügätkändäk heç yärdä ügätmäydu häm undaq ilim bilän bilim beridiğan milliy oquş orni duniyada yoq, häm tepilmaydu. Korrektorlar byurosi alim, yazğuçi, şairlarni täyyarlaydiğan iҗatkarlar mäktivila ämäs, kšpligän hadimlarniŋ aram alidiğan ikkinçi šyimu bolidiğan. Uniŋğa basmihanidin keyin šzäm «Kommunizm tuği» gezitida, korrektorlar byurosida keçiliri qonup jürüp işläşkä başliğanda kšzüm yätti. Biz pat-patla, boydaq, ğämsiz bolğaçqa, šygä berişqa erinip, byuroda qonup qalattuq. Abdumeҗit aka hizmiti šsüp, arida ädäbiyat, mädäniyät bšlümigä yštkäldi. Keyin baş muhärrirniŋ orunbasari lavazimiğa kštirildi. Män bolsam, vaqit štüp, kativatqa käldim. Yaş ayrimiçiliğimiz ançä päriqlänmäydiğan Abdumeҗit aka, yeza egiligi bšlüminiŋ hadimi Azat Qurbanov vä män iştin keyin pat-pat billä oltirip, muŋdişip qalattuq.
Silär bilän mäslihätlişidiğan gepim bar, – däp qaldi şundaq oltirişlarniŋ biridä Abdumeҗit aka.
Һäyranliqta Azat ikkimiz bir-birimizgä qaraştuq.
–Meniŋ җan ağinäm Moskvağa oquşqa maŋmaqçi. Şuŋa, üçimiz birlişip, maddiy yardäm qilsaq äҗayip iş bolatti? – dedi.
«Җan ağinä seniŋ, bizniŋ nemä işimiz? Yardäm qilsaŋ, šzäŋ qil. Bizniŋ ailimiz bar» degändäk, Azat ikkimiz bir-birimizgä soal näzäridä qaraştuq.
– Män silärni çüşinimän. Silärmu meni çüşiniŋlar. Yar-yšläk bolğidäk uniŋ başqa heçkimi yoq. Moşundaq eğir väziyätlärdä biz bir-birimizgä sadiq boluşni, yardäm qilişni bilişimiz keräk, – dedi u.
Sadaqätlikniŋ gepi çiqqanda Abdumeҗit akiğa qarşi sšzläştin qalğan eduq. İanimizni jiğip, ağinisi Yoldaş Azamatovni Moskvağa, Aliy partiya mäktivigä uzitip qoyğan eduq…
…Dostqa sadiq boluşni dilimizğa siŋdürgän, pütkül aŋliq hayatini milliy mätbuatimizğa beğişliğan häqiqiy talant egisi, sadaqätlik dost, vijdani taza Abdumeҗit akini, mana on bir jil boltu, baqiliqqa uzitip qoyduq. Җoşqun iҗat qaynimida jürgän, millitimizgä yänä talay äsärlärni yaritişqa qabil Abdumeҗit akiniŋ duniyadin štüşi ailä, dost, qerindaşlirini jiğlitip, qahşitip qoydi. Abdumeҗit akiniŋ:
Öz yerimdä ärkin näpäs alayçu män,
Qaynimiğa bu җenimni salayçu män.
Otida kšyüp uniŋ, namin yadlap,
Kätmäs bolup mäŋgügä qalayçu män! –
däp ahirqi «Rohlar sšzläydu» kitavida yezip qaldurğan muqäddäs misraliridiki armini ämälgä aşti. Һazir uniŋ külümsirigän qiyapiti šzi tuğulğan Bayseyit yezisidiki qäbirstanliqta qara märmär taşta gävdilinip turidu. Һär barğinimda: «Biz yärligändä ätrapi boşla edi. Һazir tolupla ketipta», däp hiyalimdin štküzimän.
Şair degän uluq zatni qädirläydiğan insanlar bu җahanda kšp ohşaydu. Şunçä jil štsimu, qäbir üstidiki yeŋila qoyulğan gül çoğliriğa qarap oltirip muŋdişimän… «Һä-äy, aq kšŋül, mehri däriya aka. Tirik çeğiŋda bizgä Täŋrim teğidäk qalqan, iҗadimiz asmininiŋ tüvrügi ediŋğu!? Mana, on bir jil boldi, undaq tüvrük yoq. Һasil boluşimu ikki tayin. Ömür, iҗat qolviğiniŋ palaqlirini bepayan deŋizniŋ suliriğa täŋ selip, bügünki zaman qalaymiqançiliqliridin billä üzüp štsäk, bolmasmedi? Sän hazir roh bolup bizniŋ üstimizdä uçup jürisän, hä!? Tirigiŋdä talay yahşiliq bilän yamanliqni šz kšzüŋ bilän kšrivediŋ. Ändiliktä nemä kšrüvatisän? Sän, aka, tirigiŋdä eytmidiŋ, hazirmu eytmaysän. Sän “Meniŋ düşminim yoq. Kšrälmäslär duniyada hağiçä”, däp bu hayattin šttüŋ. «Män jigirmidä» (1973) namliq toplimiŋdin keyin «Bahar qaytidu» (1977), «Adämlärgä aşiqmän» (1980), «Jut navaliri» (1983), «Qanatliq oylar» (1986), «Aq taŋlirim» (1990), «Aq teräk, kšk teräk» (1992), «Toynamä» (2003), «Һäy, duniya, duniya» (2004), «Şoh bulaqlar» (2003), «Atamdin aŋliğan çšçäk vä tämsillär» (2004), «Bir arman bar» (2005), «Yavayi sšygü» (2006), «Män sšygän hayat» (2006), «Bäldiŋdiki sšhbät» (2008), «Rohlar sšzläydu» (2008) namliq on altä kitaviŋni, 2008-jili «Qazaqstan – meniŋ Vätinim» kollektivliq topliminimu çiqardiŋ. Şeirliriŋda insaniyliq, sadaqät, täbiät gšzälligi, Yär – Adäm – Duniya arisidiki aҗralmas bağliniş, pak muhäbbätni küylidiŋ. Moskvada štkän yaş yazğuçilarniŋ Vİİİ qurultiyiğa delegat bolup qatnaştiŋ. Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqiniŋ İliya Bähtiya namidiki mukapitiniŋ, Almutida štkän Türk şeiriyiti festivaliniŋ sahibi ataldiŋ. Şeirliriŋ mäktäp därislikliridin orun aldi. Seniŋ äsärliriŋ rus, qazaq, šzbäk, qirğiz, tatar, korey, türk tilliriğa tärҗimä qilindi. Bir türküm şeirliriŋ bilän balladiliriŋ Moskvada çiqidiğan «Drujba narodov», «İstoki» jurnallirida, «Literaturnaya gazetada» besildi. Özäŋmu qazaq, rus şairliri Abay, A.S. Puşkin, S.Esenin, M.Jumabaev, M.Maqataev, M.Tsvetaeva, A.Ahmatova, F.Oŋğarsınova, A.Samedov, Ä.Täjibaev, T.Moldağalievniŋ äsärlirini uyğur tiliğa tärҗimä qilip, gezit–jurnallarda dayim berip turdiŋ. Sän 300din oşuq nahşa mätinlirini bärpa qildiŋ. «Därvişlär» topiniŋ iҗrasidiki «Toynamä» nahşaŋ hazir hitqa aylandi häm uniŋsiz toy başlanmaydu. Ataqliq kompozitorlar Q.Ğoҗamiyarov, İ.Mäsimov, İ.İsaev, A.Җanbaqiev, D.Baharov, P.Һezimov seniŋ şeirliriŋğa muzıka yazdi. Milliy jurnalistikida qiriq jil işlidiŋ. Biraq halavitini kšridiğan vaqitta baqiliqqa atlandiŋ. Qandaq qilimiz, täğdir peşanäŋgä yazğini şu ohşaydu. Aka, sän bizniŋ dilimizğa dostqa sadiqliqni siŋdürivediŋ. Bilämsän, sadiqliqni çüşinidiğan ağiniliriŋ barkän. Uni Seniŋ šlümiŋdin keyin bayqidim. Һeliqi sän toplamlirini täyyarlap, iҗadiyät qaynimiğa tartqan Davut Musaev degän ağinäŋ Uyğur nahiyäsidin yär elip, bağvänçilik qilişqa yštkiliş bilän abrikos šrükniŋ bir gektarini seniŋ namiŋda «Sirdaş» däp atiğan ämäsmedi. Һä, mana, şu ağinäŋ tatliq šrükniŋ mevisini ailäŋgä däm tartquzdi. Sän qurğan «Täŋritağ» ädäbiy birläşmisiniŋ äzaliri Patigül Mähsätova, Gülbähräm Hoşaeva, Tel'man Nurahunov, Һakimҗan Güliev, İminҗan Tohtiyarov, Rähmätҗan Yüsüpov vä başqilar iҗadiy izdinip, yeŋi-yeŋi äsärlirini kitaphanlar diqqitigä havalä qildi. Ayaliŋ Zahidäm sän tär tškkän «Uyğur avazi» gezitida işlävatidu. Altä yeşida seniŋdin ayrilğan oğluŋ Älişermu çoŋ bolup qaldi. Zahidämgä yar-yšläk bolup kälmäktä. Murat Һämraev namidiki 150-uyğur ottura mäktivini tamamlap, meditsina kolledjida bilim almaqta. Seniŋ kitapliriŋni çiqirimiz degändä oğluŋ bir ayniŋ içidä tšrt kitaviŋni komp'yuterğa terip çiqti. Kündä degidäk uni kšrimän. Bizniŋ işik aldidin štidu ämäsmu. Gayida kirip, ähval sorap, nävräm bilän vaqtini štküzidu. Yeqinda uniŋ bilän kšrüşüp, mähsitini sorivedim: «Aka, meni dadisini dorimaptu demigin, arminim adämlärniŋ ağrimay jürginini halaymän. Şuŋa vraç boluş qarariğa käldim» dedi. Känҗitayiŋ tirişçan, kšyümçan bala bolup šsüvatidu. Sän tep-teç “uhla”, ğäm qilma, aka. Sän izdigän, qälbiŋ täşna bolğan dili pak, qälbi däriya insanlar bu җahanda nurğun» däymän.
…Qäbirstanliqtin çiqip, yol üstidä biraz turup qaldim. U yaq, bu yaqqa štüvatqan maşinilarniŋ içidiki egiliri bilän yoluvçilarğa kšzüm çüşti. Ularniŋ ikki aliqinini üzigä apirip siypavatqanliğini bayqaymän. Demäk, tiriklär ärvalarğa – Abdumeҗit aka käbi baqiliq bolğanlarniŋ rohliriğa atap qur°an beğişlimaqta. Uluq Alladin mšmün җanlarniŋ yatqan yeriniŋ җännättä boluşini tilimäktä.
İlahim, härbirimizniŋ «tiligimiz dayim aq, dilimiz pak, baqiliqqa kätkänlärniŋ yatqan yeri җännättä bolğay» däp dua qiliş bilän baqiliqlarniŋ arisidimu daŋliq Abdumeҗit Dšlätov käbi tirik şairniŋ barliğiğa kšzüm yetip, maşinamğa oltirip, yolumni davam qildim…
Avut MÄSİMOV,
yazğuçi.

 

Seniŋdin yeqin dostum bolğan ämäs

Uyğurni tonutuşni qilğan häväs,
Hälqimniŋ şairimän armanpäräs.
Şu ümüt bilän birgä qanatlanğan,
Seniŋdin yeqin dostum bolğan ämäs!

Kindikni bir aniniŋ qoli käskän,
Bir jutta gezäklärdäk qatar šskän,
Şeiriyät bäygisigä billä çüşkän,
Seniŋdin yeqin dostum bolğan ämäs.

Täŋ elip ustazlarniŋ tälimini,
Çüşärmäy qoldin tutqan qälimini,
İҗatta yaratqan šz alimini,
Seniŋdäk yeqin dostum bolğan ämäs.

Bağlap dil riştimizni mäsläkdaşliq,
Kirpikni qaqqiçä tez štti yaşliq,
Bildürgän maŋa dayim tiläkdaşliq,
Seniŋdin yeqin dostum bolğan ämäs.

Kšp üçün tonuş, ilpät, qerindişim,
Meniŋ häm domulidi šrgä teşim,
Jürsimu tšrimästin bügün beşim,
Seniŋdin yeqin dostum bolğan ämäs.

Açilap kätkän bilän yolimizni,
Mustähkäm qildi šmür hulimizni,
Mähsätkä täŋ yätküzgän qolimizni,
Seniŋdin yeqin dostum bolğan ämäs.

Tän bärgän jüräk ämri, tälivigä,
İşängän kelär bähit, täliyigä,
Baş äkkän štkän hata-äyivigä,
Seniŋdin yeqin dostum bolğan ämäs.

Kšŋlidä qilçä yaman niyiti yoq,
Mäslihät, mädät bärgän, ğeviti yoq,
Kšrsätkän himmitiniŋ minniti yoq,
Seniŋdin yeqin dostum bolğan ämäs.

Bäzän-şat qilip, gahi җanni-qiynap,
Ötärkän monu hayat bizni sinap,
Yaşiğan yaşni-qollap, çoŋni-siylap,
Seniŋdin yeqin dostum bolğan ämäs.

Äl-jutqa, hälqigä zor siğinişi,
Riyasiz dost-җoriğa seğinişi,
Bolmiğan mävqäsidä çekinişi,
Seniŋdin yeqin dostum bolğan ämäs.
Һämmidin äl, Vätänni äla bilip,
Bähitlik künlirini arman qilip,
Özini ot-suğa täŋ štkän selip,
Seniŋdin yeqin dostum bolğan ämäs.

Ävlatniŋ ğemini kšp qilidiğan,
Orunluq gäpkä qayil kelidiğan,
Ränҗisä, tez yenişni bilidiğan,
Seniŋdin yeqin dostum bolğan ämäs.

Aq kšŋül, saddä müҗäz, salapätlik,
Yoqqa-ah urmas, barğa-qanaätlik,
Bar qäläm ähli içrä inavätlik,
Seniŋdin yeqin dostum bolğan ämäs.

Baştinla bayqalğan zor-ğalisliğiŋ,
Һämmigä oy-niyättä halisliğiŋ,
Ustaz däp sanisimu varisliriŋ,
Seniŋdin yeqin dostum bolğan ämäs.

Öyigä barsaŋ külüp kütidiğan,
Kälgändä hoşal qilip ketidiğan,
Pikrini äymänmästin eytidiğan,
Seniŋdin yeqin dostum bolğan ämäs.

Zuğuylar ariğa ot salğandimu,
Gumanliq oylar orap alğandimu,
Özäŋdin hätta kšŋlüm qalğandimu,
Seniŋdin yeqin dostum bolğan ämäs.

Kütmigän hayattin tez štüşini,
Oyliğan arminiğa yetişini,
Haliğan iz qaldurup ketişini,
Seniŋdin yeqin dostum bolğan ämäs.

Şum äҗäl biraqta yaş elip kätkän,
Dillarğa tügimäs därt selip kätkän,
Bevaqit meni ğerip qilip kätkän,
Seniŋdin yeqin dostum bolğan ämäs.

Bearam jürigimgä izdäp dava,
Qilimän qäbriŋgä pat berip dua,
Sšzümgä jutdaşlirim bolar guva,
Seniŋdin yeqin dostum bolğan ämäs.

…Özini hästä kšŋlüm kinäp jürgän,
Rohida meni bügün yšläp jürgän,
Ömrümni, bähtimni häm tiläp jürgän,
Seniŋdin yeqin dostum bolğan ämäs!!!

Җämşit ROZAHUNOV

Şairini kinigän jut

Bayseyit – šzi kiçik bolğini bilän tarihi mol, bärikätlik, kšpçilikkä tonulğan yezilarniŋ biridur. Bu juttin nurğunliğan ataqliq adämlär yetilip çiqqan. Jutdaşlar ularni heçqaçan yadidin çiqarğan ämäs. Şularniŋ biri – şair Abdumeҗit Dšlätovtur.
Yeqinda Abdumeҗit aka bilän bir mäktäptä oquğan ağiniliri Җämşit Rozahunov, Märüpҗan Tayirov, Velahun Savutov, İsrayil Qoniyazov, Helil Gayitov, Rähmätҗan Älaev, Üsän Baratov, Nurähmät Zakirov, Mutällip Zaynavdinov, Ömärҗan Kamalov, İl'yas Şabämov bilän hämsšhbättä bolup qaldim. Ular aq kšŋül şair ağinisini äsläp, u häqqidä äslimiliri bilän bšlüşti vä şairniŋ tolimu yaş duniyadin štkinigä škündi.
Bir koçida duniyağa kelip, billä šskän şair Җämşit Rozahunov Abdumeҗit Dšlätov häqqidä mundaq dedi: “Abdumeҗit ikkimizniŋ kindik animiz bir bolğan. Meniŋ Gülvanihan momam kindigimizni kesip çikkän ekän. Biz bir-birimiz bilän qoyuq arilişip çoŋ bolduq. Mäktäpkä birinçi sinipqa billä barğinimizda, bizni Tursun Zayirov degän muällim qarşi alğan. Şu jilliri bizgä ädäbiyattin şair Һeziz Һezimov däris berätti. Qiziq yeri, Abdumeҗit ikkimiz bir-birimizgä eytmay, şeir yezip jürüptimiz. Şu jilliri mäktäp mudiri bolup işligän Tursun Turdiev bizniŋ şeiriyätkä bolğan qiziqişimizni tehimu aşurup, şeirlirimizni tam gezitiğa çiqardi. 1964-jili nahiyälik «Ämgäk tuği» geziti redaktsiyasidä işläydiğan kšrnäklik şair Nasir Һäsänniŋ uyuşturuşida «Ädäbiyat gülzari» šmigi qurulup, uniŋğa nahiyä dairisidä yetilip çiqivatqan yaşlarniŋ şeirliri pat-pat besilatti. Bu işta Һebibullam Gayitov bilän Äkräm Sadirov hämmigä ülgä boldi. Mähämätҗan Һapizov, Nurähmät Tohtahunov vä Abdumeҗit ikkimiz bu šmäkkä arilişişqa başliduq. Şundaq qilip, bizniŋ şeiriyätkä bolğan qiziqişimiz tehimu küçäydi”.
“Bir jili Abdumeҗit Almutidin qälämdişi, şair Dolqun Yasinni ägäştürüp käldi” däp äsläydu, yänä bir ağinisi Mutällip Zäynavdinov. – Biz, ağinilär, sinipdaşlar jiğilip, Bayseyitniŋ çetidiki ikki šstäŋ ariliğidiki çimänlikkä dästihan raslap, oltiriş uyuşturduq. Çaqçaq qilişip, ançä-munçä nahşilar eytip, hoşal-horam oltarduq. Ariliqta Abdumeҗit: “Ağinilär! Qaraŋlara, monu täbiätniŋ gšzälligini. Quşlarniŋ sayraşliri, suniŋ şaqiriğan avazi, ätrapta eçilip turğan gül-giyalarniŋ puraqliri diliŋni eçip, zoqiŋni kältüridu. Moşu däqiqä heç tügimisä, hä”, däp äҗayip bähirliniş ilkidä sšzläp, nemişkidu, täbiätkä toymiğandäk uzaq qariğan edi.
Mundaq illiq äslimilärni nurğun kältürüşkä bolidu. Şairniŋ hatirisigä štküzülgän «Bahar qaytidu» şeiriyät festivaliğa qatnaşqan İsmayil Tayirov namidiki Bayseyit uyğur ottura mäktiviniŋ 11-sinip oquğuçisi Sahibäm Һämraevaniŋ «Abdumeҗit akiğa» däp yazğan şeiriniŋ bir bändinila oqup, çoŋqur oylarğa çšmdüm…
Abdumeҗit aka bizniŋ pährimiz,
Beşimizğa kštärgän taҗu-tähtimiz.
Jürgän bolsa arimizda saq-aman,
Toluq, pütün bolmasmedi bähtimiz?!
Demäk, jutdaşliri şairini seğindi,
kinidi…

Ğilajdin ҺOSMANOV.
peşqädäm ustaz.

Ädip şeirliriniŋ psihologiyalik alahidilikliri

Qazaq hälqiniŋ ataqliq şairi Amanhan Älimulı: «Һäqiqiy şairniŋ şeirliri tepişmaq käbi sirliq. Şeirlirini qayta-qayta oquğandila mänasini çüşinisiz» däp yazidu. Män talantliq şair, heli märhum Abdumeҗit Dšlätov şeirlirini şeiriyätkä äşna oqurmän süpitidila ämäs, bäzän psiholog süpitidä äqil-tarazamğa selip kšrimän.
«Arman – adämgä qanat», demäkçi, arman – adäm boyidiki izgü-niyät, keläçäktin kütär ümüt, alğa qoyğan mähsät. Psihologlarniŋ pikriçä: «Һärqandaq adäm mähsitigä, arminiğa yetiş üçün uniŋğa motivatsiya keräk». Psihologiya ilimda motivatsiya adämniŋ mähsätkä yetiştiki iş-härikiti bolup hesaplinidu. Buniŋğa Abdumeҗit Dšlätovniŋ «Çoqum yetimän» şeiri dälil bolğusi.
Arminim bar meniŋmu,
Tehi qolum yätmigän.
Davinim bar meniŋmu,
Eşip, štüp kätmigän.
***
Qäläm alsam… Hiyalğa,
Oyğa çšküp ketimän.
İşänçim bar, ularğa
Bir kün çoqum yetimän.
Muhäbbät – mäŋgü mavzularniŋ biri. Muhäbbät – pak vä aliyҗanap tuyğu. Sšygü visaliğa yetiş üçün sap, sämimiy, sadiq vä atäş qälb keräk. Şäriq poeziyasidiki muhäbbät mavzusi šzgiçä kaloritqa egä. Amma uni artuqçä hissiyatsiz, addiy, çüşinişlik tilda ipadiläşkimu bolidu. Mäsilän, ädipniŋ «Muhäbbätni küyläymän» şeirini alayli:

Şuŋa, dostum, muhäbbätni küyläymän,
Pädilirin ilhamimda boylaymän.
Sšygü häqtä şeir yazsam, äŋ aval
Män sšyüşkän җanlar häqtä oylaymän.
***
Muhäbbätsiz nemä šmür qiziği,
Muhäbbätsiz şeir – qäläm siziği.
Çin sšygüni huda qilip küyligän,
Äҗdatlarniŋ hätta taşta yeziği…
Biraq kişilik hayatta bir hil muhäbbät bar. U adämlärni eğir azaplarğa taşlaydu. Bu vaz keçiş, ayriliştur.
Ümüt – bu härqandaq iqlimğa tän, esil hasiyät. «Beşiŋğa miŋ sävdalar çüşsimu» qutquzidiğan – ümüt bilän täsälla. Demäk, bular insanniŋ içki käçürmilirini, rohiy halitini täŋşäydiğan kategoriya degän sšz. «Ümütsiz şäytan» näqilimu bekarğa eytilğan paraŋ ämäs.
Ädipniŋ «Ümüt-ümütsizlik» namliq monu şeiriğa diqqät qiliŋ.
Yar qilmiğin ümütsizlikni,
Eğir oyğa çüşmisun beşiŋ.
Qiyin kšrüp müşkül yoluŋni,
Tškülmisun bekarğa yeşiŋ.
***
Ümüt bilän yaşa hayatta,
Ümüt bilän taŋni qarşi al.
Yoluŋ çüşsun mäyli qayaqqa,
Ümütiŋni yoldaş qilival.
***
Ümütsizlik – därt, pütmäs qayğu,
Ümüt – şatliq, mäŋgülük külkäŋ!

Şeiriyät – šzgiçä duniya. Şairlarniŋ avazlirimu bir-birigä tamamän ohşimaydu. Tümän hil. Lekin qapiyälärgä qaçilanğan misralarniŋ hämmisinila şeir, muällipliriniŋ hämmisinila şair degili bolmaydu. Moşu turğidin elip qariğanda, Abdumeҗit Dšlätov – šz qälämdaşliridin käskin päriq qilidiğan ädip. Uniŋ tili bay, ravan. Başqilarğa nisbätän җanliq tilğa, yäni häliqqä yeqin. Şair äynä şu addiy til bilän muräkkäp hadisilärniŋ sirini eçip berişi arqiliq oqurmän qälbigä yol tepivalğan. Ädipniŋ nurğunliğan şeirliri nahşa bolup äl içigä tarap kätti. Bu šzlügidin ämäs. Uniŋ siri – şairniŋ insan qälbini intayin çoŋqur his qilişida. Şu tuyğuni ipadiläşni bilişidä. Meniŋ pikrimçä, Abdumeҗit Dšlätov – hämmä җähättin täl-tšküz psiholog şair.
Hurşidäm ҺEZİMOVA,
psiholog.
Almuta şähiri.

 

Abdumeҗit Dšlätovqa beğişlanğan hatirä käç Qazaqstan Yazğuçilar  ittipaqiniŋ Ädäbiyatçilar šyidä  5-aprel'  küni  saat 14.00da štidu. Haliğuçilarğa işik oçuq.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ