Aq kšŋül, dilkäş insan edi

0
120 ret oqıldı

(Jurnalist Ğäynidin Säydvaqasovniŋ tuğulğiniğa – 80 jil)

Mälumki, 1979-jili җumhuriyätlik «Kommunizm tuği» (hazirqi «Uyğur avazi») gezitiniŋ häptisigä bäş qetim näşir qilinişi munasiviti bilän uniŋ iҗadiy kollektivi yeŋi hadimlar bilän toluqturuldi. Ularniŋ qatarida Panfilov nahiyälik gezitta baş muhärrirniŋ orunbasari bolup işlävatqan mänmu bar edim.
Redaktsiya hadimliriniŋ kšpçiligini tonumaymän. Päqät Savutҗan Mämätqulov – jutdişim, ändi Kamal aka Һasamdinov bilän Ğäynidin Säydvaqasovni Panfilov nahiyäsigä komandirovkiğa barğanda kšrgän edim. Şundaq bir kälginidä gezit redaktsiyasigä qädäm täşrip qilğan Ğäynidinni jurnalist ağinäm Mahmut Zakirov šyigä mehmanğa çaqirip, azdu-tola didarlaşqinimiz esimdä. Uniŋ loŋ-loŋ, uttur gäp-sšzliri, tonumiğan adimigä «sän» däp muraҗiät qilişi biz, yarkäntliklärgä, ğäliti, oçuq eytqanda, qopaliraq tuyuldi. U bolsa, huddi kona ağiniliridäk, eçilip-yeyilip gepini davamlaşturuvärdi. Helä muŋdişiş җäriyanida uniŋ aq kšŋül, dilkäş, hämmini dost däp muamilä qilidiğan insan ekänligini bayqiduq.
Hulläs, işqa orunlişip, üç aydin keyin pätir eliş hoşalliğiğa eriştuq. Täliyimizgä, Ğäynidin bilän bir šydä hoşna turduq, buniŋğa är-ayal ikkisi bäk hoşal boldi. Ailämni kšçirip kälgiçä, šyni azdu-tola җšndäşkä toğra käldi, buniŋğa Ğäynidin vä räpiqisi Dilbär arilişip, yardäm qolini sundi. Kšçüp kälgän küni, läzzätlik taamlirini täyyarlap, bizni huş kšŋüllük kütüvaldi.
Şundaq qilip, biz uzun jillar hoşna yaşap, bir-birimiz bilän yeqin arilişip vä gezit redaktsiyasidä bir säptä işläş җäriyanida Ğäynidin Säydvaqasovniŋ müҗäz-hälqini, esil insaniy hususiyätlirini, işbilärmän insan ekänligini tehimu ätrapliq bildim. Käsipdaş-işdaş, dost-buradärlirimu u häqqidä qälblärni tävritidiğan illiq inkaslirini yezip qaldurğan ekän. Şularniŋ biri kursdaş ağinisi, alim Şerivahun Baratov mundaq däp yeziptu:
“Ğäynidin rastçil, yalğançini šç kšridiğan, häqni häq däp, bar gäpni üzigä dälliŋ eytidiğan, yoqulaŋ närsilärgä terikip-çeçilipmu kätmäydiğan, häzilkäş, toğra kesä, aqkšŋül, sän°äthumar, päqät külüpla turidiğan sämimiy dost, här işta mahir täşkilatçi, gävdilik yetäkçidin edi. Uniŋğa has yänä bir hislät, härqaçan haҗätmänniŋ hiҗalitidin çiqiş üçün bar imkaniyättin paydilinip, häl qilişqa tirişatti”.
Uniŋ eytqinini käsipdişi, şair Savut İskändärov tehimu toluqturup mundaq däptu:
“Täbiitigä pitnä-pasat, ğevät, kšrälmäslik, ärizihorluq käbi yaramsiz illätlär pütünläy yat bolğan Ğäynidinniŋ qapaq türüp, birliriniŋ kšŋligä azar bärgän vaqitliri bolğan ämäs. U ätrapidikilärniŋ sšz-härikätliridin ränҗigän çağlirida «oqitiŋni tüz qil» deyiş bilänla çäklinätti. Uniŋ aqkšŋül, toğra sšzlüklügi hämmini qayil qilatti. Hälqimiz arisida «oğul bala» deyilidiğan ibarä Ğäynidin ohşaş, äynä şundaq jigitlärniŋ sultaniğa qaritilip eytilğan bolsa keräk”.
Män pat-patla telefon arqiliq kšrnäklik märipätçi Omaq hädä Һasanova bilän sšzlişip, hal-ähval sorişip turimän. U yaqniŋmu qeyininisi Ğäynidin toğriliq yahşi gepi heligä sozuldi:
– Ğäynidin Ğoҗähmätniŋ känҗä inisi, u kiçigidinla huşçaqçaq, häzilkäş, qiziqçi bolğaçqa, ağinilirini, šydikilirini štkür çaqçaqliri bilän küldürüpla jürätti. Ğäynidin 1956-jili yezida mäktäpni tamamlap, Almutiğa oquşqa käldi, – däydu Omaq hädä. – U şu jili bu yärdiki Abay namidiki Qazaq pedagogika institutiniŋ til-ädäbiyat, tarih fakul'tetiniŋ yenida eçilğan uyğur bšlümigä oquşqa çüşti. Bizniŋ šydä ikki jil turup, oquşini davamlaşturdi. Män iştin kälgiçä Ğäynidin burun kelip, qazanni qaynitip qoyattidä, «nemä salidiğinimni bilmidim, yezip qaldursiŋiz bir ubdan botqa pişirip qoyattim”, – däp, küldürätti. Uniŋ äpändim tählit qiliq, gäplirimu bar edi. Bir küni bir yaşliq qizim Gülҗahanni setkiğa selip, qozuqqa ilip qoyuptu, kšrüp jüräklirim çiqip kätti, män uruşsam «qorqmaŋ, birdäm turğanğa nemä bolatti, üzülüp kätsä män tutuvalimänğu», däp külätti. Dili pak, huş kšŋüllük jigit edi.
Äsli aqsuluq, äҗayip mšmün, mehnätkäş, mehrivan, mehmandost Sädvaqas aka Җamalhan hädilärniŋ inaq, ibrätlik ailisidä duniyağa kälgän Büvihäҗiräm, Җänäm, Säydähmät, Ğoҗähmät, Zäynidin, Ğäynidinniŋ hämmisi oqup, zamanğa layiq insanlardin bolup yetildi. Özliriniŋ aliy insaniy hususiyätliri bilänmu avam häliqniŋ hšrmät-işänçisigä erişti. Һazir ularniŋ heçqaysisi hayat ämäs, biraq yahşilarniŋ gepi tügimäydu.
Şularniŋ biri biz gäp qilivatqan Ğäynidin Säydvaqasov ana juti Çoŋ Aqsuda 1939-jili 8-aprel'da tuğulğan. Moşu yärdiki ottura mäktäpni tamamliğandin keyin, juqurida täkitliginimizdäk, KazPİ yenida eçilğan uyğur bšlümidä tähsil kšrüp, qiziq vä qiyin studentliq hayati başlinidu. Şu jili kursdaşliri, kšzgä kšrüngän ädiplär Helil Һämraev, Ziyaydin Qaharov, Rozi Qadiriy, Rişat Sabitov vä başqilar bilän tonuşidu. Kurstiki äŋ kiçigi bolsimu, u oquşta häm җämiyätlik işlarda aktivliği, җür°ätlikligi bilän päriqlinidu. Fakul'tet boyiçä komsomol komitetiniŋ byuri äzasi, kurs boyiçä käspiy ittipaq täşkilatiniŋ räisi süpitidä talay izgü işlarniŋ täşäbbuskaridin bolidu.
Sän°ät işqivazi Ğ.Säydvaqasovniŋ täşäbbusi vä institut komsomol täşkilati rähbärliriniŋ qollap-quvätlişi bilän uyğur bšlümi studentliri arisida sän°ät häväskarliri šmigi qurulup, ular җiddiy mäşiq qilip, täyyarliğan kontsert vä qisqa sähnä äsärlirini Almuta ätrapidiki uyğurlar ziç җaylaşqan yezilarda, Ämgäkçiqazaq, Çeläk, Uyğur vä Panfilov nahiyäliridä namayiş qilip, tamaşibinlarniŋ alqişiğa muyässär boldi. Moşundaq җuğiҗäm, kšŋüllük jürüp, studentliq hayatliriniŋmu ayaqlaşqanliğini tuymaymu qaldi. Şundaq qilip, 1961-jili 25 näpär jigit-qiz mäzkür bilim därgahini muvappäqiyätlik pütirip, qolliriğa ustazliq diplomini elip, җay-җaylarğa atlandi.
Bu yärdä atap štidiğan närsä şuki, Ğäynidin ahirqi kursta oquvatqan jili almutiliq Dilbär Rozahunqizi bilän tonuşup ailä qurğan edi. Şu jili u yaqmu meditsina institutiniŋ birinçi kursida oquvatatti. Şuŋlaşqa ailä şaraiti biraz muräkkäplişidu. Ahiri ular mäslihätlişip, Dilbär ğämgüzar anisi Zoräm aniniŋ qolida turup oquşini davamlaşturidu. Ğäynidin qerip qalğan ata-anisiniŋ yeniğa berip, ustaz bolup işläş qarariğa kelidu. Jutiğa kelip, nahiyälik maarip bšlümigä yoluqqinida, Çoŋ Aqsu mäktividä boş orun bolmiğaçqa, uniŋdin säl neri җaylaşqan Dolata yezisidiki yättä jilliq mäktäpkä ävätidu. U işqa orunlişip, oquğuçilarğa tarih pänidin däris berip, ustazliq paaliyitini başlaydu. Yaşliq iҗtihati җoşqunlap turğan pedagog yaş ävlatqa ätrapliq bilim beriş yolida iҗadiy ämgäk qilidu. Bir çättin studentliq vaqtida qoliğa alğan qäliminimu taşlimay hävär, maqalä vä hekayilarni yezip, gezitlarğa ävätip turidu, ular yoruq kšrüp ismi tonuluşqa başlaydu. Bu yärdä ikki jil işligändin keyin, ailä şaraitiğa bola vä ata-anisiniŋ raziliğini elip, Almutiğa qaytip kelidudä, iş izdäydu. Kšp štmäy şähärdiki «Qazaqkontsert» reklama byurosiniŋ başliği, andin «Qazahfil'm» kinostudiyasidä keŋäş kinosän°itini tärğip qiliş bšlümi qazaq şšbisiniŋ baş rejisseri väzipisini atquridu. Amma uni til-ädäbiyat mutähässisligigä yandişip turğan jurnalistika haman qiziqturatti.
1965-jili u şu arminiğa yetip, “Kommunizm tuği” geziti redaktsiyasigä işqa orunlaşti. Yezişqa mayil Ğäynidin çapsan kšzgä çüşti. U qatardiki ädäbiy hadimdin bšlüm başliği däriҗisigiçä kštirildi. Öziniŋ härnärsigä qiziqişi tüpäyli gezitniŋ iş җäriyanlirinimu çapsan üginivaldi, uniŋ namiğa illiq gäplär eytilişqa başlidi. Buniŋ šzi uniŋğa ilham bähş ätti.
Dilbär ikkisiniŋ yultuzliri yarişip, ailisidimu hoşalliqlar yüz bärdi. Tunҗisi Almas bäş yaşqa kirgändä, qizi Halidäm tuğulup, quvnaq ailiniŋ huli tehimu mästähkämländi. Dilbär aliy bilim därgahini ülgilik pütirip, farmatsevt mutähässisligi boyiçä işqa orunlaşti. Ülgilik hizmiti etivarğa elinip, Medev nahiyäsidiki 7-märkiziy dorihaniniŋ başliği hizmitigä tayinlinidu. Ändi zaman šzgärgändä u “Audan däri» bolup šzgärtildi. Bügünki qädär Dilbär uniŋ mudiri bolup işlävatidu.
Ğäynidinmu hizmitidä kštirilip, kativat bšlüminiŋ başliği boldi. Şu jilliri mäzkür bšlümni täҗribilik jurnalist, täşkilatçi Seyitahun Mäşürov başquratti.
Şu jilliri gezitniŋ häptisigä bäş qetim çiqirilişi hälqimiz üçün hoşalliq vaqiä bolğini bilän redaktsiya kollektiviğa, uniŋ iҗadiy vä tehnikiliq hadimliriğa juquri җavapkärlik, eğir vä şäräplik iş-väzipilärni jüklidi. Bolupmu hämmigä җavap beridiğan kativat bšlümi hadimliriniŋ iş dairisi käŋäydi. Tügmängä ügüt haҗät bolğinidäk, gezitniŋ vaqtida süpätlik çiqişi üçün äŋ aldi bilän hayatimizniŋ härhil sahaliridin yezilğan materiallar, ähbaratlar havadäk lazim edi.
Äşu jilliri «Kommunizm tuği» geziti Ottura Aziya vä Qazaqstan boyiçä uyuşturulğan konkurs-kšrüklärgä qatnişip, gezitniŋ bezilişi җähitidin turaqliq mukapatliq orunlarni egilişi – bu aldi bilän kativat bšlümi hadimliriniŋ iҗadiy ämgiginiŋ mevisidur. Uniŋğa istedatliq jurnalist-täşkilatçi Ğäynidin Säydvaqasovniŋ qoşqan hässisi salmaqliq. Ğäynidinniŋ milliy mätbuatimiz sahasidiki kšpjilliq ämgigi munasip bahalinip, mukapatlar bilän täğdirlinişi sšzümizniŋ yarqin ispatidur.
Һayatqa huştar vä uniŋ çäklik ekänligini näzärdä tutqan Ğäynidin Säydvaqasov päqät işi bilänla bänt bolup qalğini yoq. U sän°ätniŋ vä täbiätniŋ häqiqiy işqivazi edi. Säyahätkä çiqip gšzäl җaylarni, täbiät mänzirisini päyzä qilatti, sürätkä çüşirätti. Ömürlük җüpti Dilbär bilän Evropiniŋ, Aziyaniŋ, Amerikiniŋ birqançä ällirini ziyarät qilip, ilham buliğiğa çšmüp kelättidä, täsiratlirini yazatti, ular gezithanniŋ sämimiy inkasliriğa egä bolğanliğini yahşi bilimiz. 2004-jili räpiqisi bilän şundaq säpärgä atliniş aldida tuyuqsiz infark ağriğiğa uçrap, šmri qiyildi. Şu jili u hayatiniŋ 65-davaniğa kštirilgän edi. Bu yärdä şunimu eytiş keräkki, 2009-jili Ğäynidin Säydvaqasovniŋ tävälludiniŋ 70 jilliği munasivätlik räpiqisi vä pärzäntliriniŋ täşäbbusi bilän märhumniŋ tallanma oçerkliri, säpär täsiratliri vä hekayiliri toplimi näşir qilinip, dost-buradärlirigä täğdim qilindi. Uniŋ işdaş-käsipdaşliriniŋ Ğäynidin toğriliq yazğan hatirilirimu orun alğan.
Ägär Ğäynidin arimizda bolğan bolsa, moşu künlärdä šziniŋ şanliq 80 yaşliq sänäsini qarşi alğan bolar edi, degän eçiniş ilkidä uşbu hatirini yazdim. Bu yärdä eytidiğan bir närsä şuki, kšrnäklik jurnalist Ğ.Säydvaqasovniŋ ismini äbädiyläştürüş mähsitidä tuğulğan jutida bir koça uniŋ namida atalsa, çoŋ sovapliq iş bolğan bolar edi. Buni jutdaşliri, käsipdaş, işdaşliri oylaşturidu, degän ümüttimiz.
Biraq, yahşi insanniŋ gepi tügimidi, çiriği, izi šçmidi. Vapadar räpiqisi Dilbär šy tirikçiligini burunqidäkla davamlaşturup, bärikitini yoqatmay, pärzäntlirigä, nävrä-çävrilirigä ana, moma süpitidä mehir eqidisini tšküp, üzgülüklärgä dävät qilip kelivatidu.

Abdukerim TUDİYaROV.

Käsipdaşliri Ğäynidin Säydvaqasov häqqidä
Arimizdin baqi duniyağa ätiginiräk kätkän Ğäynidin inimiz qäddi-qamätlik, käŋğolluq, egizboyluq bolup, kšzidä dayim bilinär-bilinmäs külkä җilvilinip turidiğan. U çoŋlarğa izzät-hšrmätlik, täŋtuşliriğa qädirlik, iniliriğa ğämhor jigit edi. Ayal-qizlarni huşhoyluği, yeqimliq çaqçiği bilän küldürüp, kšŋlini kštirişni yahşi kšrätti.
Uniŋ iҗadiyitidin kšrä insaniy hislätliri, adämlärgä täşna, hayatqa äşna qiliqlirini untuş mümkin ämäs. Uniŋ ussul oyniğinini kšrsiŋiz edi… Nahşinimu babiğa yätküzüp eytatti. Uniŋ iҗrasida «Altun yaruni» talay qetim aŋlap, bähirlängän eduq. Rämätlik Һezmät aka Abdullin «nahşa eytsaŋ, Ğäynidindäk eyt. U – jigitniŋ sultani», däp mahtap qoyidiğan.
Nurähmät İSMAYİLOV.

Män «Kommunizm tuği» gezitida äbädiyat bšlüminiŋ başliği bolup işliğinimdä, Ğäynidin mäs°ul katip ekän. Uniŋ bilän yeqin arilişip jürdüm, uniŋ täşäbbusi bilän kšŋüldiki ağinilär bilän mäşräp qurduq. Uni Ğäynidinniŋ šzi başqurdi. U šziniŋ kšŋüllük, başqilarni küldüridiğan gäpliri, härikätliri arqiliq hämmimizniŋ kšŋlidin çiqatti. Ğäynidinniŋ oçuq-yoruq, dälliŋ pikirlik, dadil härikätliri intayin yaqqal sezilätti. Öziniŋ içidä haramliği yoq, hämmini šzi ohşaş pak niyät kšridiğan. Ğäynidin barçä bilän baravär, täŋliktä munasivät qilidiğan. Şuŋlaşqa uniŋ ätrapida ağiniliri kšp edi. Oçuq eytqanda, u däm-ğenimät, didar ğenimät ağinilirimizniŋ biridin bolidiğan.
İlahun ҖÄLİLOV.
Astana şähiridä «KazPravda» geziti redaktsiyasidä mäs°ul kativiniŋ orunbasari bolup işläp jürginimdä, «Uyğur avazi» gezitiniŋ novättiki yeŋi saniniŋ ahirqi betigä süriti bilän berilgän nekrologni kšrüp, šzämni heliğiçä bir bilip, bir bilmäy, şu qara qurlarni oqup çiqtim. Qaraŋ, täsadip kälgän qaram äҗäl bizni äҗayip aq kšŋül, dilkäş ağinilirimizdin ayrivatmaqta. Bu orni tolmas җudaliqqimu 15 jil boptu. Bügünki kündimu uniŋ bilän billä işligän ağinilär baş qoşup qalsaqla, Ğäynidinni äsläp, gepini qilimiz. “Yahşiniŋ gepi qalidu”, degän moşu ämäsmu. Äynä şundaq härbirimizniŋ qälbi tšridin orun alğan ağinimizni heçqaçan untumaymiz.
Sadiqҗan YÜSÜPOV.

Ğäynidin akam bilän yanmu-yan işläş nätiҗisidä uniŋ yänä bir siriniŋ guvaçisi bolğan edim. «Kommunizm tuği» gezitiniŋ äbädiyat bšlümi ataqliq yazğuçi, şair, jurnalist, şundaqla yeza-yezilarda yaşap istiqamät qilivatqan iҗadiyät adämliri arisida härhil mavzularğa beğişlap pat-pat konkurs štküzätti. Muälliplär ismini ämäs, šzliriniŋ ädäbiy tähällusini yazidiğan. Ändi Ğäynidin akam šziniŋ tähällusini «Paşşap» däp qoyidiğan. Adäm balisi kšŋlidä qandaq oy bolsa, šziniŋ tutqan yoli, qilivatqan işi arqiliq uni dälilläşkä tirişidekän. Undaq deginim, härqandaq mäşräpniŋ adalätlikni nişan tutqan, başquridiğan paşşap begi bolidu. Mäşräp davamida uniŋ ağziğa qaraydu, pändi-nesihätlirigä etivar beridu. Ğäynidin akammu šzigä ädäbiy tähällus qoyuş arqiliq sšzi bilän işiniŋ mas ekänligini dälillimäkçi bolğan ekän…
.
Avut MÄSİMOV.

Ğäynidin SÄYDVAQASOV

Lim

(Һekayä)

Mäktäptin qaytip šygä käldim. Taladin kirgäçkimu šyniŋ içi maŋa qaraŋğu kšründi. Apam astiğa bir parçä quraq çüşäkni selip, kaŋniŋ boğuzida yetiptu. U keyinki vaqitlarda pat-pat ağrip qalidiğan.
Apa, nemä boldi saŋa, yänä taviŋ yoqmu? – täşvişlinip soridim vä qeşiğa kelip oltardim.
Beşim qeyip, kšzlirim qaraŋğulişip ketidiğan boldi oğlum, heçqisi yoq. Ubdanla qeriliq yätsä keräk. Korida soğ çay bar, içkin. Tahtuşidin nan al. Qetip qaldimekin.
Apam maŋa birtürlük mehrini selip qarap oltardi. Apam meniŋ bilän muŋdaşsa, sirdaşsa jürigini moҗuğan därt-älämni untuğandäk, bääyni tağdäk eğir җudaliqni beşidin taşlavätkändäk šzini yenik his qilatti. Keyinki vaqitta zaem häqqidä gäp çiqip qaldi.
Apa, heliqi seniŋ zaemliriŋ qeni? – däp soridim. – Üçpayizliq zaem oynaydekän, seniŋdä hağiçila bar ediğu, oynitip kšräyçu.
Ana oylinip qaldi. Meniŋ bayqişimçä, u zaem häqqidä ämäs, bälki zaem bilän billä saqlinivatqan akamniŋ hätliri häqqidä oylavatqandäk sezildi. Uniŋ nursiz kšzliri torusni kštirip turğan dadam, apam, anam vä meniŋ quramliq yoğan limğa çüşti…
Һelimu esimdä. Bizniŋ šy nahayiti käŋ selinğan: dehan dadam šy selişqa usta bolidiğan. U šyniŋ üstini uşşaq çäŋzilär bilän şidä tizip yapti. Yänä uniŋ üstidä besip turğan bir metrçä topa bar. Şunçivala jükni torusniŋ otturisiğa toğra qilip salğan yoğan bir lim kštirip turatti. Lim qazandin çiqqan hoda qariyip, yan-yenidin tilim-tilim çäk çiqip yerilip kätkän. Apam härqandaq keräklik qäğäz bolsa, äynä şu limniŋ çäk çiqqan jiriqliridin därru tepip berätti. Uzundin buyan saqlinip sarğiyip kätkän qäğäzlär nahayiti iditliq, җay-җayğa qisturulğan. Şuŋlaşqimu u limdiki qisturulğan qäğäzlär bääyni yerilmiğan çigiç qariğayğa qatar qeqivätkän pana yaki şinalarni äslitätti. Bu limni biz häzil arilaş “apamniŋ arhivi” däp qoyattuq.
Ävu çätkä qisturulğan ğäznini alğina balam, – dedi apam maŋa. – Uzaq vaqitlar štti, topa-çaŋlirini tazilap qoyayli. Män limdin apam kšrsätkän hšҗҗätlärni aldim.
Mana. Buni nemişkä saqlap jürisänkintaŋ?
U maŋa bir türlük hapa kšzlirini qadidi, qapiği türülüp kätti.
Saqlaş keräk, saqlaymän. Topa-çaŋ ketidu. Bu qäğäzlär ğäznä, altun, – däp piçirlap qoliğa aldi. Purap kätti.
Sän zaemiŋğa aldirima, monu qäğäzlärni al, ävu qäğäzlärni al, – däp ana bayiqi bir top närsilärniŋ içidin birnäççä hätni ayrivaldi. –Avayla, jitip qoyma. Bir yerini jirtsaŋ, kšŋlüm ağriydu. Jirtivätkänlärmu boldi. Lekin män undaq qilişqa qarşimän… Ahir buniŋda adämlär… adämlärniŋ isimliri, qilğan eqidä, qährimanliği yezilğanğu.
Apam hätlärni üzlirigä sürkäp, aliqanliri bilän siypap, çoŋqur oyda җim turup qaldi. Män bolsam, aldiraş җoziğa oltirip, çeyimniŋ sovup ketişigä qarimay, zaemlarni oynitişqa kirişip kättim. Öyniŋ içidä bir däqiqä җim-җitliq hšküm sürdi. Bir mäzgildä apamğa qarisam, qandaqtu-bir näççä püklängän, çšriliri qirqilip qalğan bir hätni šzigä besip jiğlavetiptu. Män häyran bolup qaldim. U yeşini yeŋiniŋ uçi bilän yenip-yenip sürtüp qoyatti. Män tehila heçnärsini çüşinälmidim.
Nemişkä jiğlaysän?
Jiğlimay qandaq qilay, šy qaliğiçi ediğu. Kätti… Kätti, jiraqlarğa elip kätti… Uniŋdin qalğan yaldama bu, balam.
Qolidiki qäğäzgä anamniŋ yeşi tamçip çüşti. Män oylinip qaldim. Limda qandaq sir bar? Nemişkä apam äşu hšҗҗätlärni kšz qariçuğidäk saqlaydu? Һär halda bu limdiki hšҗҗätlärdä män bilmäy kelivatqan çoŋ bir sirniŋ tügüçi yeşilişi mümkin.
Yänä yadimğa saldiŋ, oğlum. Oqi, balam, monu hätni, ünlük oqi, – dedi.
Män siziği yoq bir yerim varaq qäğäzgä latin häripi bilän yezilğan hätni asta oquşqa başlidim. Qerindaş bilän yezilğaçqa, hättiki gayi bir sšzliri šçüpmu ketiptu.
«Mehrivan, kšyümçan apa, aq sütüŋdin aylinay, jut tüvrügi, dada, yeza hšsniliri — hädilirim, šy teçliği, qaliğaç inilirim, qom-qerindaşlirim, qälbi käŋ ana jutum, silärgä uluq Lenin şähirini nemis jirtquçliridin azat qiliş üçün otluq җäŋlärdä keçä-kündüz kürişip jürgän Säydähmättin seğinip, duayi salam!».
Män hätni oqalmay tohtap qaldim. Oqumay helila turup qalsam keräk “Seniŋ akaŋ, Säydähmät, oqi qozam, oqi”, däp meniŋ oyumni yänä bšldi anam. «Mana bir ay boldi, biz düşmän bilän şiddätlik җäŋ qilivatimiz. Män ikki rus balisi bilän bir pulemetta onliğan düşmänni yoq qilduq. Uruş apitiniŋ qançilik dähşätlikligini päqät ändila çüşändim. Biz bügün bäş qävätlik bir benaniŋ üstidä turup, tšvänki qävättä çümülidäk šmläp jürgän nemislar bilän җäŋ qilduq. Lekin u iplaslar bizgä bärdaşliq berälmäy qeçip kätti.
Һazir biraz oq etişiş besildi. Şuŋlaşqa däm elip, silärgä hät yezivatimän. Apa, dada, zadila ändişä qilmaŋlar, meniŋ rus ağinilirim äҗayip batur, şirğuran balilar. Ularniŋ җasaritigä qayilmän. Һayat-mamat üçün küräş ketip baridu. Mäyli, yänä pulemetlarniŋ, granatilarniŋ partlanğan avazi aŋlinişqa başlidi. Mehrivan ana, sän šzäŋni ayiğin. Meni aman-esän qaytidu däp işängin. Moşu kelärki baharda quşlar uçup, kepinäklär kälgändä, meni käldi däp äslärsän. Baharda eçilğan çeçäklärniŋ puriği dimiğiŋğa täkkändä, meniŋ puriğim däp his qilarsän. Män tikkän alma-šrüklär çeçäkligändä, balam külüp qaravatidu, däp bilärsän. Rast, män šylinipla toqquz kün degändä silärdin ayrildim. Koçilarda tal çiviqni at qilip, yalaŋğidaq jürgän balilarni šzäŋniŋ nävrisi däp bilärsän. Hoş, җenim apa, hoş!».
Hät oqulup bolğandin keyin apam ikkimiz biraz muŋdişip oltarduq. Şu arida apamğa, huddi ğäyri mädät kirgändäk, ornidin däs turdidä, dümçäygän halda ikki qolini arqiğa tutup talağa çiqip kätti. Män tuğulğan çeğimda Säydähmät akamniŋ šz qoli bilän tolturğan guvanamini qäğäzlärniŋ içidin tepivaldim. Şunda anamniŋ “uruş aldida akaŋ yeza keŋişidä işligän edi”, degän sšzi esimgä käldi.
Mana, arida talay jillar štüp kätti. Män ottura mäktäpni tamamlap, şähärgä berip, oquşqa çüştüm. Bir küni däm elişqa mäligä atlandim. Bahar ayliri edi. Tuğulup šskän yezam yeşil kimhapqa pürkinip, bağlardiki mšgä däräqlär çeçäkläp ketiptu. Apam bolsa, adättikidäk qoliğa hasa tayiğini tutup, bağlarni arilap jüridu. U härbir däräqniŋ yeniğa kelip, uni tutup, siypap, çeçäklärni puriğan halda çoŋqur oyğa ketidu. U nemidu-bir närsilärni däp içidä piçirlaydu.
Bir küni otturançi akam ätigänlik çay mäzgilidä biz bilän oltirip mäslihätläşti.
– Dada, mana inimmu çoŋ bolup qaldi, – dedi akam җiddiy qiyapättä. – Moşu kona šydä oltiriverimizmu. Mälidä hämmä šylär yeŋilinip boldi. Rast, sän bizni oqutimän däp yalğuzçiliqta çamiŋ kälmidi. Mana ändi moşu kona šyniŋ orniğa çirayliq qilip zamaniviy bir šy salsaq.
Dadam kelişti. Apam bolsa, җim oltarğan boyi çoŋqur oyğa çšmdi. Apamniŋ yaşliği, hayati moşu kona šydä štkänligi kšz aldiğa kälgän boluşi keräk.
– Yaq, balilirim. Bu šyni buzuşqa bolmaydu. Lim җayida turuvärsun… – däp qät°iy eytti apam.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ