Mäşräp – hayat mäktivi

0
27 ret oqıldı

«Zaman eqimidin yoqimay kälgän urpi-adätlirimizni tehimu җanlanduruşimiz haҗät. Mäniviy yeŋiliniş kona urpi-adätlirimizdin näp almisa, adişidu».

(Elbası Nursultan Nazarbaevniŋ «Keläçäkkä nişan: mäniviy yeŋiliniş» maqalisidin).

Raşidäm RÄҺMANOVA,
«Uyğur avazi»

Äҗdatlirimizdin miras bolup kelivatqan urpi-adätlirimizniŋ biri – mäşräp bolup, u urpi-adät vä ädäp-ählaqqa ündäydiğan tärbiyä mäktivi bolup hesaplinidu. Şuŋlaşqimu mäşräpniŋ ähmiyitini orunluq bahaliğan ata-bovilirimiz «Balaŋni däsläp – mäşräpkä, andin mäktäpkä bär» degän ekän.

Çeläk yezisida däsläpki mäşräp ähli buniŋdin 50 jil muqäddäm millätpärvär, aŋliq hayatini sän°ätkä beğişliğan insan Nurullam Niyazovniŋ uyuşturuşi bilän quruluptu. Uniŋ äzaliğiğa Çeläkkä mäzkür täväniŋ yeziliridin hizmät babi bilän kälgän 70kä yeqin adäm kirgän. Һazir ular Çeläkniŋ äŋ hšrmätlik mštivärlirigä aylandi. Toy-tškün, näzir-çiraqta tšrdin orun alidu. Biraq, hayat šz eqimi bilän aqidu, ämäsmu?! Bügünki kündä ularniŋ ottuzidin oşuği baqiliq boptu. Üç-tšrt jilniŋ içidila šzäm tonuydiğan Kamilҗan İdrisov, Mähämätҗan Ğäniev käbi esil akilar duniyadin štti. Äpsus… Kamilҗan aka hayat çeğida maŋa pat-pat telefon qilip, mäşräptiki yeŋiliqlar bilän bšlüşätti. İkkimiz uçrişip, «ağinilärni» arilattuq. Kamil akiniŋ bu hizmitini hazir peşqädäm ustaz Rähimҗan aka Qämbärov atquruvatidu.
Mäşräp ähli häqqidä tohtalsaq, uniŋ asasini salğuçi Nurullam Niyazov saz äsvapliriniŋ birnäççisidä oynaydiğan, nahşa, muqamlarni babiğa yätküzüp orunlaydiğan äҗayip talant egisi edi. U 1937-jili Çeläk yezisida tuğulğan. S.Kirov namidiki qazaq-uyğur ottura mäktivini äla bahalar bilän tamamliğan. Mälumki, 1941 – 1961-jilliri Uyğur teatr vilayätlik statusqa egä bolup, Çeläktä җaylaşqan edi. Nurullam, pursättin orunluq paydilinip, sän°ät oçiğida käspiy sazändä retidä yetildi. Yezida saz äsvapliri orkestrini qurdi. Teatrniŋ şu çağdiki rejisseri Sergey Başoyanniŋ qollap-quvätlişi bilän Nurullam Niyazovniŋ orkestri uyğur sän°itiniŋ durdaniliridin bolğan «Anarhan» dramisiniŋ birinçi pärdisini sähniläştürdi. N.Niyazov 1987-jili, yäni bari-yoqi 50 yeşida, alämdin štti.
Mäşräpniŋ yänä bir äzasi – Һakimҗan Ğayipov. Uruştin keyin atisi İşmuhämät bilän Çeläktä püvdäp çalidiğan äsvaplar orkestrini qurğan. Çeläktiki birdin-bir orkestr bolğanliqtin, uniŋ abroy-inaviti bšläkçä edi. Nahiyälik Mädäniyät šyidä yaşlar üçün uyuşturulğan käçlär uşbu orkestrniŋ qatnişisiz štmätti. Şundaqla ular nahiyälik, vilayätlik sän'ät kšrüklirigä iştrak qilip, birnäççä qetim mukapatliq orunlarğa erişkän.
Keyin orkestrğa Һakimҗan Ğayipov rähbärlik qildi. U iҗadiy kollektivqa täväniŋ talantliq yaşlirini җälip qilidu, tirişçanliği tüpäyli jutdaşliriniŋ alqişiğa bšlinidu. Һakimҗan 2002-jili 65 yeşida vapat boldi.
Rähimҗan İslamov. Uniŋ atisi Һappaz Uluq Vätän uruşi başlinipla, mäydanğa çaqirtilip, 1942-jili җäŋ mäydanida qährimanlarçä qaza bolğan. Rähimҗan Talğirdiki mehanizatsiya tehnikumida bilim aldi. İkki jil Tselinograd vilayitidä mehanik bolup işläp, 1963-jili Çeläk nahiyälik «Kazsel'hoztehnika» karhanisida hizmitini davamlaşturidu. U šz işiğa nahayiti berilgän, işbilärmän insan edi. Şu tüpäyli nurğunliğan täşäkkürnamilär, karhaniniŋ, nahiyäniŋ vä vilayätniŋ yarliqliri bilän mukapatlanğan. 2000-jili, yäni 63 yeşida, duniyadin štti.
Kamilҗan İdrisov – mäktäpni äla bahalarğa tügitip, ikki jil şofer bolup işlidi. İşida puhta, җavapkär ekänligini dälilligän u “Tiŋ yärlärni šzläştürgini üçün” medali bilän mukapatlandi vä aliy oquş orniğa yollanma aldi. Almuta dšlät meditsina institutiniŋ stomatologiya fakul'tetini tamamlap, paaliyitini Çeläk nahiyälik märkiziy ağriqhanida šz mutähässisligi boyiçä başlidi. Keyin 21 jil Çeläk nahiyälik ağriqhanisi baş vraçniŋ orunbasari, 1994 – 2001-jillar ariliğida bolsa, Çeläk nahiyälik terä-venerologiyalik dispanserida baş vraç boldi. Salamätlikni saqlaş sahasida 40 jil ästaidil işligän u «Salamätlikni saqlaş älaçisi» ataldi. Elbası Nursultan Nazarbaevniŋ Täşäkkürnamisiğa erişti, kšpligän pähriy yarliqlar bilän mukapatlandi. «Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ Pähriy grajdini» ataldi.
Atap ketiş keräkki, başta «mäşräp» degän sšzni heçqaçan aŋlimiğan rähbärlik uniŋ mähsitini, tärtivini vä җämiyät üçün paydisini çüşändürüp berişni täläp qildi. Şu çağda K.İdrisov nahiyälik partiya komitetiğa yoluqup, äҗdatlirimizdin qalğan tärbiyä mäktiviniŋ qaidä-yosunlirini tügäl çüşändürdi. Mäşräpniŋ eniq-qeniğiğa yätkän rähbärlik uni dayim štküzüp turuş täklivini bärgän ekän.
K.İdrisov hšrmätlik däm elişqa çiqqandin keyin jut-җamaät işliriğa paal arilaşti. Nahiyälik Uyğur etnomädäniyät märkizi, jigitbaşliri bilän aqsaqallar keŋişiniŋ äzaliriğa mäslihätçi häm yardämçi boldi. U pärzäntlirimizni ana tilida oqutuşni täşviqat-tärğibat qilipla qoymastin, ülgä süpitidä peşqädäm ustaz Rähimҗan Qämbärov bilän nävrilirini uyğur sinipiğa elip bardi. Ana tilimizdiki gezit-jurnallarğa muştiri toplaş işliriğa paal arilaşti. “Täŋritağ” telekaniliniŋ eçilişini hoşalliq ilkidä qarşi elip, häliq arisida çüşändürüş işlirini jürgüzdi. Mana moşundaq äҗayip millätpärvär insan K.İdrisov 2016-jili, yäni 78 yeşida, vapat boldi.
Uşbu mäşräpniŋ yänä bir äzasi – Qazaqstanniŋ hizmät kšrsätkän meditsina hadimi, Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ Pähriy grajdini Mähämätҗan Ğäniev Çeläktä ottura mäktäpni tügitip, S.Asfendiyarov namidiki Almuta meditsina institutiniŋ sanitarliq-epidemiologiyalik fakul'tetida tähsil kšrdi. 1963-jili ämgäk paaliyitini Çeläk nahiyälik sanitarliq — epidemiologiyalik stantsiyasiniŋ baş dohturi lavazimidin başlap, çaräk äsir bir yärdä hizmät qildi. 1988 – 1997-jilliri ariliğida Çeläk nahiyälik ağriqhanisiniŋ baş vraçi bolup işläp, barliq bilimi vä iş-täҗribisini nahiyäniŋ meditsina sahasini rivaҗlanduruşqa särip qildi. Һšrmätlik däm elişqa çiqqandin keyin üç jil nahiyälik sanitarliq — epidemiologiyalik stantsiyasidä hadim vä yänä üç jil Çeläk meditsina kolledjida oqutquçi bolup işlidi. Birnäççä qetim vilayätlik vä nahiyälik keŋäşlärgä deputat bolup saylandi. Җämiyätlik işliriğa yeqindin arilaşti. «Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ Pähriy grajdani», «Qazaqstanniŋ hizmät kšrsätkän meditsina hadimi» atilip, «Pidakaranä ämgigi üçün» medali, Qazaqstan Җumhuriyiti Salamätlikni saqlaş ministrliginiŋ Pähriy yarliqliri bilän täğdirländi. M.Ğäniev 2017-jili, yäni 81 yeşida, vapat boldi.
Mäşräp äzaliriniŋ yänä biri – İminҗan Nasirov. Ötkän jili 80-baharini qarşi alğan İminҗan İminoğli däsläp saylanğan Qazaqstan Җumhuriyiti Aliy Keŋişiniŋ deputati. Millät täräqqiyati yolida hizmät qilivatqan yaşlarğa äqil-parasätlik mäslihitini berip kelivatqan akimizdur, u uruş jilliri mal beqip, kolhozniŋ tamakisini pärviş qildi. Keyiniräk «Avangard» sovhozida brigadir, «Asi» sovhozida mudir, andin «Asi» işläpçiqiriş kooperativida räis hizmätlirini atqurdi. Һšrmätlik däm elişqa çiqqandin keyin Çeläk nahiyälik Uyğur mädäniyät märkizigä rähbärlik qildi. 1995-jili Lavarda «Atu» paҗiäsiniŋ qurvanliri hatirisigä yadikarliqniŋ ornitilişida, uyğur hälqiniŋ munävvär oğli Abdulla Rozibaqievniŋ tuğulğan juti – Keyikvayda yadikarliq tahtisiniŋ eçilişida kšp küç çiqardi. Milliy qährimanimiz Ğeni baturniŋ tuğulğiniğa 90 jil toluşi munasiviti bilän Qazaqstan yezisida birnäççä çarä-tädbirlärni, җümlidin baturğa yadikarliq ornitişni uyuşturdi. Һelimu milliy ädäbiyat, maarip, mädäniyät vä sän°ät mäsililirigä kälgändä içivatqan eşini yärgä qoyidu.
Ottuz oğulniŋ yänä biri – Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ Pähriy grajdini Rähimҗan Qämbärov. Һayatiniŋ 42 jilini bala tärbiyisigä, uniŋ 18 jilini mäktäp mudiri hizmitigä beğişliğan u Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ maarip älaçisi, aliy kategoriyalik himiya päniniŋ muällimi, käspiy avtomobil' jürgüzgüçisi, tšrtinçi razryadliq yağaşçi, rässam vä birnäççä muzıkiliq äsvapniŋ mahir orunliğuçisi. Biyil 80 yaşliğini nişanliğan akimiz šz vaqtida nahiyälik iҗraiy komiteti mädäniyät bšlüminiŋ başliği bolğan. «Kšp qirliq, bir sirliq» insan, himiya päniniŋ juquri däriҗilik muällimi Rähimҗan Qämbärov 2013-jili «İlim-pän» nominatsiyasi boyiçä ikkinçi däriҗilik «İlham» mukapitiğa sazavär boldi. U “Himiya rusçä, qazaqçä, uyğurçä atalğuliriniŋ izahliq luğiti” kitaviniŋ muällipi.
Ğappa Abdusalamov 1936-jili Qizil Şäriq (ilgärki Ğoҗiqul) yezisida tuğulğan. Mäktäptin keyin Qaraturuq MTSida avtoslesar' bolup işlidi. Andin S.Asfendiyarov namidiki meditsina institutiğa oquşqa çüşti. 1965-jili ämgäk paaliyitini Çeläk nahiyälik sil kesällikliri ağriqhanisida ftiziatr-vraç retidä başlidi. U şu yärdä baş dohtur bolup hšrmätlik däm elişqa çiqti. 8 jildin keyin Çeläk nahiyälik ağriqhaniniŋ şu çağdiki baş dohturi Mähämätҗan Ğäniev uni qaytidin hizmätkä çaqirtivaldi. «Yaşlar kälgiçä biraz işläp turay» däp işqa vaqitliq kälgän Ğappa aka yänä 10 jil hizmät qildi.
Pazil İsqaqov – «Uluq Vätän uruşi» ordeni bilän täğdirlängän «uruş baliliriniŋ» biri. Uruş vä uruştin keyinki egiliklärni qayta tikläş aqivitidin oqup, bilim elişqa mümkinçiligi bolmiğan. 5-sinipni tamamlapla, kolhozniŋ etiz-eriq işliriğa arilaşti. Andin armiya sepigä çaqirtilidu. Mähsus härbiy qisim tärkividä keŋäş tüzümigä qarşi qozğilaŋ kštärgän Venger namayişçiliriniŋ naraziliqlirini basturuşqa qatnişidu. Şundaq җäŋlärniŋ biridä u başqurğan tankqa biridin keyin biri üç snaryad tegidu. Ularniŋ däsläpkisi tankqa tegip yerilidu, biraq uniŋğa zähmä yätküzälmäydu. İkkinçisi tankqa tegip, qaŋqip ketidu. Üçinçisi bolsa, tank zänҗirini üzüp taşlaydu. Şundimu, tank jürgüzgüçisi Pazil İsqaqov җäŋ ahiriğiçä tankiniŋ meŋişini tohtatmaydu. Moşu vaqiädin keyin u ärligi üçün «Uluq Vätän uruşi» ordeni bilän täğdirlinidu. Armiyadin keyin käçki mäktäpkä oquydu. Çeläk nahiyälik istimalçilar җämiyitidä, andin «Avangard» sovhozida, keyiniräk Çeläk avtobus parkida 29 jil jürgüzgüçi bolup işläydu. Uzun jillardin beri u mäşräptä qazibägniŋ hizmitini atqurup kelivatidu. Milliy maaripimiz, mätbuatimiz, mädäniyitimiz yolida kšyünüp, ana tilimizdiki siniplarğa bala toplaş işliriğa paal arilişip kälmäktä.
Ärkinҗan Sulaymanovni ağiniliri “ottuz oğulniŋ güli”däydu. U mäşräptiki nurğunliğan jigitlär käbi aliy oquş ornini tamamlap, rähbär bolmisimu, halal ämgigi bilän yaşap, hšrmätlik däm elişqa çiqti. Uniŋ beşiğa çüşkän qiyinçiliqlar institutta bilim elişiğa yar bärmisimu, Ärkinҗan aka bilimlik ağiniliri bilän täŋ yaşap, täŋ šsti. Çeläktiki S.Kirov namidiki ottura mäktäpni tamamliğandin keyin Taşkänt tağ-kan tehnikumida tähsil kšrdi. Nahiyälik elektrstantsiyadä elektrik, andin master bolup işlidi. Vätän aldidiki borçini ada qilğandin keyin soda tehnikumida bilim aldi. Biraz vaqit buhgalter hizmitini atqurup, keyin soda-setiq sahasiğa yštkäldi. Bultu umu 80 yaşliq tävälludini atap štti.
Juqurida isimliri atalğan akilar – millätlärara birlik vä šmlükni, inaqliqni tehimu mustähkämläp, bäzibir illätlärniŋ aldini eliş vä ularni šzara mäslihätläşkän halda häl qiliş mähsitidä moҗut bolup kelivatqan mäşräpniŋ päqät män bilip, tonuydiğan äzalirila, halas. Äslidä, mäşräp ähliniŋ härqaysisi häqqidä yahşi gäplärni eytsaq, tügimäydu. Amma, bir maqalidä ularniŋ barliğini täripläp štüş äsla mümkin ämäs. Şuŋlaşqimu ularni bizni durus çüşinidu, däp ümüt qilimiz.
Һayatniŋ issiq-soğini billä kšrüp, talay davanlardin aşqan mäşräp ähli yeqinda yänä baş qoşti. Baqi duniyağa kätkän ağinä-šŋgilärgä atap qur°an oqup, dua tilavät qildi. Sorunni paşşapbegi Ärkinҗan Sulaymanov elip bardi. Mäşräp ähli štkän künlirini äsläp, birdä jiğlap, birdä külüşti.
Mäşräp illiq tiläklär vä saz-näğmisiz štmäydu, älvättä. Çeläk yezisiniŋ jigitbeşi Mustafa Musaev uyğur sinipliriğa balilarni җälip qiliş, ularni därisliklär vä başqimu oquş quralliri bilän täminläş, Uyğur teatriniŋ kontsert häm qoyulumliriğa bilet, abonement setiş mäsililirini, milliy näşirlirimizgä muştiri toplaş işlirini dayim diqqät-näzäridä tutup, hälqimizniŋ milliy mädäniyitini, tarihini, sän°itini, urpi-adät vä än°änilirini tärğip qilişta jillar boyi küç çiqirip kelivatqan millätpärvär akilar bilän hädilärgä sämimiy minnätdarliğini bildürsä, sazändä vä nahşiçilar yeqimliq nahşa-sazlar vä milliy sazlar orunlap, çoŋlarniŋ kšŋlini aldi. Umumän, sorun nahayiti kšŋüllük häm mäzmunluq štti.
Pursiti kälgändä, yaş ävlatni milliy rohta tärbiyiläştä ibrätlik işliri bilän ülgä-ibrät bolup kelivatqan mäşräp ähligä zor salamätlik tiläp, «Mäşriviŋlar tehimu güllänsun!» demäkçimiz.
Ämgäkçiqazaq nahiyäsi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ