Musabaevniŋ armini

0
74 ret oqıldı

Şšhrät MÄSİMOV,
«Uyğur avazi»

1961-jili 12-aprel'da keŋäş grajdini Yuriy Gagarin «Vostok-1» kosmos korablida «Bayqoŋur» kosmodromidin päzağa kštirilip, duniyada tunҗa qetim Yär şarini aylinip uçup štti. 108 minut davam qilğan bu uçuş insaniyätniŋ kosmos boşluğini šzläştürüşkä bolğan däsläpki yolini açti. Bu kün hazir duniyada Aviatsiya vä kosmonavtika küni süpitidä nişanlanmaqta.

Pütkül duniya җamaätçiligini häyran qaldurğan äynä şu kündin keyin štkän atmiş jilğa yeqin vaqit içidä 565 adäm (505 är vä 60 ayal) orbital kosmos uçuşini ämälgä aşuruptu. Һämmimiz bilimizki, ularniŋ arisida Qazaqstanniŋ üç väkili – Toqtar Äubäkirov, Talğat Musabaev vä Aydın Ayimbetov bar.
Mälumki, kosmos boşluğiğa qazaq millitiniŋ väkilini ävätiş ideyasi däsläpki qetim štkän äsirniŋ 80-jilliriniŋ otturisida «Bayqoŋur» kosmodrominiŋ 30 jilliğini nişanlaşqa täyyarliq kšrüş vaqtida otturiğa qoyulğan edi.
Däsläp kosmonavtlar otryadiğa novättiki tallaveliş dairisidä ularniŋ tärkivigä birnäççä qazaq uçquçlirini qoşuş kšzdä tutuldi. Buniŋ üçün Qazaqstan Kompartiyasi Märkiziy komitetiniŋ birinçi kativi Dinmuhamed Qonaev namzatlarni bevasitä härbiy uçquçlarniŋ arisidin izdäş buyruğini beridu.
Şundaq qilip, tunҗa qazaq kosmonavti, härbiy uçquç 45 yaşliq Toqtar Äubäkirov 1991-jili 10-oktyabr'dä rossiyalik Aleksandr Volkov, Avstriya väkili Frants Fibek bilän «Soyuz TM-13» korablida kosmonavt-tätqiqatçi süpitidä kosmos säpirigä atlinidu. Kosmonavtlar otryadida bäş ayliq täyyarliqtin štkän jutdişimiz «Mir» orbital kompleksida ilgärki ekipajniŋ äzaliri Anatoliy Artsebarskiy vä Sergey Krikalёv bilän billä işläydu. U orbitida «Ğarış-Qazaqstan» däp atalğan birinçi Qazaqstan kosmos programmisi boyiçä iş elip baridu. Eytmaqçi, mäzkür programma 1986-jili 20-fevral'da orbitiğa çiqirilğan «Mir» stantsiyasi okeanğa çškürivetilgän 2001-jilniŋ 23-mart künigiçä ämälgä aşurulğan edi. Ändi Toqtar Äubäkirov bortinjener süpitidä täyyarliqtin štmigänliktin, SSSR kosmos sahasiniŋ rähbärligi ilgärki «Soyuz TM-12» ekspeditsiyasiniŋ bortinjeneri Sergey Krikalёvni yänä yerim jilğa orbitida qalduruş qarariğa kelidu. Toqtar Äubäkirov bolsa, «Soyuz TM-12» kosmos korablida Anatoliy Artsebarskiy vä Frants Fibek bilän Yärgä qaytip çüşidu. Uniŋ kosmosta uçuşi 7 tävlük 22 saat 12 minut 40 sekundni täşkil qildi. Eytmaqçi, kosmosqa uçmay turupla Toqtar Äubäkirov Keŋäş İttipaqiniŋ Qährimani unvaniğa sazavär bolğan edi.
Talğat Musabaev – mustäqil Qazaqstanniŋ tunҗa kosmonavti. U däsläpki qetim kosmos boşluğiğa 1994-jili 1-iyul'da «Soyuz TM-19» korablida rossiyalik Yuriy Malençenko vä Valeriy Polyakov bilän uçti. U şu çağda 43 yaşta edi. Moşu uçuşida u Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ ikkinçi kosmos programmisini orunlaş җäriyanida ikki qetim oçuq kosmosqa çiqti. Andin keyin yänä ikki qetim – 1998-jili 29-yanvar'da «Soyuz TM-27» (ekipaj komandiri süpitidä rossiyalik Nikolay Budarin häm frantsuz Leopol'd Eyartts bilän) vä 2001-jili 28-aprel'da «Soyuz TM-32» (rossiyalik Yuriy Baturin vä birinçi kosmos turisti amerikiliq Dennis Tito bilän) korabl'lirida – kosmos säpärlirigä qatnaşti. U җämläp alğanda, kosmosta 341 tävlük 09 saat 46 minut boldi. Talğat Musabaev tarihta däsläpki qetim kosmosqa mustäqil Qazaqstan Bayriğini, bir siqim Bayqoŋur topisini vä muqäddäs Qur°an Kärimni šzi bilän billä elip çiqti. Keyin Yärgä qaytip kälgändä Bayraq vä muqäddäs kitap Prezident Nursultan Nazarbaevqa tapşurulğan edi.
Ägär çoŋ ävlatniŋ yadida bolsa, şu çağda Dšlät rähbiri Nursultan Nazarbaev tarihta birinçi qetim «Mir» orbital kosmos stantsiyasi vä “Aziya Dausı” konkursi štüvatqan “Medev” muz mäydani otturisida uyuşturulğan telekšrüktä Talğat Musabaev bilän sšzlişidu. Şu çağda kosmonavt konkurs iştrakçilirini alqişlap, šzimu gitara çelip, Abayniŋ “Kšzimniŋ qarası” nahşisini eytqan edi. Eytmaqçi, Talğat Musabaev ikkinçi qetim kosmosqa uçqan kün Qazaqstan kosmos tarihiğa däsläpki qazaq kosmonavti häliqara kosmos ekspeditsiyasiniŋ komandiri süpitidä uçqan kün däp kirdi vä Ginnessniŋ Rekordlar kitavidin orun aldi.
Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ üçinçi uçquç-kosmonavti Aydın Ayimbetov – tunҗa Qazkosmos kosmonavti. U rossiyalik Sergey Volkov, Daniya Korol'luğiniŋ väkili Andres Mogensen bilän 2015-jili 2-sentyabr'dä «Soyuz TMA-18M» korablida kosmosqa atlinip, 12-sentyabr'dä Yärgä qaytip çüşidu. Şu çağda 43 yaşliq Aydın Ayimbetov kosmos boşluğida 9 tävlük 20 saat 13 minut 51 sekund bolidu.
Äslidä kosmonavtika vä kosmonavtlar toğriliq gäp qilğanda, «Bayqoŋur» kosmodromi häqqidä tohtilip štüş äqilgä muvapiqtur. Umumän, Qazaqstan territoriyasidiki kosmodrom – bu raketilarni uçiriş boyiçä nahayiti çoŋ kompleks vä duniyadiki birinçi kosmodrom. U elimizniŋ җänubiy qismiğa җaylaşqan bolup, mäydani 6717 kvadrat kilometrni täşkil qilidu. «Bayqoŋur» kosmodromidin ançä jiraq ämäs yärgä, yäni 30 kilometr җänupta şu namliq şähär bar. U yärdä kosmodrom hizmätçiliri yaşaydu.
«Bayqoŋur» kosmodrominiŋ äŋ birinçi vä baş ob°ekti – 1-uçuş mäydani. Näq moşu yärdin birinçi raketa, andin keyin birinçi Yärniŋ sün°iy hämrayi uçirilğan. Birinçi kosmonavt Yuriy Gagarinmu näq moşu yärdin päzağa kštirilgän edi. Şuŋlaşqa bu ob°ekt kosmonavtlar arisida «Gagarinniŋ uçuş mäydani» däpmu atilidu.
Kosmonavtlar arisida yahşi än°änilärmu vuҗutqa kelip, qeliplişip qalğan. Mäsilän, uçuşqa bir-ikki kün qalğanda, ekipaj Bayqoŋurda rejisser Vladimir Motıl' ekranlaşturğan «Çšldiki nurluq quyaş» namliq fil'mni tamaşä qilidekän. Fil'mni җäzmän ahiriğiçä kšrüş keräk. Bu än°änä 1978-jili päyda bolup, ayrim kosmonavtlar uni on vä uniŋdinmu nurğun qetim kšrüptu. Kosmonavtlarniŋ iqrar qilişiçä, fil'm ularğa qiyin vä hätärlik säpär aldidiki qorquş-ändişä vä hoduquş sezimlirini yeŋişkä yardäm qilidekän.
Eytmaqçi, bizniŋ kosmonavtlar asasini salğan än°änilärmu bar. Mäsilän, Talğat Musabaevniŋ iltimasiğa benaän, u birinçi qetim uçqanda, Yärgä qonğan җayğa aport almisi vä çilgä kältürülüptu. Kosmonavtniŋ sšziçä, u Yärgä qaytip çüşkinidä, hämmidin aval näq moşu mevilärniŋ hidini sezip, tämini tartişni arman qilğan ekän. Äynä şuniŋdin keyin kosmonavtlar Qazaqstanğa qonğanda, ularğa alma kältürüş än°änigä aylinip, härbir ekipaj äzasiğa yärgä qonuş apparatidin çiqişi bilänla izdäş topiniŋ äzaliri alma beridekän.
Ahirida şuni täkitläymizki, Qazaqstan kosmonavtlirimu çäksizlik çegariliridin štüp, mümkin bolmiğan işlarni ämälgä aşurdi vä šz mämlikitiniŋ täräqqiyatiğila ämäs, bälki pütkül duniya ilim-pänigä bebaha hässä qoşti.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ