Kompozitor Ablähät İSLAMOV: «Nahşa – eytiş üçün yezilidu»

0
144 ret oqıldı

Yoldaş MOLOTOV,
“Uyğur avazi”

«Seğindiŋmu», «Ömür — yol», «Uyğur kelinliri», «Bärgin hävär» vä başqimu sän°ät işqivazliri arisida ammibapliqqa aylanğan nahşilarniŋ muällipi, kompozitor Ablähät İslamovniŋ iҗadiyitiniŋ qir-sirlirini kšpçilik bilivärmisä keräk. Şuŋlaşqa uniŋ bilän uçrişip, sšhbätlişişni toğra kšrduq. Ablähät aka uçrişiş üçün meni … tsirkqa täklip qildi.

— Ablähät aka, birinçidin, sizni gezithanlirimiz namidin 60 yaşliq tävälludiŋiz bilän täbrikläşkä ruhsät qiliŋ. İkkinçidin, rastimni eytsam, sšhbitimiz tsirkta štidu däp oylimaptimän.
— Rähmät (külüp). Meni tsirkta fokus kšrsitidu yaki başqa iş qilidu däp oylap qalmaŋlar. Män bu yärdä käspim boyiçä, yäni avaz rejisseri bolup işläymän.
— Buniŋdin ilgiri, yänä qäyärlärdä işlidiŋiz?
— Mäktäpni tamamlap Sämärqänttiki muzıka uçiliöesiğa oquşqa çüştüm. Amma, šzgä jutqa üginälmidim, Almutiğa qaytip käldim. Jük maşinilirini yasaydiğan garajda slesar' boldum, jük basidiğan maşinilarni haydidim, teatrda, televiziyadä işlidim. Kirakäşlik qilğan päytlärmu boldi. Qisqisi, işlimigän işim yoq.
— Ändi muzıkini qaçandin beri üginişkä başlidiŋiz?
— Hatalaşmisam, bäş yaş vaqlirim bolsa keräk, talada oynavatattim. Öyümizgä mehmanlar – dadamniŋ ağiniliri kälgän edi. Bir päyttä saz çelinişqa başlidi. Män oyunumni taşlap, deriziniŋ tüvigä kelip, tiŋşaşqa başlidim. Tšrdä oltarğan bir kişi dutar çelivetiptu. U vaqitta män dutarniŋ nemä ekänliginimu bilmäymän. Şu kündiki nahşa-sazlar meni şundaq mähliya qilivaldiki, biraz vaqit şu hissiyatlar ilkidä jürdüm. Keyin dadamdin dutar çelişni ügitişni iltimas qildim. Dadam Abdusemätniŋmu azdu-tola sän°ättin häviri bar edi. Amma dadam meniŋ sän°ätkar boluşumni halimatti. Uniŋ pikriçä, nahşiçi käsip ämäs edi. Dadamğa hälqimizniŋ “Sazändini balam demä…” degän tämsili täsir qilğan boluşi keräk. Qiziq yeri, keyiniräk «Yultuz» topiniŋ jigitliri bilän «Sazändä» degän nahşa yezildi. Şu nahşini yazğanda dadamniŋ eytqanliri helimu esimdä edi. Şundimu dadam rayimni qayturmay, kiçik dadam Ämirgä maŋa dutar çelişni ügitişni tapşurdi. U vaqitlarda milliy saz-äsvaplirini yasaydiğan ustilar yoqniŋ ornida bolğaçqa kiçik dadam maŋa dombra äkelip bärdi. Män kiçik bolğanliqtin, bu äsvapniŋ dombra ekänliginimu bilmidim. Uni keyiniräk çüşändim. Mäktäpkä kirgän päytimdä tonulğan bästikar, heli märhum Selimahun Zäynalov Drujba mähällisidiki (hazirqi Dostluq mikrorayoni – Y.M.) Mädäniyät šyidä sän°ät häväskarliri ansamblini qurdi. Uniŋ tärkivigä mänmu kirdim. Kontsertlar vaqtida maŋa ikki üstäl qoyup beridiğan. Biridä män oltirimän, ikkinçisidä, dutarniŋ beşi turidu. Kiçik bolğaçqimu, tamaşibinlar nahayiti yahşi qobul qilatti, meni ikki-üç qetim qayta çaqiridiğan. Şähsän šzäm dutar, tämbür, ravap, gitara, baraban ohşaş saz äsvaplirini çalimän. Amma teatrdin kätkändin keyin äsvaplarni qolğa az alidiğan boldum. Һazir elektronluq klavişiliq äsvaplarni üginişkä toğra käldi. Sävävi, nahşini oranjirovka qilğanda şulardin paydilinimän.
— Oranjirovka demäkçi, siz qayta işligän «Taŋ säbasi» sazi ottuz jildin buyan nahayiti ammibap. U qandaq yezildi?
— Äsli u sazniŋ muällipi Qurban Ömär. Maŋa mälum boluşiçä, bu — altä-yättä sazdin tärkip tapqan jürüşlük sazlar toplimi. Keyin daŋliq sazändä Üsänҗan Җami şularniŋ arisidin «Taŋ säbasini» orunliğan. Män «Yaşliq» ansamblida işlävatqan päytimdä, yäni 1982-jili milliy sazlarni zamaniviy qayta işläş täşäbbusi kštirildi. Şu vaqta moşu sazni qayta işläp çiqtim. Keyin uyğur radiosi uni efirni eçiş muzıkisi süpitidä paydilinişqa başlidi. 1988-jili tarihiy Vätiminizgä däsläpki qetim barğinimda, Üsänҗan Җami bilän uçrişip, sazni tiŋşattim. U kişimu juquri bahasini bärgän. Vätinimizdä bu sazniŋ şu päytlärdä dukanlarda, bazarlarda yaŋrap turğanliğinimu bayqidim.
— Sizniŋ ammibap nahşiliriŋizniŋ yänä biri — «Seğindiŋmu». Uniŋ yeziliş tarihini eytip bärsiŋiz?
— Bu nahşa mähsus daŋliq sän°ätkar Ayturğan Һasanova üçün yezildi. U mundaq boldi. 90-jilliri Özbäkstan teleradiosi yenidiki uyğur ansambli yepilğandin keyin Ayturğan hädimiz işsiz qaldidä, Bişkekqa qaytip kelişkä mäҗbur boldi. Şähsän šzämni şunçä ämgäk qilğan sän°ätkarniŋ birär plastinkisi yaki kassetisi çiqmiğanliği oylanduratti. Bizdä Paşa İşan, Patäm Qurban, Halishan Qadirova, Nurbüvi Mämätova, Risalät Һapiz vä Ayturğan Һasanova päqät šzigä has avazi bar nahşiçilar qatariğa yatidu. Ularni tiŋşiğanda därrula milliy puraq hidi kelidu. Arminim — äynä şundaq iҗraçilarniŋ nahşilirini saqlap qeliş, täşviqat qiliş. Şu säväptin Ayturğan hädini Almutiğa çaqirip, işni başliduq. Meniŋdä uniŋ ayrim nahşiliri saqlaqliq edi. Kassetini tarihiy Vätinimizdä çiqirişni toğra kšrduq. Ayturğan hädiniŋ u yaqtin kšçüp çiqqiniğa qiriq jildin eşip ketiptu. Bizdä häliq sän°ätkarni untup qalmiğandu degän ändişimu boldi. Çünki šz vaqtida Ayturğan Һasanova tarihiy Vätinimizdä ammibap bolğan ediğu. Şunçä jillar štkändin keyin «Siz u yärgä nemä däp barisiz?» degän soal qiynidi meni. Şuŋlaşqa män «Seğindiŋmu» nahşisini yazdim. Sšzimu, muzıkisimu meniŋ. Şu nahşa arqiliq «Män bar, meni seğindiŋlarmu? Män silärni seğindim» deyişni mähsät qilduq. Keyin bu nahşiğu eytildi, ändi oyumizni qandaq tügitimiz degän mäsilä tuğuldi. Kšŋlümdä 80-jilliri şair Mšmün Һämraev yazğan «Ömür — yol» şeiriniŋ bir kupleti bar edi. Bu şeirğa näççä jillar davamida muzıka yazimän desämmu zadila qamlaşmaydiğan. Moşu säpärgä täyyarlinivatqanda bir işlar bilän Bişkekqa berip qalduq. Tonuşlarniŋ šyigä çüştuq. Ätigänligi talağa çiqsam, çayhanida kona dutar esiqliq turuptu. Kšŋlümdä tehila heliqi «Ömür yoli» turidu. İlhamim nädin käldi bilmäymän, on bäş minut içidä nahşa täyyar boldi. Ayturğan hädigä: «Һädä yeŋi nahşiŋiz täyyar boldi» dedimdä, dutarni «işqa selip» nahşini eytip bärdim. U jiğlap kätti.
Һazir «Seğindiŋmu» nahşisi bu yärdila ämäs, tarihiy Vätinimizdimu nahayiti ammibap. Män uniŋğa şu yaqta bolğinimda eniq kšz yätküzdim. U yaqtiki hämmä җaylarda bu nahşini sšyüp tiŋşaydekän häm eytidekän. Qizim Muştärini «İpäk yoli» konkursiğa aparğinimda, däsläp meni heçkim tonumiğan. Kimligimni bilgändin keyin sän°ätkarlar «Siz «Seğindiŋmu», «Su pärisini», «Särgardanni» yazğan sizmu?» degän soallarni yağduruvätti. Nahşilirimniŋ hämmisini aŋliğan bolsimu, meni yahşi bilmäydekän. Bäzi sän°ätkarlar «siz bizniŋ ustazimiz» däp etirap qilişti. Uniŋdin keyin meni şu vaqitta Ürümçidä rähbiriy lavazimda oltarğan akimiz mähsus täklip qildi. Öyigä barduq. U kişi meni kšrüp: «Män «Seğindiŋmu» nahşisini yazğan çoŋ, yeşi yätkän bir kişi boluşi keräk» däp oylap jürüptimän. Talantiŋizğa apirin» däp qolumni aldi. Nahşiniŋ yeziliş tarihinimu eytip bärdim. Kämtarliq ändazisidin çiqip kätsämmu, iqrar qilişim keräkki, häqiqätänmu hoşalliğimda çäk bolmidi. Demäk, meniŋ ämgigim bekar kätmäptu.
— Siz yazğan härqandaq nahşa yaki muzıka, zamaniviy til bilän eytqanda, «hitqa» aylinidu. Buniŋ siri nemidä?
— Män nahşini «hit» bolsun däp yazmaymän. Buyrutma bilän yezişnimu halimaymän. İlham kelip qalsa, härqandaq şaraitta, väziyättä yaziverimän. «Bügün nahşa yezişim keräk!» däp notilarni jiğip, fortep'yano aldida oltarmaymän. Päqät ilham, jüräk hahişi bilän yazimän. Mümkin siri şuniŋdidu.
— Nahşiğa şeir talliğanda qaysi täripigä kšpiräk diqqät qilisiz?
– Şeiriyät bilän ahaŋniŋ, yäni nahşa muzıkisiniŋ sšzi ikki bšläk närsä. Demäkçi, bolğinim, härqandaq şeirğa muzıka yezişqa bolmaydu. Män şair ämäs, amma nahşilirimniŋ nurğuniğa sšzini šzäm yazdim. Sävävi, šzäm yazğan ahaŋniŋ qandaq sšz bilän «juğirilidiğinini» yahşi bilimän. Şairlarğa buyrutma bärgän päytlärmu boldi, älvättä. Biraq az. Çünki şairğa buyrutma bärsäŋ, u ämgäk qilidu, vaqtini bšlidu. Amma kompozitor süpitidä yezilğan şeirniŋ ayrim sšzliri yaqmay qelişi ehtimal. Şu vaqitta şairğa «monu sšz, monu yeri yaqmidi» desiŋiz, muällipni ränҗitip qoyuşiŋ mümkin. Uniŋdin taşqiri, birär şairniŋ şeiri yeqip qalsa, birinçi novättä, «bu şeiriŋiz qäyärdä yoruq kšrdi, gezit-jurnallarda elan qilinğanmu?» däp soraymän. Sävävi, näq şu şeirğa başqa kompozitormu ahaŋ yezişi mümkin. Mundaq ähval nurğun kompozitorlarda, şuniŋ içidä meniŋdimu boldi. Şähsiy täҗribämdin eytsam, şair Bahar Rähimovniŋ «Uyğur kelinliri» degän şeiriğa muzıka yazğan edim. Bir küni heli märhum İkrim Mäsimov «ävu nahşini yahşi yezipsän. U şeirğa mänmu ahaŋ yazğan» dedi. Män qolaysiz ähvalda qaldim. İkrim aka bolsa, «undaq bolup turidu, heçqisi yoq» dedi. Äpsus, moşu kämgiçä İkrim akiniŋ nahşisini aŋlimidim. Moşundaq bir-ikki vaqiä bolğan. İҗadiyitimdä Helil Һämraev, Җämşit Rozahunov, Mšmün Һämraev ohşaş şairlar bilän işligän päytlirim boldi.
Kšpinçä vaqitta män däsläp muzıka, ahaŋ yazimän. Şuniŋdin keyin şeirğa novät berimän.
— Biz juqurida eyttuq, siz yazğan nahşilarniŋ nurğuni häliq içidä nahayiti ammibap. Bu nahşilar bizdimu, çät ällärdimu orunlinivatidu. Sizgä qälämhäqqi tšlävatamdu?
Bu nahayiti orunluq soal boldi. Elimizdä muälliplik hoquqlarni himayä qilidiğan qanun bar. Meniŋ barliq nahşilirim, yäni muälliplik hoquqlirim şuniŋğa muvapiq tirkälgän. Siz degändäk, nahşilar çoŋ kontsertlarda, toy-tškünlärdä, restoranlarda, bizdä häm çät ällärdä orunlinivatidu. Nahşilirimni eytip häliq içidä ammibap bolup, tapavät tepivatqanlarmu kšp. Amma, maŋa qälämhäqqi tšlävatqan heçkim yoq. Mäsilän, Saniyäm İsmayilniŋ käŋ ammiğa «Seğindiŋmu» nahşisi bilän tonuluşqa başliğanliği sir ämäs. Biraq män «Siz meniŋ nahşamni ruhsitimsiz eytipsiz» desäm qandaq bolidu? Birinçidin, u iҗraçiniŋ šzigä, uniŋ vijdaniğa bağliq. Sävävi, nahşa muällipigä bolğan hšrmitini kšrsitidu. İkkinçidin, şähsän šzämniŋ pikri, nahşa — eytiş üçün yezilidu. Demäk, nahşa ammibap. Qälämhäqqini maŋa päqät televiziya häm Uyğur teatri tšläp turidu. Nahşilirimni ruhsitimsiz orunlavatqanlarni җazalaş, dava qiliş meniŋ oyumda bolmidi. Ägär maŋa qanunğa muvapiq qälämhäqqi tšlängän bolsa, šydä oltirip iҗatqa kšpiräk kšŋül bšlättimmekin. Äpsus, hazirçä undaq ämäs.
— Umumän, qançä nahşa yazdiŋiz?
— Mähsus munçä nahşa yazdim däp hesaplap kšrmäptimän. Şähsän meniŋ pikrimçä, häliq eğizida qançä nahşam bolsa, män şunçilik nahşa yazdim, däp oylaymän. Meniŋçä, iҗatkarniŋ ämgigi nahşiniŋ az yaki kšp yezilişi bilän ämäs, bälki süpiti häliq içidiki ammibapliği bilän bahalinidu.
— Bügünki kündiki uyğur estradisiğa qandaq baha bärgän bolar ediŋiz?
— Bu җähättin qariğanda hoşal qilidiğan ähvaldin, äpsuslanduridiğan ähvallar kšpiräktäk bilinidu maŋa. Bayqişimçä, yaşlarğa šzbäk, türk, hind muzıkisiniŋ täsiri nurğun. Bäzi nahşilarni tiŋşisaŋ, sšzi uyğurçä eytilivatqan, muzıkisi tamamän başqa millätniŋ. Milliy puraq, milliy ahaŋ yoq. Män undaq nahşilarni birinçi notidinla bilivalimän. Bu päqät Qazaqstandiki uyğurlar arisidila ämäs, tarihiy Vätinimizdimu qeliplaşqan ähval. Şu yaqta säpärlärdä bolğinimda, çoŋ sän°ätkarlar bilän uçraşqinimda moşu mäsilini muhakimä qilduq. Ularmu täşviştä häm äpsuslinivatidu. Buni häl qiliş vaqti alliqaçan käldi däp oylaymän.
— Öziŋizniŋ yaşlar arisida şagirtliriŋiz barmu?
— Sän°ätni, muzıkini ügänmäk bäk qiyin. Bu yärdä talanttin başqa nurğun ämgäk qiliş lazim. Bäzilär kiçikkinä bir närsä üginivelipla, toy-tškünlärgä çiqip pul tapimän däp kaltä oylaydu. Häliq etirap qilğidäk däriҗigä yetiş üçün nurğun tär tšküş keräk. Qandaq iş boluşidin qät°iy näzär, šzämgä juquri täläp qoyimän. Meniŋ üçün uşşaq-çüşäk heçnemä yoq. Bir işni qolğa aldiŋmu, demäk, ahiriğiçä tindurup qiliş keräk. Meniŋ täläplirimgä päqät qizim Muştäridin başqa heçkim çidimidi. Maŋa kälgänlär boldi, amma neri kätsä, bir ayğa aranla çididi. Täläp juquri. Sävävi, ätä-šgün şagirt naçar bolup qalsa, «Ustaziŋ kim? Ablähät İslamov şundaq ügättima?» degän sšzlärniŋ eytilişidin qorqimän. Biraq maŋa kelip üginimän degüçilärgä heçqaçan «yaq» demidim. Bäzilärniŋ «Ablähät täkäbbur, hakavur, bilginini başqilarğa ügätmäydu» deyişimu ehtimaldin jiraq ämäs. Yänä täkrarlaymän, meniŋ tälivim juquri. Şuniŋğa çidisa, märhämät. Şähsän šzämniŋ tšrt balamniŋ arisidin päqät Muştärila çididi. Çidiğaçqa hazirqi däriҗigä yätti.
Sizniŋ ämgigiŋiz qandaq bahalandi? Demäkçi bolğinim, qandaq mukapatlar, ataqliriŋiz bar?
— (külüp) Män bu җähättin «taza». Һeçqandaq mukapat vä atiğim yoq. Päqät iҗadim bar, nahşilirim bar. Һäqiqiy bahani häliq beridu däp oylaymän. Täbiitimdin härqandaq ataq-mukapatlarğa qiziqmaymän. Yänä täkrarlaymän, meniŋ üçün häliqniŋ bahasidin aliy mukapat yoq.
— Qiziŋiz Muştäriniŋ iҗadiyitini dayim bayqap turuvatimiz. “Muştäriniŋ talanti, qabiliyiti bilän häliq nahşilirini ämäs, estradida, yäni ammibap nahşilarni orunlisa, tez arida yultuz bolup ketätti” degän pikirlärmu bar. Buniŋğa nemä däysiz?
Muştäri däsläpki qetim üç yaş vaqtida sähnigä çiqti. Almuta ätrapidiki yezilarniŋ biridä kontsert qoyuvatattuq. Uni šydä qaldurup qoyuşqa imkaniyitimiz bolmiğan edi. Apisi bilän sähniniŋ käynidä turatti. Sumbat başqa bir närsigä aylinip qalğan ohşaydu, qizimiz diqqät näzäridin sirt qaptu. Jügräpla sähnigä çiqip, ussul oynap kätti. Män nahşa eytivatimän, içimdä «abla, qandaq bop ketär» degän ändişidä qaldim. Nahşa tügidi, tamaşibin güldiras çavaklarni çelişqa başlidi. Muştäri, huddi çoŋ artistlardäk, egilip tazim qildidä, sähnidin çiqip kätti. Alqişlar davamlişivärdidä, u yänä ikki-üç qetim çiqip tazim qilip kirip kätti. Män bir çättila qaldim. Şu päyttä qizimniŋ sähnä üçün yaralğanliğini çüşändim. Yeşi yätkändä muzıka mäktividä, A.Rozibaqiev namidiki 153-mäktäp-gimnaziyadä bilim aldi. Һazir Ürümçidä oquvatidu. Muştäriniŋ häliq nahşiliriğa, muqamlarğa kšpiräk kšŋül bšlüşini män mäslihät qildim. Adättä, muqam yaki häliq nahşisi desä, çoŋ artistlarni kšz aldimizğa kältürimizğu. Yaşlarniŋ bu nahşilarğa qiziqişi az. Qizim muqamlarni eytişqa başliğanda “Muqamlarni yaşlar eytsimu bolidekänğu” degän çüşänçä qeliplişivatidu. Һazir meniŋ bilişimçä, birqançä yaşlirimiz häliq nahşilirini, muqamlarni orunlap kelivatidu. Demäk, meniŋ mähsitim ämälgä eşivatidu. Qoşumçä qilsam, Muştäri zamaniviy nahşilarnimu eytidu. Yänä bir pikrim, başqisini bilmäymän pütkül duniya etirap qilivatqan «On ikki muqamni» milliy mäktäplirimizdä oqutsa, nur üstigä nur bolatti. Bu, qaytilap eytay, şähsiy pikrim.
— Biz bilimiz, šmürlük җüptiŋiz Sumbat Ğeniyarova iҗadiyätniŋ adimi. Äynä şundaq adämniŋ yeniŋizda boluşi iҗadiyitiŋizgä täsir qildimu?
— Sumbat – qäläm tävritip jürgänlärniŋ biri. Ötkän jili uniŋ «Aktrisa» namliq kitavi yoruqqa çiqti. İҗatkar bolğaçqa, bäribir maŋa täsir qilidu. U bäzidä yazğan şeirlirini däsläp maŋa kšrsitidu. Däsläpki tänqitnimu meniŋdin aŋlaydu. Mänmu şeirlirimni uniŋğa kšrsitimän. Umu salmaqliq pikirlärni eytidu. İҗadiy hämkarliğimiz bar. Amma şeiriyättä ikkimizniŋ yoli bir-birimizgä tamamän ohşimaydu. Һämmigä mälum, iҗatkarlar alaytänla duniyada yaşaydiğan adämlärğu. Bäzidä yolda ketip beripla, bäzidä keçidä orundin säkräp qopupla, ilham kälsä, bir nemilärni yezip ketimiz. Sumbat šzi iҗatkar bolğaçqa, meniŋ moşu «ğäliti qiliqlirimni» yahşi çüşinidu. Ayrim kişilär toğra çüşänmäy qelişi mümkin, amma meniŋ şaraitimda ikkimizniŋ ailä qurğinimiz toğra bolğan ekän. Uni vaqit dälillidi.
— Mana bu künlärdä 60 yaşqa toluvatisiz. İҗadiyitiŋizniŋ mälum yäkünlirini çiqirip, hesavat beriş, yäni kontsert qoyuş oyuŋiz barmu?
— Älvättä, ayrim işlarni planlap qoyğan. Amma bäzi musibät işliri bolup qaldi. Şuniŋ üçün mälum vaqit štüşi keräk. Һär halda, planimiz bar. Uni vaqit kšrsitär.
— Sšhbitiŋiz üçün rähmät.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ